Qazaqta el basqarý isinde de, adamdyq bıik parasatymen de óz zamanynyń qaıratker tulǵasy retinde esimi el ishinde ańyz bolyp aıtylyp, búginge jetken Tana Tilemisulynyń týǵanyna bıyl 220 jyl tolyp otyr. Qunanbaı О́skenbaıulynyń zamandasy hám qudasy bolyp syılasqandyǵyn tarıhı derekter rastaıdy. Iаǵnı Qunanbaıdyń bir balasy Ysqaq Tana bıdiń nemere qyzy Tektige úılenip, odan Kákitaı dúnıege kelgen.
El ishinde «Tana myrza» atanǵan tulǵanyń Tarbaǵataı óńirindegi 17 bolystyń ishinde eń tanymaly, yqpaldy bolýynyń sebebi onyń darqandyǵyna qatysty ekeni kúni búginge deıin aıtylyp keledi. Taǵy bir aıtarlyǵy, ákesi Tilemis uly dúnıege kelgende sol dáýirdiń ataqty bıleriniń biri Sasan bıge baryp, esimin qoıýyn ótinedi. Sol kezde Sasan bı: «Aty Tana bolsyn, halqyna pana bolsyn! Bárin aqylmen sheshetin dana bolsyn!», degen eken. Aýzy dýaly bıdiń tilegi qabyl bolypty.
Jýyqta Tarbaǵataı baýraıyndaǵy Aqsýat aýylyna barǵan saparymyzda Abaı oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasyna qarasty Aqsýat tarıhı ólketaný mýzeıine barýdyń sáti tústi. Mýzeıde jádigerler barshylyq eken. Sonyń ishinde maqalamyzǵa túrtki bolǵan Tana Tilemisulynyń shapany erekshe kóz tartty. Kókeıde birden «Eki ǵasyr buryn ǵumyr keshken áıgili tulǵanyń shapanyn almaǵaıyp zamanda aman saqtap, bul mýzeıge kim ákelip tapsyrdy eken?» degen suraq týdy.
Qyzyǵýshylyǵymyzdy arttyrǵan shapannyń mýzeıge tabystalýyna qatysqandardyń arasynda tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Shákárim ýnıversıtetiniń professory Muhtarbek Kárimovtiń de bolǵanyn estigen soń, Semeıge kelgende arnaıy habarlastyq.
– 2019 jyldyń qyrkúıek aıy bolatyn. Qaladaǵy qoǵamdyq isterge belsene aralasatyn, rýhanııatqa da jany jaqyn Kákimjan Qoıgeldın degen azamat bar edi. Kákeń Raıymjan Mársekov áýletiniń jıeni bolyp keledi. Iаǵnı Raıymjannyń inisi Sherıazdannyń qyzynan týady. Zobalań jyldarda Qytaıǵa qonys aýdarmaǵanymen, keńestik dáýir saıasatynyń biraz qıynshylyǵyn kórgen adam. Sol Kákimjan maǵan habarlasyp, Almatyda turatyn ápkesi Turdyhannyń qolynda Tana myrzanyń shapany saqtaýly ekendigin aıtty. Ol shapandy Qytaı jerine ótkende de aman saqtap, elge oralǵanda ózimen birge ala kelipti. Endi sony bir mýzeıge tabystaǵandy jón kóripti. Bul týraly biraz ýaqyt buryn ǵana Turdyhan Sherıazdanqyzynyń ózi de maǵan aıtqan bolatyn. Tipti densaýlyǵy syr berip júrgendikten, shapannyń ary qaraı kimniń qolynda qalatynyna alańdaıtyndyǵyn jasyrǵan joq. Men ony Tana myrzanyń týǵan topyraǵy – Aqsýattaǵy mýzeıge aparǵan jón bolatynyn aıttym. О́ıtkeni Tana myrzanyń óz dáýiriniń zııalysy, Aqsýat, Kókpekti, Zaısan boıynda izi qalǵan qaıratker adam bolǵany tarıhtan belgili. Mine, biz osyny ekshep, aqyldasa kelip, osynaý erekshe jádigerdi Aqsýat ólketaný mýzeıine tabystaýymyzdyń mánisi osy, – deıdi Muhtarbek Kárimov.
Professor M.Kárimovtiń aıtýynsha, Tana Tilemisuly – patshalyq Reseıdiń qazaq dalasyn otarlaýyna qarsy shyqqan tulǵa. El bıleý isinde jan-jaqty saıası-dıplomatııalyq ustanymdy meńgergen kórnekti qaıratker. Qazaq jeriniń keremetin tanýǵa kelgen Potanın, ınjener Vlangelı sııaqty zertteýshilerdiń eńbekterinde de Tana myrzanyń esimi qurmetpen atalady.
– Qazaq dalasy týraly erekshe zertteý qaldyrǵan Adolf Iаnýshkevıch te bı-bolystardyń ishinde Tana myrzaǵa keńinen toqtalady. Shoqan Ýálıhanov eńbekterinde de bar. Al ózim bala jastan ákemizden, odan úlken adamdardan Tana myrza aldyna kelgen adamnyń jaıyn túsinip, qajet bolsa qol ushyn beretin adam bolǵanyn san márte estip óstim. Injener Vlangelı Tana myrzamen birge Altaı jaqqa barǵanda ony eldiń daýly isterdi sheship berýi úshin arnaıy kútip otyrǵanyna kýá bolady. Ol kezde Reseı men Qytaı shekara bólispegen kez eken. Tana myrza patshalyq Reseıdiń túbi qazaq dalasyn otarlaý pıǵyly bar ekenin erte bastan ańǵaryp, aldyn alýǵa da baryn salǵan kózi ashyq, suńǵyla adam bolǵan, – deıdi Muhtarbek Kárimov.
Rasynda da, Tana myrza Tilemisulynyń zııalyǵa tán bolmysyn tanytatyn tarıhı derekter, zertteý eńbekter jeterlik. Áıgili tulǵa 1868 jyly Aqsýat óńirindegi Sulýtal aýylynyń mańynda dúnıeden ótken. Eń bastysy, Tana myrzanyń shapany Aqsýattaǵy ólketaný mýzeıinde eki ǵasyrlyq tarıhy bar qundy jádiger bolyp saqtalyp tur.
Abaı oblysy