Áıelder: Bıznes jáne zań

Keıingi 53 jyl boıy júr­gizilgen (1970-2022 jyldar) áıel quqyǵy reformalary men 190 memlekettegi áıelderdiń eko­no­mıkalyq múmkindigine áser etetin zań men erejelerdi tal­daýǵa negizdelgen bul ındeks úkimetterdi dıskrımınasııalyq zańdardy reformalaýǵa yntalandyrady.

Esep áıelderdiń quqyǵy men múmkindikterin aıqyndaıtyn zańnamalyq 8 ındıkatorǵa negizdelgen. Olar:

Mobıldilik – qozǵalys erkindigin shekteý; Jumys orny – eńbek sala­syndaǵy sheshimderge áser etýshi zań; Eńbekaqy – jalaqyǵa áser etetin zań men ereje; Neke – nekege qatysty quqyq­tyq shekteýler; Ata-ana bolý – balaly bolǵannan keıin áıelderdiń jumysyna áser etetin zań; Kásipkerlik – áıelderdiń bıznes júrgizýine qoıylatyn shekteý; Aktıvter – múlikti ıelený jáne muragerliktegi genderlik alshaqtyq; Zeınetaqy – áıeldiń zeınetaqy mólsherine áser etýshi zańdar.

Qazaqstan ótken jyly 69,4 upaı jınasa, 2023 jylǵy esep boıynsha 75,6 upaı jınap reıtıngtegi kórsetkishin jaq­­sarta aldy. Elimizdiń bıyl joǵary ball jınaǵan sebebi – 2022 jyly (2021 jylǵy 2 qazannan 2022 jylǵy 1 qazanǵa deıin) Eńbek kodeksine eleýli ózgerister engizilip, áıelderge ruqsat etilmeıtin jumys túr­leriniń tizimi alynyp tastaldy. Qazaqstan kórsetkishi mobıl­dilik, neke jáne aktıvter (100 upaı) ındıkatory boıynsha joǵary bolsa, jumys orny (50), zeınetaqy (25) kórsetkishteri boıynsha óte tómen. Buǵan zert­teýdegi jumys ornyndaǵy harassment jáne onyń quqyqtyq jaýapkershiligi, zeınetke shyǵý jasy boıynsha suraqtarǵa beril­gen baǵa áser etken.

Búgingi tańda álemde 14 memleket qana (Belgııa, Kana­da, Danııa, Fransııa, Germa­nııa, Gresııa, Islandııa, Irlan­dııa, Latvııa, Lıýksembýrg, Nı­derland, Por­týgalııa, Is­panııa jáne Shve­sııa) ındeks boıynsha tolyq 100 upaı jınap otyr. Qazirgi qar­qynmen álem elderi zań tur­ǵysynan genderlik teńdikke jetýi úshin keminde 50 jyl qajet. Demek, qazir jumys istep júr­gen áıelderdiń kópshiligi teń quqyqtarǵa ıe bolmaı turyp zeınetke shyǵady.

Áıelderdiń erlerge qara­ǵanda uzaq ómir súrýine, aqy­syz bala kútimine jáne eńbek demalysyna baılanysty kóbi­ne erte zeınetke shyǵyp, qarjylyq qıyndyqtarǵa tap bolý yqtımaldyǵy joǵa­ry. О́ıtkeni eńbek etý merzimi qan­shalyqty uzaq bolsa, zeınetaqy da sonshalyqty joǵary bolady. Alaıda 107 memlekettegi zeı­netaqy júıesi járdemaqyny esepteý kezinde bala kútimine baılanysty eńbek demalysyn esepke alatyny qýantarlyq jaǵdaı. Al 37 elde áıelder erlerge qaraǵanda erterek zeınetke shyǵyp, tolyq emes zeınetaqy tólemin ala alsa, 63 memlekette áıelder erlerge qaraǵanda erterek zeınetke shyǵyp, tolyq zeınetaqy ala alady.

Genderlik teńdikten týyndaıtyn ekonomıkalyq ar­tyq­shylyqtarǵa qaramastan, 2023 jylǵy esepte kórsetilgen quqyq­­tyq reformalardyń baıaý qarqyny áli de osy máse­le tóńireginde jumystaný qajet­tiligin kórsetedi. Keı memleket­ter aıtarlyqtaı progreske qol jet­kizgenimen, zańnamalyq tur­ǵy­da genderlik teńdiktiń orny­ǵýy barlyq el úshin áli de turaqty mindet bolyp qala beredi. Zeınetaqy saıasaty, ju­mys­qa ornalasý múmkindik­teri, bala kútimi sııaqty másele­ler­di sheshý jáne zańnamalyq turǵyda gen­der­lik teńdikti ornatý teń ekono­mıkalyq ósý men ádil jáne ınklıýzıvti qoǵam qurý maqsatynda ózekti.

 

Marııa JYLQYShIEVA,

Qazaqstan qoǵamdyq

damý ınstıtýtynyń joba-menedjeri