Bızneske arnalǵan sıfrlyq sheshimderge suranys artyp keledi. Aqparattyq tehnologııalar kúsheıgen saıyn otandyq kompanııalardyń bult provaıderleriniń Derekter ortalyqtarynda (Data center) ornalasqan bultty esepteý resýrstaryna degen suranys ta joǵary. Al sıfrlandyrýdyń qarqyn alýyna bultty esepteý tehnologııalary yqpal etedi. Keıingi jyldary óndiristiń ártúrli salasynda sıfrlyq tehnologııalardy óndiriske keńinen engizý qajettigine baılanysty ýaqyt pen keńistikte ártúrli ishki júıeni jedel basqarý jáne úılestirý qajettigi týyndady.
Osyǵan baılanysty búgingi tańda otandyq kompanııalar óz úderisterin belsendi túrde avtomattandyryp, ártúrli IT-sheshimdi engizip, bultty tehnologııalar men onlaın-servısterdi paıdalanýǵa kóship jatyr. О́ıtkeni sıfrlyq turǵyda damý úshin kompanııalarǵa tehnologııalyq irgetas qajet.
2023 jylǵy Ál-Farabı atyndaǵy Memlekettik syılyqqa usynylǵan «Sıfrlyq tehnologııalardy ónerkásiptik ıgerý bazasynda Qazaqstannyń taý-ken óndirý salasy kásiporyndarynyń joǵary tıimdi jumysyn qamtamasyz etý» atty jumystyń negizgi maqsaty – taý-ken jumystarynyń ornalasqan jerin joǵary dáldikpen anyqtaý jáne osy aqparattar arqyly óndiristi ahýaldyq ortalyqtan basqarý. Bultty tehnologııalarǵa negizdelgen avtomattandyrylǵan basqarý júıelerin engizý óndiristiń qaýipsizdigi men tıimdiliginiń deńgeıin arttyrýǵa múmkindik beretini belgili. Bul jumystyń avtorlary L.S.Shamǵanova (jetekshi), A.A.Baltıeva, S.J.Ǵalıev, V.E.Mahonın, E.A.Shabelnıkov, N.K.Ábdibekov, A.I.Samsonenko, N.M.Temirbekov elimizde alǵash ret álemdik deńgeıdegi jańa aqparattyq júıelerdiń qurylymdaryn ázirlep, ony ǵylymı negizdedi. Nátıjesinde, joǵary dáldiktegi spýtnıktik pozısııalaý jáne navıgasııa júıesiniń baǵdarlamalyq-apparattyq kesheni óndiriske paıdalanýǵa engizildi.
Bul júıeler qaǵaz júzinde ǵana jasalyp, sórede shań basyp jatqan joq, qazirgi tańda eki shahtada (Aqtóbe oblysyndaǵy «Voshod» kenishinde jáne Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy «Sýzdalskoe» ken ornynda) iske asyryldy jáne «Iýbıleınyı» ken ornyna ornatylyp jatyr. Al bul jerasty taý-ken oryndaryna baılanysty jumystyń bir ǵana blogi.
Bul jumystyń basty baǵyty men jetistigi sıfrlandyrý arqyly taý-ken kásiporyndarynyń tabystylyǵyn arttyrý ǵana emes, taý-ken jumystarynyń qaýipsizdigine jáne taý-ken kásiporyndary qyzmetkerleriniń ómiri men densaýlyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan. Avtorlar aqaýsyz jumys isteýdi qamtamasyz etý úshin taý-ken jabdyqtary men adamdardyń mertigýine jol bermeıtin soqtyǵysýǵa qarsy avtomattandyrylǵan júıeler jasaǵan. Elimizde óndiristik aımaqtardaǵy oqys oqıǵalar, ormandaǵy órt saldarynan jaraqat alý, tipti mert bolý joǵary deńgeıde saqtalyp otyrǵan jaǵdaıda bul óte ózekti másele.
Jumystyń avtorlary karerler úshin birqatar avtomattandyrylǵan júıeni ázirledi, olar taý-ken kásipornynyń paıdasyn arttyrýmen qatar, taý-ken jumystarynyń qaýipsizdigin jaqsartady jáne qorshaǵan ortaǵa zııandy áserdi azaıtady. Sondyqtan jumysty ońtaılandyrý arqyly karerdegi taý-ken-kólik kesheniniń zııandy shyǵaryndylary 10-15%-ǵa azaıdy.
Bul júıeler Sokolov-Sarybaı taý-ken óndistik birlestigi, «Shubarkól-Kómir», «Saryarqa-Kómir», «Qostanaı mıneraldary» sııaqty birqatar kásiporynda paıdalanýǵa berilgen. Al ECO Modeling ekologııalyq geoaqparattyq júıesi Shyǵys Qazaqstan oblysynda jumys istep tur. Jalpy ekonomıkalyq tıimdilik 2,5 mlrd teńgeden astam qarjyny quraıdy.
Paıdaly qazbalar ken oryndaryn ashyq ádispen ıgerýdegi geotehnologııalyq úderisterdi korporatıvtik basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıesi jasaldy. Jerasty taý-ken jumystarynda ónerkásiptik qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń avtomattandyrylǵan júıesi (jergilikti pozısııalaý jáne «soqtyǵysqa qarsy» júıeler) engizildi.
Jumystyń avtorlary eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, yqpal etýge arnalǵan ınnovasııalyq ádistemelerdi, baǵdarlamalyq ónimder men aqparattyq júıelerdi ázirleý, jańǵyrtý jáne ıntegrasııalaý negizinde óndiristik keshenderdiń biregeı aqparattyq-tehnologııalyq júıelerin qurý esebinen shyǵarylatyn ónimniń básekege qabilettiligi, el úshin ózekti jáne joǵary áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzy bar eńbek jasaǵan. Kórnekti ǵalymdar jasaǵan jańa júıe qazaqstandyq sıfrlyq tehnologııalardy shetelge transfer retinde shyǵarýǵa bolatyndaı áleýetke ıe. Sondyqtan taý-ken óndirisiniń óńirlik jáne álemdik deńgeıde Qazaqstan ǵylymynyń jetekshi pozısııalaryn qamtamasyz etedi.
Jumysta teorııalyq zertteýler, taýken kásiporyndary jumysynyń qazaqstandyq jáne sheteldik tájirıbesin taldaý ári zerdeleý, paıdaly qazbalar ken oryndaryn ıgerýdiń taý-ken-geologııalyq jaǵdaılaryn taldaý, shynaıy eksperıment, zerthanalyq zertteýler, tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar, balamaly jáne matematıkalyq modeldeýdi qamtıtyn keshendi tásil qoldanyldy. Kúrdeli jáne aýqymdy júıeler retinde geotehnologııalyq keshenderdi basqarýdyń tehnologııalyq tásili negizinde qaraý, obektilerine júıelik kózqaras sheńberinde oryndalǵan zertteýlerde negizgi ádis retinde taý-ken-tehnologııalyq, taý-ken-geometrııalyq, taý-ken-geologııalyq, uıymdastyrýshylyq jáne olardyń ekonomıkalyq jaǵdaıda jumys isteýi, adekvatty operasııalyq esebin qamtamasyz etetin úderisterdi ımıtasııalyq logıkalyq-statıstıkalyq modeldeý ádisi qoldanyldy. Zertteýler salystyrmaly tehnıkalyq-ekonomıkalyq taldaýdy qoldana otyryp, nusqalar ádisimen júrgizildi.
Atap aıtqanda, ken oryndaryn barlaý jáne barlaýǵa deıingi jumystar arqyly eldiń mıneraldy-shıkizat bazasyn tolyqtyrý jáne keńeıtý esebin sheshý úshin geohımııalyq, geofızıkalyq bólikterden jáne geohımııa men geofızıkanyń keri esepteriniń ádisteri men sıfrlyq modeldeýden turatyn keshendi boljamdyq-mıneragendik modeldiń matematıkalyq apparatyna toqtalǵym keledi. Keri esepterdiń dıskretti analogterin sheshýdiń gradıenttik ádisterin sandyq júzege asyrý úshin tıimdi algorıtmder qoldanylǵan. Geologııadaǵy ǵylymı zertteýlerdi aqparattyq qamtamasyz etý úshin geohımııalyq, geofızıkalyq jáne geologııalyq derekterdi jınaý, retke keltirý, júıeleý, izdeý, saqtaý, óńdeý jónindegi jumystardy júrgizý ádisteri men ádistemesi ázirlengen. Sonymen qatar qatań matematıkalyq zertteý ádisteri jáne matematıkalyq geofızıkanyń keri esepterin sandyq sheshý ádisteri qoldanylǵan.
Ázirlengen geoaqparattyq júıe Ońtústik Altaıdyń Jańa Haırýzov ýchaskesiniń derekteri boıynsha, Qalba-Narym jáne Batys-Qalba qurylymdyq-metallagenııalyq aımaǵy boıynsha tereń izdestirýlerdi sıfrlandyrýdy júrgizý kezinde paıdalanǵan. Júıeni ázirleý úshin matematıkalyq geohımııa men geofızıkanyń keri esepterin sandyq sheshý úshin, regýlıarızasııa ádisteri, túıindes teńdeýler jáne bazısteri Lejandr veıvletteri bolatyn proeksııalyq sandyq ádister qoldanylǵan. Júıe jańa sıfrlyq aqparatty jınaýǵa, retteýge jáne júıeleýge múmkindik beredi.
Sondaı-aq bul jumysta ken oryndaryn ıgerýdiń negizgi máseleleriniń biri sanalatyn qorshaǵan ortanyń lastaný máselesi matematıkalyq ádistermen sheshilgen. Atap aıtqanda, taý-ken ónerkásibi obektisiniń aýa basseıniniń lastaný dárejesin baǵalaý úshin geoaqparattyq júıe ázirlengen, onyń negizinde atmosferanyń shekaralyq qabatynyń matematıkalyq modeli kiristirilgen jáne hımııalyq elementterdiń transformasııasyn eskere otyryp, zııandy zattardyń qospalarynyń tasymaldanýyn anyqtaǵan. Avtomattandyrylǵan baqylaý stansalarynyń derekterin óńdeý algorıtmi qoldanylǵan. Baqylaý stansalarynyń jumysyn «Ekoservıs-C» JShS, al bultty esepteýlerdi «Akademset» JShS-nyń derekter ortalyǵy júrgizedi. Bultty esepteý tehnologııalaryn paıdalanyp ázirlengen ECO Modeling geoaqparattyq júıesi respýblıkalyq «Qazgıdromet» memlekettik mekemesiniń Shyǵys Qazaqstan fılıalynda atmosferalyq aýany baqylaý salasyndaǵy jumystarynda qoldanylady.
Osylaısha, elimizge búkil álemdegideı tehnologııalyq jańǵyrtý úderisi údemeli qarqynmen damyp keledi. Matematıkter jáne elektronıka salasyndaǵy mamandarmen birlesip jumys isteıtin bizdiń ǵalym-kenshilerdiń jumystary Indýstrııa 4.0 kezeńinde ekonomıkanyń turaqty damý úderisin qamtamasyz etedi.
Avtorlyq ujymnyń múshesi, professor N.Temirbekovti stýdent kezinen beri bilemin. Ol esepteý matematıkasy men esepteý gıdrodınamıkasynyń matematıkalyq ádisteriniń jáne kompıýterlik modeldeýdiń qazaqstandyq ǵylymı mektebiniń beldi múshesi. AQSh-tyń Kleı matematıkalyq ınstıtýty «kóp jyldar boıy sheshilmegen mańyzdy klassıkalyq esepter» retinde anyqtaǵan jeti matematıkalyq esepti 2000 jyly myńjyldyq esepteri dep jarııalady. Ázirge onyń bireýi ǵana, Pýankare gıpotezasy ǵana sheshildi. Myńjyldyq esepteriniń qatarynda Nave-Stoks teńdeýleri de bar. Nurlan Muqanulynyń ǵylymı jumystary da osy teńdeýlerdi elektrondyq esepteý mashınalarynda sandyq esepteýlermen tyǵyz baılanysty. Ol kompıýterde kúrdeli esepteý eksperımentterin júrgizý arqyly Nave-Stoks teńdeýleriniń tabıǵı úderisterdi sıpattaıtyn qasıetterin anyqtady. Nave-Stoks teńdeýlerin shekarasy qısyqsyzyqty kúrdeli aımaqtarda sheshý úshin tıimdi jańa ádister usyndy, aqyrly-aıyrymdyq shemalar jasady, onyń approksımasııasyn, ornyqtylyǵyn, jınaqtylyǵyn qatań matematıkalyq jolmen dáleldedi.
Taý-ken salasynyń, geofızıkanyń, ekologııanyń qoldanbaly esepteri sandyq túrde sheshilip, olardyń sheshimderi grafık, kompıýterlik anımasııa túrinde alyndy. Bul ǵylymı nátıjelerdi Nurlan Muqanuly geofızıka, geohımııa, óndiristiń atmosferalyq aýasynyń monıtorıngi salasynda aqparattyq júıe jasaý úshin keńinen qoldandy. Ol negizin qalaǵan óndiristiń atmosferalyq aýasynyń monıtorıngin taldaý men sıfrlyq ıgerýge arnalǵan avtomattandyrylǵan ECO Modeling aqparattyq júıesi 10-nan astam fızıkalyq, hımııalyq shamalardy qamtıdy. Bul aqparattyq júıelerge jerdiń tereń qabatyndaǵy paıdaly qazbalardy anyqtaý modelderimen qatar, Nurlan Muqanulynyń ózi usynǵan keri, qısynsyz esepterdi sandyq sheshýdiń jańa algorıtmderi jáne atmosferanyń jer qyrtysyna jaqyn qabatyndaǵy aýanyń taralýyn kompıýterlik modeldeýdiń tıimdi ádisteri bar.
N.Temirbekov – esepteý matematıkasy jáne esepteý gıdrodınamıkasy salasyndaǵy belgili maman. Ol koeffısıentteri jyldam ózgeretin Nave-Stoks teńdeýleri úshin aıyrymdyq shemalardyń approksımasııasy, ornyqtylyǵy jáne jınaqtylyǵynyń matematıkalyq máselelerine irgeli zertteýler júrgizdi. Nave-Stoks teńdeýler júıesin kez kelgen ortogonaldy qısyq syzyqty koordınatalarǵa túrlendirip sandyq sheshimin aldy. Geometrııasy kúrdeli aımaqtarda gıdrodınamıka esepterin sandyq sheshýdiń tıimdi ádisterin usyndy. Qysym men tolyq tegeýrin shekaralyq sharttaryn modeldeý boıynsha jańa ádisti kompıýterde alǵashqy bolyp sanaǵan ǵalym. N.Temirbekov esepteý matematıkasy jáne aqparattyq júıeler salasyndaǵy óziniń baı tájirıbesi men bilimin taý-ken óndirý salasynyń qoldanbaly esepterin, geofızıka men geohımııanyń keri esepterin sheshý úshin paıdalandy. Elimizdiń ónerkásiptik obektilerinen bólinetin zııandy zattardyń taralýyn modeldeý jáne boljaý úshin Nave-Stoks teńdeýlerimen sıpattalatyn atmosferanyń shekaralyq qabatynyń modelin paıdalanyp, ony geoaqparattyq júıeniń negizi retinde kiristirdi.
Búgingi tańda zamanaýı tehnologııalardy iske asyrý úshin jobalyq tásil kerek. Sondyqtan bul baǵytta da ártúrli saladaǵy ǵalymdar birlesip jumys istegen. Atap aıtqanda, taý-ken óndirisi salasynyń maman-ǵalymdary, elektrondy qurylǵylar boıynsha mamandar, qoldanbaly matematıka salasynyń ǵalymdary, júıelik-baǵdarlamashylar, ekologter, bultty tehnologııalar salasynyń mamandary. Ǵylymı zertteýlerdiń maqsaty – jańa bilim alý ekeni barshaǵa belgili jaıt. Al ǵylymı ázirlemelerdiń maqsaty – alynǵan bilimdi qoldaný. Onsyz ǵylym óndiristik kúshke aınala almaıdy. Qarastyrylyp otyrǵan jumystyń avtorlary taqyryp boıynsha irgeli jáne qoldanbaly zertteýler júrgizip, kóptegen ǵylymı maqala jarııalaǵan, konferensııalarda baıandamalar jasaǵan. Budan keıin tájirıbelik-konstrýktorlyq, tehnologııalyq jáne synaq jumystaryn oryndaǵan. Nátıjesinde, 23 patent alynǵan jáne ázirlemeler óndiriske engizilgen, naqty qarjylaı tıimdilik bar. Bul ǵalymdardyń ǵylymı jumystary nátıjesinde ázirlengen geoaqparattyq júıelerine suranys jasaıtyn kásiporyndar bar.
Joǵarydaǵy dálelderdi alǵa tarta otyryp, «Sıfrlyq tehnologııalardy ónerkásiptik ıgerý bazasynda Qazaqstannyń taý-ken óndirý salasy kásiporyndarynyń joǵary tıimdi jumysyn qamtamasyz etý» atty ǵylymı jumystary úshin belgili ǵalymdar L.S.Shamǵanova (jetekshi), A.A.Baltıeva, S.J.Ǵalıev, V.E.Mahonın, E.A.Shabelnıkov, N.K.Ábdibekov, A.I.Samsonenko, N.M.Temirbekov 2023 jylǵy Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy memlekettik syılyǵyn alýǵa laıyqty dep sanaımyn.
Muhtarbaı О́TELBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty,
akademık