Emniń eń jeńili – kúlki

Medısına iliminiń atasy Gıppokrat «jan-tánińmen raqat­tanyp kúlý – emniń eń úlkeni» degen eken. Qazir medısınada kúlki terapııasy da qoldanylady. Muny ǵylymı túrde «gelotolo­gııa» dep ataıdy eken. Mamandar­dyń aıtýynsha, kúlki ımmýndyq júıeni jaqsartyp, júrek pen ókpege, qan aınalymyna oń áser etetindikten, bul – qym­bat dáriler men taǵamdardan ál­de­qaıda nátıjeli ári tegin shı­pa. Kúlki terapııasy birqatar damy­ǵan elde naýqastardyń qaterli isik pen aýyr keselderden aıyǵý úshin qoldanylady.

Kúlki terapııasy HH ǵasyr­dyń 70-jyldary paıda bolypty. 1964 jyly amerıkalyq Nor­­man Kazıns degen jýrnalıst kúlki terapııasy arqyly aıyq­pas keseldi jeńip shyǵady. Ol óziniń aýrýyn umytý úshin túrli komedııalyq janrdaǵy fılm men qyzyq­ty jýrnaldy oqyp, kúni boıy ishin basyp kúlýmen bola­dy. Ýa­qyt óte kele, Norman naýqa­sy­nan tolyǵymen aıyǵady. Osy­dan bastap Kalıfornııa ýnı­ver­sıtetiniń ǵalymdary kúl­ki­niń ımmýnıtetti jaqsartyp, adam aǵzasyn qorǵaıtynyn dá­lel­­degen. Kúlgen kezde stress gor­mondarynyń deńgeıi tómen­dep, túrli vırýsqa tótep bere­tin T-lımfosıtteriniń kóle­mi ulǵaıady eken. Sondaı-aq ǵalym­dar kúlki adam aǵzasyndaǵy qa­ter­­li isik kletkalarynyń paıda bolýyna jol bermeıtinin anyq­tapty.

Gepotologııa ǵylymyn zerttep júrgen nevrolog-dáriger Ýılıam Fraıdyń zertteýinshe, kúlki tynys alý joldaryndaǵy qan tamyrlarynyń jumysyn jaqsartyp, ózin jaqsy sezinýge, ózine senimdi bolýǵa tárbıeleıdi. Júzinen kúlki ketpeıtinder bas­qa­larǵa qaraǵanda toryǵý men kúızeliske kóp shaldyqpaıtyn kórinedi.

Qazir de naýqastardy kúlki terapııasy arqyly emdeý AQSh, Kanada, Izraıl sııaqty elderde 20 jyldan asa ýaqyt boıy qoldanylyp keledi. Al bizdiń elde kúlki terapııasy jańadan damyp kele jatqan kórinedi.

«Rýhanı qoǵam álemi» qoǵam­dyq qorynyń tóraıymy, psıholog, sarapshy maman Lımana Qoıshıeva mundaı emdeý túri Astanada baryn aıtady. Onda adamdy kádimgi shattandyra kúl­dirý arqyly emdeıdi. Biraq ondaı kezde emdelýshiniń qasynda maman bolýǵa tıis eken.

«Qazir mundaı emdeýdiń túri bizdiń elde de bar. Bizde muny «úndi ádistemesi» dep atap júr. Muny kóbinese jasy ulǵaıǵan, ıaǵnı kúmis jastaǵy adamdarǵa qoldanady. Biraq kúlki em eken dep daraqylanyp ketýge ta­ǵy bol­maıdy. Ol tipti keri áse­rin tıgizýi múmkin. Qatty qar­qyldap kúlem dep, aýyryp qa­lýy múmkin. О́ıtkeni keı adam­­da tyǵylyp jatatyn ishtegi kúı­­zelis bolady, sol kózden jas aqqansha kúlgen kezde ashylyp ketýi múmkin. Sol sebepti uzaq jasaýdyń mánisi sol eken dep aıǵalap kúle berýge taǵy bol­maıdy. Bul jerdegi kúlý – jy­mııý, kóńildi júrý degendi bil­diredi», deıdi maman.

Mamannyń aıtýynsha, kúl­ki adam mıynyń sol jaq jar­tysynyń jumysyn jaq­sar­tady. Sonymen qatar 5 mı­nýttyq rııa­syz kúlki, 40 mınýttyq relakspen teń. Sondyqtan kóbi­rek kúlip, kóńildi júrý paıdaly. Kúlý arqyly adamnyń emosıo­naldy ımmýnıteti kóteriledi, ol ómirge degen qushtarlyqty arttyrady.

«Kúlkimen emdeý baqytty bolǵan, erekshe qýanǵan sátterdi eske alý arqyly jasalady. Kúl­dirý arqyly emdeýmen aınalysatyn Tileýlıev degen dárigerdi óz kózimmen kórdim. Ol kisi HVIII ǵasyrda bolǵan eýropalyq bir psıhıatr dárigerdiń tájirı­be­sine súıenetinin aıtqan edi. Ol da qýantý, ıaǵnı baqytty kezeń­derdi eske túsirý tárizdi tásil qolda­nady», deıdi L.Qoıshıeva.

Bir qyzyǵy, Japonııada tý­ber­­kýlezben aýyratyn naý­qas­tarǵa klassıkalyq em-sharalar­men qosa kúlki terapııasy qa­tar júrse, al Nıderlandtaǵy ár­bir aýrýhanada medısına qyz­met­kerlerimen qatar kúldirýshiler de jumys isteıdi eken.

«Kúlip jarqyrap júrý – rasynda adamnyń uzaq ómir súrýine kómektesedi. Sonymen birge este saqtaý qabiletine de paıdaly, óıtkeni mıdyń jumysyna áseri bar. Sosyn kúızeliste júrgen adam kóp jaǵdaıda kóńildi vı­deo­larǵa qarap, kóńilin kóteredi. Ol kúızeliste júrgen adam­nyń ýaıymyn umyttyrady. Biraq ol orynsyz bolmaýy kerek. Se­be­bi bul ómir súrýdi sondaı jeńildetip jiberedi, tipti adam óziniń barlyq prob­lema­syn umytyp ketedi. Sóıtip, beıqam­dyqqa úırenedi. Adam aqyl­dan, oıdan qalady. Mysaly, demokratııalyq elderde arzan kúlki, oıyn-saýyq az bolady. Al avtorıtarlyq elderde bul kerisinshe. Adamdardyń problemasyn umyttyrý úshin oıyn-saýyq, arzan kúlkige múm­kindik beredi. Ondaıǵa áýes qoǵam jumys iste­gisi kelmeıdi. Jurt­tyń nara­zylyǵyn basý úshin áleýmettik qıynshylyqty kúl­kimen kómgisi keledi. Artyq kúlki adamdy masańsytady», deıdi Lımana Quttybekqyzy.

Hakim Abaı «Jigitter, oıyn arzan, kúlki qymbat» degenimen, tórtinshi qarasózinde «árbir baıqaǵan adam bilse kerek: kúlki ózi bir mastyq ekenin, árbir mas kisiden ǵafıl kóp ótetinin» aıtady. «Kúlkige salynǵan kisi ne sharýadan, ne aqyldan, ne bir uıat kelerlik isten qur, ǵafıl kóp ótkizip otyrsa kerek» deıdi. De­­mek qatty kúlkige salynyp ket­­­­pe­seń de, kóńildi júrý de ómir­­­ge qajetti nárse ekenin ańǵa­­ra­- myz.