Táýelsizdigin alǵannan keıin elimizge Keńes úkimetinen atom bombasynyń mol «murasy» qaldy. Toǵyzynshy terrıtorııanyń qaı baǵytta damıtyny, qandaı joldy tańdaıtyny da «tórtinshi arsenaldy» qalaı paıdalanatymyzǵa tikeleı baılanysty edi. Elimiz beıbit joldy tańdady, sonymen birge álemge qaýipsizdik pen turaqtylyqty damytý jolynda úlgi kórsetti.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev II Eýrazııalyq ekonomıkalyq forýmda sóılegen sózinde: «Álemdik saıasat tarıhynda erekshe presedent nemese qubylys paıda boldy – saıası, quqyqtyq, áskerı, ekonomıkalyq, valıýtalyq, mádenı, gýmanıtarlyq keńistikteri ortaq, odaqtas úkimeti men parlamenti bar «eki el, bir memleket» formýlasy boıynsha memleket quryldy. Tipti qazir ıadrolyq qarý da ekeýine ortaq. Sondaı-aq Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Armenııa qatysqan ıntegrasııanyń taǵy bir deńgeıi bar. Biz bul shyndyqpen sanasýymyz kerek. Mundaı jaǵdaıda qalaı jumys isteımiz? Bul – konseptýaldy másele», dedi.
Máskeýdiń qaq tórinde marqasqa saıasatkerler jınalǵan jıynda osylaı degen Prezıdenttiń sózin álemdik sarapshylar joǵary baǵalady. Synaǵandar da tabyldy. Tipti osyndaı odaqqa qosylýǵa usynys bildirgender de bar. Keıinnen Soltústik Qazaqstan oblysyna barǵan saparynda Q.Toqaev máselege núkte qoıdy. «Iаdrolyq qarýǵa keletin bolsaq, bizge bul qarý qajet emes. Sebebi biz Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly jáne Iаdrolyq qarýdy synaýǵa tyıym salý týraly sharttarǵa qosyldyq. Biz osy halyqaralyq qujattar aıasyndaǵy mindettemelerge adal bolyp qala beremiz», dedi Memleket basshysy.
Toǵyzynshy terrıtorııanyń atom bombasyna úzildi-kesildi qarsylyq bildirýiniń ózindik sebebi bar. Sebebi Uly dala jappaı qyryp-joıý qarýynyń zardabyn az tartqan joq. О́zderińizge málim, amerıkalyqtar Hırosıma men Nagasakıge bomba tastaǵannan keıin shartaraptaǵy eki alyp derjava – AQSh pen KSRO ıadrolyq qarýdy ıgerýge belsene kiristi. Keńes úkimeti osy baǵyttaǵy jumysty jedeldetý úshin 1947 jyly Semeıde polıgon ashý týraly sheshim qabyldady. Osylaısha, 1949 jylǵy 29 tamyzda Qazaq dalasynda alǵashqy atom bombasy synaqtan ótti.
Uly dalanyń ǵasyrlarǵa sozylatyn ıadrolyq synaqqa qatysty qaıǵy-qasireti osylaı bastalǵan edi. Jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde Semeı polıgonynda 468 ıadrolyq qarý jaryldy. Salystyrý úshin bir ǵana derek keltireıik. Elimizde synalǵan atom bombalary – búkil KSRO-da jasalǵan synaqtardyń úshten biri. Osynyń ózi Semeıdegi polıgonda jarylǵan ıadrolyq qarý qýatynyń qasiretin anyq ańǵartady.
Keńes ókimeti kelmeske ketken soń, 1991 jylǵy 28 tamyzda Qazaq eli úshin asa mańyzdy qujat – Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıyldy. Ǵasyrdyń zulmat qarýyna qarsy kúres munymen toqtap qalǵan joq. Elimiz halyqaralyq arenada atom bombasyna baılanysty óz ustanymyn naqty bildirip, shartarapty odan bas tartýǵa shaqyryp keledi. Sondyqtan bolar búginde dóńgelengen dúnıe Qazaq elin ıadrolyq qarýmen kúrestiń kóshbasshysy sanaıdy.
Taǵy bir aıta keterligi, Birikken Ulttar Uıymy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni retinde jarııalady. Atalǵan bastamany Qazaqstan tarapy usynǵan bolatyn. BUU Bas Assambleıasy ony biraýyzdan qabyldady. Osylaısha, Semeı topyraǵynda atom bombasy jarylǵannan 60 jyl ótken soń adamzat úshin mańyzdy qararǵa qol qoıyldy.
Qazaqstanǵa muraǵa qalǵan mol arsenal «qyrǵı-qabaq soǵys» kezindegi KSRO-nyń basty básekelesi AQSh-ty beıjaı qaldyrǵan joq. Tipti batystyń basqa elderi de Uly dalaǵa alańdaýshylyq bildirdi. Halyqaralyq qoǵamdastyq ta odaq tarqaǵannan keıin jańadan táýelsizdigin alǵan elderge kúmánmen qaraǵan-dy. Qazaqstannyń oqtumsyqtary Batystyń betkeustar dıplomattarynyń uıqysyn qashyrdy desek qatelespeımiz. Egemendik alǵannan keıingi jyldary ekijaqty kelisimdi syltaýratyp sheteldik sheneýnikter birinen soń biri elimizge jıi keletin. Tarıhı jylnamalarǵa kóz júgirtsek, áńgime arasynda elimizdiń ıadrolyq qarýy sóz bolǵanyn ańǵaramyz.
Máselen, 1991 jylǵy 31 tamyzda Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mınıstri, qaısarlyǵymen tanylǵan Margaret Tetcher Almatyǵa at aryltyp jetken-di. «Temir ledı» sol kezdegi Memleket basshysymen áńgime kezinde «Qazaqstan ıadrolyq qarýyn ne isteıdi?» dep suraqty tótesinen qoıypty. Bul Tetcherdi ǵana emes, búkil batysty alańdatqan suraq ekenin aıtpasa da túsinikti.
Keıinirek 1991 jylǵy 17 jeltoqsanda AQSh-tyń sol kezdegi memlekettik hatshysy Djeıms Beıker elimizge keldi. Osy sapardy jan-jaqty jazǵan amerıkalyq basylymdar Qazaqstannyń qaýipsizdik kepildigi berilmeıinshe ıadrolyq qarýdan bas tartpaıtynyn habarlady. Keıinirek dıplomattarymyzdyń belsendi jumysynyń arqasynda oń nátıjege qol jetti. Osylaısha, álem tarıhynda tuńǵysh ret syrtqy saıası dıalogte ıadrolyq qarýǵa ıe bolý emes, kerisinshe odan bas tartý mańyzdy tetikke aınaldy.
Qazaqstannyń ıadrolyq arsenaly Batys elderin ǵana qyzyqtyryp qoıǵan joq. Arab álemi de oqtumsyqtardy satyp alýǵa nıetin bildiripti. 1992 jyly sol kezdegi Lıvııa basshysy Mýammar Kaddafı Qazaqstannyń atom bombasyn saqtap qalýy úshin mıllıardtaǵan dollar qarjylaı kómek berýge ázir ekenin jetkizgen. Táýelsizdigin endi alǵan memleket úshin bul – arbaıtyn usynys. Biraq elimiz mundaı jomart usynystan bas tartty.
Qıyn joldan ótken elimiz halyqaralyq arenada beıbitsúıgish memleket ekenin pash etýden jalyqqan emes. Osyǵan baılanysty túrli deńgeıde is-sharalar ótkizip keledi. Mysaly, taıaýda Halyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl kúni aıasynda «Iаdrolyq qarýdyń gýmanıtarlyq saldary jáne Ortalyq Azııadaǵy ıadrolyq qarýdan azat aımaq» taqyrybynda óńirlik konferensııa ótti. Jıynda Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrligi, «Halyqaralyq qaýipsizdik jáne saıasat ortalyǵy», Halyqaralyq Qyzyl Krest Komıteti, «Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý jónindegi halyqaralyq naýqany» (ICAN) jáne Sokka Gakkai International úkimettik emes uıymdary uıymdastyrdy. Konferensııaǵa Ortalyq Azııa memleketteriniń dıplomattary men úkimettik sarapshylary qatysty.
Konferensııa barysynda Qazaqstan Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary Qaırat Omarov quttyqtaý sóz sóılep, ıadrolyq synaqtarǵa jahandyq tyıym salýdy saqtaýdyń mańyzyn atap ótti. Atom bombasynan azat álem qurý jolyndaǵy ujymdyq kúsh-jigerdiń negizgi elementi retinde osy saladaǵy jumysqa erekshe ekpin berdi.
Qazaqstan dıplomaty Astanadaǵy is-shara ıadrolyq synaqtardan jáne ıadrolyq qarýdan azat álemdi qurý boıynsha birqatar jahandyq is-sharalar kesheniniń bóligi ekenin jetkizdi. BUU Bas Assambleıasy Uıymnyń Nıý-Iorktegi shtab-páterinde dástúrli otyrysty ótkizip, bul kúndi atap ótti. Sonymen qatar Qazaqstan men Iаdrolyq synaqtarǵa jan-jaqty tyıym salý týraly shart uıymynyń birlesken málimdemesi jarııalandy. Qujatta álem elderin osy baǵytta jumysty jalǵastyrýǵa shaqyrylǵan.
Ortalyq Azııadaǵy ıadrolyq qarýdan azat aımaqqa arnalǵan paneldik sessııa kezinde Iаdrolyq synaqtar men qorshaǵan ortany ońaltý qurbandaryna kómek kórsetý jónindegi Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý týraly sharttyń (IаQTSSh) jumys toby sheńberindegi Qazaqstannyń qyzmeti baıandaldy. Sondaı-aq osy másele boıynsha Halyqaralyq trast qoryn qurý jóninde elimiz bastama kóterdi.
Konferensııaǵa qatysýshylar ıadrolyq qarýsyzdaný jáne taratpaý salasyndaǵy negizgi halyqaralyq quqyqtyq qujattardyń, onyń ishinde Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý týraly shart, Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart, Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shart, Ortalyq Azııadaǵy ıadrolyq qarýdan azat aımaq týraly shart jóninde pikir almasty.