Tozyǵy jetken ınfraqurylym

Tarıf bekitilgen kezde úsh túrli shyǵyn eskeriletini belgili. Alǵashqysy – stansalardan elektr energııasyn satyp alý. Sebebi tarıf qurylymynyń 50 paıyzdan astamy osyǵan jumsalatyn shyǵyndardan turady eken. Bul mindet­ti «Elektr energetıkasy týraly» Zańǵa sáıkes, Energetıka mınıstrligi ózge mekemelerdiń kelisiminsiz bir ózi bekitedi. Al ekinshisi – elektr energııa­syn berý. Mundaǵy shyǵynnyń tarıf qurylymyndaǵy úlesi – 40 paıyz. Muny tabıǵı monopolııalardy retteý komı­teti bes jylǵa bekitedi. Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıevtiń aıtýynsha, qaıtarymdy ınvestısııalar­dyń jyldyq lımıti ósti. Elektr energııasyn generasııalaý sektorynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý maqsatynda qaıtarymdy ınves­tısııa­lardyń jyldyq lımıti 32 mlrd teńgeden 428 mlrd teńgege deıin kóterildi.

Elektr qýaty naryǵynda shekti tarıfti aıyna 1 MVt úshin 1,5 mln teńgege deıin ulǵaıtý kózdelgen. Bul sheshim jumys istep turǵan stansalardy jańartý jáne jóndeý úshin generasııa sektoryna jyl saıyn 160 mlrd teńge kóleminde ınvestısııa quıýǵa múmkindik beredi eken. Qazirgi elektr qýaty úshin bekitilgen tarıfter tolyqqandy jóndeý júrgizýge qajetti shyǵyndy jappaıdy degen ýáj aıtylady. Jetpeıtin qarjy – 88 mlrd teńge. Al Energetıka mınıstrligi jetpeıtin qarajatty óteý úshin jyl saıyn 100 mlrd teńge qarjy bóletinin aıtyp otyr. Qysqasy, Úkimet bul joly da bári de baqylaýda ekenin aıtyp otyr.

Elektr energııasy, gaz jáne sýdyń qansha turatynyn eseptep te úlgerdik. Jańa baǵanyń salqyny tek kommýnaldyq páterdiń ǵana emes, qalǵanynyń báriniń de baǵasyn sharpyp ótetinine daıyn bolýy­myz kerek. Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov baıbalam salýǵa sebep joǵyn aıtady. Mınıstrdiń pikirinshe, kommýnaldyq qyz­met tarıfteriniń jańa deńgeıi 10-nan 30 paıyzǵa deıin ózgeredi. Qys­qa­sy, ósim shamamen 3-4 myń teńgeni quraıdy. Halyqtyń áleýmettik jaǵynan az qorǵalǵan toptary kommýnaldyq tó­lem­der shyǵyndarynyń bir bóligin ákim­­dik­ter óteý múmkindigin paıdalana alady.

Premer-mınıstr Álıhan Smaıy­lov­tyń aıtýynsha, ke­ıin­gi úsh jyl boıy kom­mýnaldyq ká­siporyndarymyz is júzinde eshqandaı kirissiz jumys istegen, jóndeý men jańǵyrtýǵa qarajat salmaǵan. Munyń bári elektr nysandaryn jón­deýge jum­salatyn qarjyny on esege deıin ósirip jibergen. Logıstıkalyq tiz­bek­tegi ózge­rister metall prokaty, qubyrlar, armatýralar, podshıpnık men elektr jab­dyq­ta­rynyń baǵasyn qym­battatyp jiberdi.

Energetıka sektorynda jala­qy tómen bolǵandyqtan, bilikti m­amandardyń ózge salalarǵa ket­ýi jyǵylǵanǵa judyryq bol­­dy. Úkimet endi «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasy arqyly ener­go­sek­tordyń kúretamyryna qan júgir­týge nıet­tenip otyr.

Energetıka salasynyń sarapshysy Áset Naýryzbaev osy baǵdarlamany júzege asyrǵan kezde tarıftiń kóte­rilýi­nen túse­tin paıda tarıfterdiń qu­la­ǵynda otyrǵan olıgarhtardyń ishe­gin «maılap», búıirin jylytyp kelgenin osyǵan deıin talaı ret aıtqan. Al Úkimet bas­shysy Á.Smaıylov bolsa, baǵ­darlamany júzege asyrǵan kezde tarıftiń kóterilýinen túsetin paıda bireýdiń qaltasyna emes, óndiristi naqty jańǵyrtýǵa jum­salatynyn, jańa saıasat ta­rıfterdi belgileýdiń búkil úderisiniń ashyqtyq, esep berýshilik jáne jarııa­ly­lyq qaǵıdattaryna negizdeletinin aıtyp otyr. Bul úshin tıisti zańnamalyq tú­zetý­ler, normatıvtik quqyqtyq akti­ler qabyldanypty.

KPMG jaqynda tarıfterdiń teh­nıkalyq aýdıtin aıaqtaǵany osyǵan deıin habarlanǵan. Tek­serý barysynda jalpy elde­gi ınfraqurylymnyń basym bó­l­i­giniń jaǵdaıy «ınfarkt aldynda» ekeni belgili boldy. 128 myń shaqyrym jylý, sýmen jabdyqtaý jáne sý burý jelileriniń jalpy tozýy – 51 paıyz. 37 JEO-da jumys isteıtin energetıkalyq qazandyqtardyń 62 paıyzy, týr­bına­lar­dyń 58 paıyzynyń qyzmet etý merzimi taýsylǵany jáne olardy aýystyrý qa­jet ekeni anyqtaldy.

Mamandardyń aıtýynsha, qýattardy aýys­tyrýǵa qajetti kólem 2,5 myń MVt qu­raıdy. Budan buryn da elektr stan­sa­larynyń bekitilgen tarıf sheń­­berinde elektr jáne jylý ener­gııasyn satýdan túsken kirisi tolyq jón­deý jumystaryna ketken shyǵyndy óte­meıtini, al jetkiliksiz qarjylandyrý kólemi 88 mlrd teńgeni quraıtyny bel­gili boldy. Jańǵyrtýǵa jáne qal­pyna keltirýge jatpaıtyn JEO-lardy joıý jáne olar jańa qýattar iske qosylǵanǵa deıin jumys isteýi úshin Ult­tyq eko­nomıka mınıstrligi 2023 jylǵa jaǵdaıdy turaqtandyrý maq­satynda ne­gizgi jabdyqtardy kúr­deli jóndeý, qa­zandyqtardy, týrbınalardy, tútin qu­byr­laryn qaıta jańartý, jańǵyrtý jáne jańadan salý jumystarynyń kólemin anyqtap, naqtylap otyr. Munyń bári qysqa merzimdi 182 mlrd teńge kóleminde qarjylandyrýdy qajet etedi. Bıyl 126 shaqyrym jylý jeli­le­rin jańǵyrtýǵa 86,3 mlrd teńge bólindi. 3 aıda 23 shaqyrym jylý jelileri tartyldy. Bul – bas jos­pardaǵy jelilerdiń 18 paıyzy.

2009-2015 jyldarǵa arnalǵan «Tarıfti ın­vestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdar­lamasy buryn qoldanysta bolǵan, biraq ol tek elektr energııasyn óndirýdi damytýǵa baǵyttalǵan bolsa, qazirgisi de barlyq kommýnaldyq qyzmetti berýge baǵyttalǵan. Jıynda talqylanǵan 2029 jylǵa deıingi jospar sátti júzege assa, 62 myń shaqyrym ınjenerlik jelilerdi jańǵyrtýǵa 3 trln teńgege jýyq ınvestısııa tartylyp, jeli­niń tozýyn 20 paıyzǵa deıin azaıtýdy mejelep otyr.

Ulttyq ekonomıka mınıstri Á.Qýan­tyrovtyń aıtýynsha, qazirdiń ózinde 2023 jyly shamamen 250 mlrd teńge ınvestısııa tartý perspektıvasy bar, sonyń nátıjesinde 5,8 myń shaqyrym ınjenerlik jeliler jóndeledi. «Baǵ­darlamany júzege asyrý is júzinde júzege asty. Jergilikti atqarýshy organdar tur­ǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyq kásiporyndarymen birlese otyryp, jóndeý ju­mystarynyń ýa­qytyly jáne sapaly júrgizilýin qam­ta­masyz etýi, sondaı-aq aldaǵy jyldary jelilerdiń tozýyn azaıtý úshin qu­­jattamany daıyndaýy qajet», dedi Ulttyq ekonomıka mınıstri.

Bıyldyń ózinde jylýmen qamtý salasyna 112 mlrd teńge, elektr­men jab­dyqtaýǵa 92 mlrd teńge, sýmen jab­dyqtaýǵa 29,5 mlrd teńge ınvestısııa tar­tylady. О́nerkásiptik sektordyń ın­­ves­tısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý maqsatynda ınvestı­sııa­lyq kiristiń jyldyq lımıti 32 mlrd teńgeden 428 mlrd teńgege deıin ulǵaıtyldy. Elektr ener­gııasy naryǵyndaǵy shekti tarıfti aıyna 1 MVt úshin 1,5 mln teńgege deıin arttyrý josparlanýda. Bul generasııalaý sektoryna jyl saıynǵy 160 mlrd teńge kólemindegi ınves­tısııa aǵynyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Investı­sııalyq kelisimderdi jasaý­dyń negizgi ólshemderi – tozýdy qazirgi deńgeıden 10-15 pa­ıyzǵa deıin tómendetý, sondaı-aq kompanııanyń jeke qajet­ti­likterin azaıtý, otynnyń úlestik shyǵynyn jobalyq bala­maǵa jetkizý jáne eń jaqsy qol­je­tim­di tehnologııalardy engizý.

Ulttyq ekonomıka mınıstr­ligi bas­shy­synyń aıtýynsha, eki bólmeli páterdiń jylý úshin ortasha esepshoty 20 paıyzǵa artady. Barlyq kommýnaldyq qyzmet boıynsha ortasha esepshottyń ósýi shamamen 3-4 myń teńgeni quraıdy. Mınıstr kommýnaldyq qyzmetterge tarıfterdiń ózgerýi qalypty ekenin jáne ortasha eseppen 10-nan 30 paıyzǵa deıin bolatynyn, bul tutynýshylar men kásiporyndardyń múddeleriniń teńgerimi eskerilgenin aıtty.

Ulttyq ekonomıka mınıstr­ligi kom­mý­naldyq kásip­oryndar qyzmetiniń tıimdi­ligin arttyrý maqsatynda «Tabıǵı monopolııalar týraly» zańnyń 22-babyna ózgerister engizilgenin ha­barlady. Osy zańnamanyń nátı­jesinde kommýnaldyq qyz­met­shilerdiń eńbek­aqysy, onyń ishinde santehnıkter, elek­trıkter men dáne­kerleýshiler 50 paıyzdan 100 paıyzǵa deıin, al ortasha jalaqy sala men aımaqqa baılanysty 135 myńnan 200-300 myń teńgege deıin ósedi. Iesiz jelilerdi kezeń-kezeńimen berýge qatysty 25 myń sha­­qyrymnan asa ınjenerlik jeliler senimgerlik basqarýǵa jáne kommýnaldyq menshikke beriledi.

Ulttyq ekonomıka mınıstr­liginiń habarlaýynsha, buǵan deıin Premer-mınıstr bul týraly «turǵyn úıi jalǵyz dep tanylǵan nemese memlekettik tur­ǵyn úı qorynan turǵyn úı­lerde turatyn az qamtylǵan azamattardy qoldaý maq­satynda memlekettik turǵyn úı qorynan turǵyn úı kómegi kórsetiledi. Keıingi 4 jylda 174 myńnan asa abonentke jalpy somasy 5 mlrd teńgege turǵyn úı kómegi tólense, bıyl 6 aıda 31 myń otbasyna turǵyn úı kómegi kórsetilgen.

Premer-mınıstr tarıf má­se­­lesinde biz altyn ortany us­­­ta­nýymyz kerek ekenin ashyp aıtyp otyr. О́nerkásipti damytý qajettiligimen qatar, ha­lyq­tyń múm­kindikterin de eskerý qajettigi taǵy da aı­tyldy.

Ulttyq ekonomıka mınıstr­ligi da­ıyndaǵan 2023-2024 jyl­­darǵa ar­nal­ǵan negizgi min­detter tiziminde ın­vestı­sııa­lyq baǵdarlama is-sharala­ry­nyń qalaı oryndalatyny sıpat­tal­ǵan bolatyn. Onda ret­te­­letin kommýnaldyq qyzmet­ter­den túsetin ınflıasııaǵa jarna dáliziniń saqtalýyn qamtamasyz etý, tarıfterdi kross-sýb­sı­dııa­­laýdan kezeń-kezeńimen bas tartý aıtylǵan. Al dál qazir «áleýmettik tutyný normalaryn» engizý jáne tarıfterdiń negizsiz ósýine jol bermeý mańyzdy.