Máshhúr-Júsip álemi

Al endi balalyqtyń baý-baq­sha­synan danalyqtyń darııa­sy deńgeıine kóterilgen Kópeıdiń Júsibi 1858 jyly Semeı oblysy Baıanaýyl syrtqy okrýgi aýmaǵyndaǵy Baıanaýyl men Qy­zyl­taý taýlarynyń arasynda orna­lasqan Ashamaı tasy degen jerde dúnıege kelgen. Ata-ana­synyń azan shaqyryp qoıǵan esimi – Adamjú­sip. Qarshadaıynan (9 jas) qıssa-dastandardy jatqa aıtyp, el kózine túsken balany birde aǵa sultan Musa Shorma­nov shaqyrady. Alqaly jıynda tarıhtyń tamyrynan tartyp, talaı jyr-dastandy tógilte oryn­daǵan balaǵa rıza bolǵan el aǵasy: «О́z zamanynda halqyna máshhúr bolatyn bala eken», dep esimine «Máshhúr» atyn qosypty. Asylynda, «máshhúr» sózi arab tilinde «tanymal» degendi bil­di­redi. Aıtqanyndaı-aq, jaqyn jurtynan tórtkúl dúnıege deıin tanylady.

1861 jyldyń qysy qatty bo­lypty. Jut jeti aǵaıyndy de­mekshi, ashtyq ta bala Júsiptiń ot­basyn aınalyp ótpeıdi. Jer­tóledegi jeminen qoradaǵy malyna deıin aıyrylady. Sonda jet­kinshek Júsiptiń kóregen ákesi: «Adam­ǵa mal joldas bolmas, ǵy­lym joldas» degen sheshimge kelip, balasyn oqytýǵa bel býady. Sodan bes jyldaı (1863-1868) Baıanaýyl medresesinde óńirge tanymal Ná­ji­meddın (Qamaratdın) molda­dan bilim alady. Bolashaǵynan zor úmit kúttiretin bala óte yjda­ǵat­tylyqpen oqyp, kóp uzamaı erek­she tabıǵı aqyl-oıynyń, ta­ban­dylyǵynyń, tártiptiliginiń arqasynda medresedegi barlyq mol­danyń nazaryn ózine aýdarady. Zeıini myqty, zerek Júsip ózinen úl­ken balalardy da basyp ozady.

Jyldar jyljyp, bala Júsip dana Júsiptiń alǵashqy bas­­­pal­­daǵyn attaıdy. Másh­húr-Júsip 1872–1874 jyldar ara­ly­ǵynda Buharadaǵy Kókiltash medresesinde oqyp, arab, parsy tilderin jetik meńgerip shyǵa­dy. Ol Nızamı, Naýaı, Saǵdı, Hafız, Fızýlı jáne basqa da Shyǵys ádebıeti ókil­­deriniń shyǵar­ma­la­ryn túp­­nusqadan erkin oqı alatyn deń­geıge kóteriledi.

Máshhúr-Júsip jas kezinen-aq halyq aǵartý isi men ǵylym sala­syna den qoıa bastaıdy. Týǵan jeri Qyzyltaýda jerlesteriniń ba­la­laryna arabsha til syndyrtyp, dáris berip, olardyń bilim men ǵylymǵa degen qushtarlyǵyn arttyryp, qolóner, eginshilik, saýda, mal sharýashylyǵymen bi­lek túre shuǵyldanýǵa shaqyrdy. Zama­nynyń zańǵary Máshhúr-Jú­sip «Bilim alyp, ómirlik qajetti isker­lik pen daǵdylardy meńgerý – ulttyq oıaný men órkendeýdiń bir­den-bir joly» dep bildi.

Rýhanı qaıratker Máshhúr-Júsip Kópeıuly Alashtyń ozyq oıly zııalylarymen tyǵyz baılanysta boldy. Qazaqtyń qara nary, álemge áıgili balýan Qajymu­­qan Muńaıtpasulymen de dám-tuz­das bolǵan.

Máshhúr-Júsip shyǵarmalary­nyń basym kópshiligi adaldyq pen adamdyq týraly tolǵamdy oıǵa toly. Jazbalary jaqsylyqtyń jarshysyndaı edi. Jastardy bi­lim­di ári saýsaǵynan bal tamǵan óner­paz bolýǵa da úndedi. Onyń mysaldary men óleńderinde halqyna degen tereń súıispenshiligi, oqý-aǵartý isin damytyp, áleýmettik ál-aýqatqa jetýge degen ýaıymy ańǵarylady. Máshhúr-Júsip fılosofııa, medısına, astronomııa, geologııa, geografııa, etnografııa, folklor, til bilimi, pedagogıka, dintaný salasynda zertteýler júrgizip, dala mádenıeti týraly tereń dáleldi pikirlerin urpaǵyna mura etip qaldyrdy.

Ǵalym ári aqyn týǵan eliniń tarıhy men mádenı murasyn túgendeýdi óziniń ómirlik muraty dep bildi. Máshhúr-Júsip Kópeı­uly aýyz ádebıeti úlgilerin jı­naq­taýdy jastaıynan bastady. 1865 jyly «Er Oljabaı batyr» dastanyn jazyp aldy, buǵan usta­zy Qamar hazirettiń yqpaly men kó­megi zor edi. Ol jasóspi­rim kezinen Abylaı han, Qazybek bı, Bógenbaı batyr jáne basqa da kóptegen ataqty tarıhı tulǵa týraly derekterdi qaǵazǵa túsirgen.

Sanaly ǵumyry bilim men ǵy­lym keńistigindegi ózindeı saıyp­qyrandarmen aralas-quralas, oı pikirles bolyp ótti. So­nyń biri – belgili shy­ǵys­tanýshy-túrkolog V.V.Radlov edi. Orys ǵalymy qazaq aýyz áde­bıe­ti úlgi­lerin jınaýshy re­tin­de Kó­peı­ulynyń ómirlik usta­nym­da­rynyń qalyptasýyna yqpal etti. V.V.Radlov aýyl-aýyldy aralap, XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy aqyn-jyraýlar shyǵarmalaryn, aıtys­tar men jyr-dastandardy, ańyz-áńgimelerdi qaǵaz betine túsirdi.

Máshhúr-Júsip sonaý Omby­dan Pavlodar, Semeı, Petro­pavl, Atbasar, Aqmola jerinde orna­lasqan kóptegen aýyl­dy, Oń­tústik jáne Ba­tys Qazaqstan aýmaǵynda­ǵy eldi mekenderdi aralady. Ol osyn­daı saparlarynda ataqty tulǵalar: han Kene­niń urpaqtarymen, Meı­ram qa­jy Janaıdarulymen, sondaı-aq Aqan seri, Saqqulaq bımen de kez­desti. Aqynnyń shy­ǵar­ma­lary keıingi ǵalym-folk­lor­­­­­­­ta­nýshylar, tarıhshylar men áde­­­­bıettanýshylardyń zertteýine jol ashty.

1889-1891 jyldar araly­ǵyn­­da Kishi júzdiń jerin aralap, Jáńgir sultanmen, batyr Naý­sha Qarjaýulynyń shóberesi Qadyr­men de kezdesedi. Sol saparynda Jáń­gir han, Isataı, Shernııaz, tama rýynan shyqqan Sarybas mergen týraly derekterdi jazyp alady. Kishi júzdiń tańba, uran, ápsanalary týraly málimetterdi jınap, taldaıdy.

Máshhúr-Júsiptiń kóne aýyz ádebıeti jyrlaryn shashaý shy­ǵarmaı jınaǵanynyń arqasynda keıingi urpaqqa baǵa jetpes tarıhı ańyzdar, etnografııalyq materıaldar men han-sultandar, jyraýlar men bılerdiń, batyrlar men qojalardyń egjeı-tegjeı shejiresi jetti. Shyǵarmalary­nyń barlyǵynda derlik adam men tabıǵattyń ózara baılanysy jáne úılesimdiligin sıpattap, «qaıy­rymdy is saýapqa keneltedi» degen tujyrymmen támamdaıdy.

Kórnekti aǵartýshy ortaǵa­syr­lyq tarıhı derekterdiń túp­nusqalaryn tereń zerttep, Qazaq handyǵynyń qurylý ýaqyty men han, sultandar sheji­releriniń birneshe nusqasyn jazyp ketken. Mysaly, Másh­húr jınastyrǵan ádebı-tarıhı mura­larda esimi jıi aıtylatyn tulǵa – Abylaı han. Máshhúr-Júsip Abylaı hannyń ata tegi, ósken ortasy, bıliktegi ­saıası qyzmeti, onyń handyq qur­ǵan keze­ńi týraly derekter ar­qy­ly óz zamanynyń eń kórnekti de be­deldi bıleýshisi bol­ǵanyn jazady.

Máshhúr-Júsip jazba murasy­nyń ereksheligi – tarıhı derekterge, sondaı-aq kóptegen bıleýshiniń (Qasym han, Esim han, Táýke han, Abylaı han, Kenesary han, t.b.) ómirindegi oqıǵalardy egjeı-teg­jeı sıpattap baıandaýy. Mysaly, onyń jazýynsha Táýkeniń sheshesi – qalmaqtyń hoshoýt taıpasynyń bıleýshisi Kúndeleń taıshynyń qyzy. Jáńgir ólgennen keıin Táýke jas bolǵandyqtan qazaq handyǵyn sultandar bıledi. Máshhúr-Jú­sip Táýkeniń kemeńger, zerdeli bı­leýshi bolǵanyn jazady. Ol, ásirese, Abylaı han men Kenesa­ry han syndy tulǵalarǵa tereń toq­talǵan. Sondaı-aq ol jınaǵan shyǵarmalardyń edáýir bóligi Qazybek bı, Baıdaly bı, Edige bı, Bóltirik bı, Taıkeltir bı, t.b. bıler men jyraýlarǵa arnalǵan.

Folklorshy Shyńǵys han, Joshy han, Sheıbanı han, Hýlagý, t.b. tulǵalardy da tereń zerttegen desek te bolady. Mysaly, qa­zaq halqynyń úsh júzge bóliný ýaqytyna qatysty kózqarastary erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady. Onyń paıda bolýyn Maıqy bıdiń dáýirimen baılanystyrady.

Buqar jyraý, Kótesh Raıym­bekuly, Janaq Saǵyndyquly, Sher­nııaz Jarylqasuly, Oryn­baı Bertaǵyluly, Mádeli Júsip­qojauly, Shortanbaı Qanaıuly, Kúderiqoja Kóshekuly, Aqmolla Mu­hamedııaruly, Birjan Qoja­ǵululy, Bazar Ońdasuly, Aqan seri Qoramsauly, Abaı Qunanbaı­uly, t.b. qoǵam qaımaqtarynyń týyndylary Máshhúr-Júsiptiń hatqa túsirýiniń arqasynda búginge jetti.

Joǵaryda atalǵan erekshe­lik­terimen qosa, Máshhúr-Júsip tamasha ólketanýshy bolǵan. Atap aıtqanda, han Abylaıdyń ja­­qyn serigi, keńesshisi Buqar Qalqa­manulynyń jerlengen ornyn anyq­taǵan da osy – Máshhúr Jú­sip Kópeıuly.

Ol shyǵarmalarynda, atap aıt­­qanda, «Saryarqanyń kim­diki ekendigi» degen týyndysynda Saryarqa jeriniń jońǵarlarǵa qar­sy qan tókken qazaq hal­­qy­na tıe­sili ekendigine toqta­lyp: ­ «...Bul qazaq ıesiz jatqan jerge tekke kelip ıe bolǵan joq. Aq naı­zanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen keshe Qarakereı Qaban­baı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Qaz­daýysty Qazybek, Shaqshaquly Jánibek zamandarynda jannan keship, sýsyn ornyna qyzyl qan iship, jaýmen alysyp, jatpen soǵysyp, kúni-túni atysyp, qara qanǵa batysyp, shybyn janyn nysanaǵa baılap, ne mańǵaz sarbazdardy jaý jolynda oqqa ushyryp alynǵan jer edi. Men olardyń ne úshin qurban bolǵandaryn máńgi este saqtaý úshin osy qıyn jyldardy umytpaımyn. Olar osy jer-sýdy bolashaq urpaqqa qaldy­rý úshin jan pıda boldy», dep túıindeıdi.

Uly oıshyl Naýryz mereke­sin toılaýǵa erekshe toqtalyp, qa­zaq halqy bul merekeni 2500 jylǵa jýyq, aıta ketsek, ıslam dini taraǵanǵa deıin de toılaǵanyn atap ótti.

Aqyn ári fılosof Máshhúr-Júsip maqalalary 1880–1895 jyldary «Dala ýálaıaty» gaze­tiniń» bet­te­rinde, 1887 jyly Tash­kent basylymdarynda jarııa­lana bas­­tady. 1911–1912 jyly jeke folklorlyq shyǵarmalary da «Aıqap» jýrnalyna shyqty. Ol tek áleýmettik, ekonomıkalyq má­se­lelerdi ǵana emes, ulttyq tarıh máselelerin de qozǵady. 

Shyǵys tilderin jetik meńger­gen Máshhúr-Júsip arab, parsy ­poezııasyna tereń úńiledi. Shy­ǵystyq sa­ryn­­ǵa súıene oty­ryp, «Gúlshat-Sherızat», «Ǵıbrat­na­ma», t.b. das­tandaryn jazdy. «Isa­bek ıshan», «Musa Shormanuly» at­ty joq­taý óleńderi de belgili.

Danyshpan aqyn poezııasy­nyń kóp bóligin dinı taqyryp­tar­ǵa arnady. Mysaly: «Súleımen men Ibilis», «Yqylas súresi», «Me­shit zary», «Jeti tozaq baıany», «Paı­ǵambardyń hadıs sózi», t.b. óshpes muralaryn qaldyrdy.

1919 jyly «Trýdovaıa Sıbır» jýrnalynda Alash zııa­lylary­nyń jas býyny, kórnekti qaı­­rat­ker S.Sádýaqasuly «Kır­gızskaıa ­lıteratýra» atty ma­qa­la jarııalap, Máshhúrdiń qazaq jazba áde­bıe­tin qurýdaǵy mańyzdy rólin atap kórsetedi. 1930-1940 jyldary onyń murasyn zertteý bastaldy. Biraq totalıtarlyq júıe bul jumysqa tyıym saldy.

Aqynnyń áıgili «Shaıtannyń saýdasy» dastany 1946 jylǵa de­ıin respýblıkanyń jalpy bilim beretin orta mektepteriniń 8-synybyna arnalǵan «Qazaq ádebıe­ti» oqýlyǵynyń hrestomatııasyna 4 ret óńdelip engizilgen bolatyn.

Qazaqtyń mańdaıyna bitken birtýar perzenti qoǵamdyq-saıası qyzmetke belsene aralas­ty, patsha úkimetiniń otarlaý saıasatyna qarsylyǵyn da ashyq bildirdi. 1893 jyly ólkede patsha rejimi­ne qarsy baǵyttalǵan óleńderi men maqalalaryn jarııalady. Sóı­tip, 1905 jyly 9 qańtarda Re­seıde bolǵan qandy jeksenbi oqı­ǵasy dala qaıratkerin beıjaı qaldyrǵan joq. Patsha úki­metiniń ozbyrlyǵy men shekten shyǵýyna qarsy qara halyq kú­resin jaqtaýshy boldy. Aqyn Re­seıdiń eýropalyq bóliginen qonys aýdarǵan sharýalardyń paıdasyna eń qunarly jerlerdi jappaı basyp alý úderisi bastalǵanda jaı­baraqat otyra almady. 1907 jy­ly Qazan qalasynda «Tirshilikte kóp jasaǵannan kórgen bir tamashamyz», «Saryarqanyń kimdiki ekendigi», «Hal-ahýal» atty úsh kitaby jaryq kórdi. «Saryarqa­nyń kimdiki ekendigi» kitabynda avtor tarıhı derekterdi paıdala­na otyryp, dalanyń, shyn mánin­de, onyń naǵyz avtohtondy ıele­ri – qazaqtar ekenin dáleldegen. Osydan soń bılik kitap­tyń taralymyn túgel tárkilep, aqynnyń ózin saıası senimsiz adamdar qa­taryna qosady. Onyń basqa da eń­bekterinde jalpy bilimge, sóz bostandyǵyna qol jetkizý máse­leleri kóterildi. Patsha­lyq senzýra onyń shyǵarmalaryn «qa­ýipti» dep tanyp, avtor saıası qýǵyn-súrginge ushyrady da, shu­raıly Baıanaýyl jerin tastap, týǵan ólkesinen tysqary ketti. Máshhúr-Júsip 1916 jylǵy patsha jarlyǵyn qoldamady. Ol ja­za­laýshy jasaqtardyń qolynan qyrýar adam shyǵyny bolatynyn kúni buryn bilgen edi. Aqynnyń balasy Ámen tyl jumysyna ke­tedi. Qazan tóńkerisi men keńes óki­metiniń ornaýyna da kóńili tola qoımady. Alashorda úkimeti ozbyr­lyq­pen talqandalyp, keńes óki­metiniń ashyq qylmysynan ke­ıin bolshevıkterge senimi jo­ǵaldy.

Máshhúr-Júsip Kópeıuly din­dar adam bolǵan. Degenmen shy­ǵarmalarynda jartylaı saýatty moldalardyń ekijúzdiligin ymyrasyz áshkereledi. Halyq ony áýlıe, kóripkel sanady. Ol óziniń ólimin boljap, kózi tirisinde-aq asyn ber­gizip, bolashaq jerlenetin orny­na ózine arnap shaǵyn kesene turǵyzǵan.

Ol birqatar óleńderin Mekke men Medınege qajylyqqa bar­ǵan belgili abyzdarǵa arnaǵan («Shon­tybaı qajy», «Jantemir qajy»). Shyǵarmasynda adal qyzmet etip júrgen din qaıratkerlerine qur­met kórsetedi. Dinı taqyryp­tar­da da áýlıelerdiń ómiri, tarı­hı tulǵalar («Asan qaıǵy»), paı­ǵam­barlar («Súleımen men qu­myrsqa», «Nuh paıǵambar men kem­pir»), t.b. týraly kóp derek jınady.

Kóptegen zııarat etýshiler men jer­lesteri ǵulama áýlıemen sóı­lesýge tyrysyp qana qoımaı, balalaryna azan shaqyryp at qoıý­dy da jıi ótinip suraıtyn. Máse­len, ataqty akademık Shapyq Shó­kın­ge esim bergen – Máshhúr-Jú­sip Kópeı­uly. Onyń jarly-jaqy­baılarǵa mal úlestirip bergen kez­deri de jeterlik.

Uly aqyn Abaı Máshhúr-Jú­sipti qadirlegen. Birde Tobyq­ty eline joly túsken Máshhúr-Júsip arnaıy sálem berý úshin Abaı aqynnyń úıine keledi. Tabal­dyryqty attap úıge kire bergen­de Abaı tosyn saýal qoıyp: «Aqyl­dynyń ózinen buryn aıtqany je­tedi degen. Atyń qulaǵymdy sarsy­ltyp edi, shynymen Máshhúr bol­sań aıtshy káne: «Qudaı qaıda? Jumaq pen tozaq qaıda?» depti. Sonda Máshhúr-Júsip kidirmesten: «Abaıdyń Qudaıynyń qaıda eke­nin bilmedim. Meniń Qudaıym júregimde!» degen eken. Abaı esti sózdi estigenine rıza bolǵan shyraı tanytyp: «Máshhúr dese degendeı ekensiń!» dep, qolyn alyp, tórin usynypty. Abaıdyń uly Ábdirahman Máshhúr-Júsiptiń tereń bilimine tánti bolyp: «Bil­meıtini joq!» dep jigerlene aıt­qan eken.

Uzaq ýaqyt boıy ǵulamanyń baı murasy, onyń ishinde poe­zııa­sy múldem umyt boldy. Kom­mý­nısterdiń pikirinshe, «onyń eń­­­bekteri ateıstik ıdeologııaǵa qaıshy».

Sonaý 1920 jyldyń kúzinde Máshhúr Sarybulaq aımaǵyna kelip, balalarymen birge qystaq salýǵa kirisedi. Ǵulamanyń ózi bul aımaqqa «Iesi keldi» degen jańa ataý berdi. Keıin bul aımaq Eskeldi dep atala bastady. 1927 jyldan 1931 jylǵa deıin, ıaǵnı qaıtys bolǵanǵa deıin osy qystaqta turady. M-J. Kópeıuly 1931 jyly 27 qarashada dúnıeden ótti. Pavlodar oblysy Baıanaýyl aýdany Eskeldi aýylynda jerlengen. Artynda úsh ul, bir qyzy qaldy. Úlken uly Shárápı de daryndy aqyn bolǵan. Ámen parsy, arab, orys tilderin bilgen. Kenje uly Fazyl óz aýylynda shaǵyn mektep ashyp, muǵalim boldy.

Máshhúr-Júsipti urpaqtary da, jerlesteri de umytqan joq. Týǵan aýylynda respýblıkadaǵy jal­ǵyz murajaı ashylyp, onyń jeke zat­tary, kitaptary, turmystyq bu­ıymdary jınaqtalǵan. Pav­lodarda «Máshhúr Júsip oqýlary» atty respýblıkalyq konferen­sııa­ turaqty ótkizilip turady. Pav­lo­dar qalasynda salynǵan Orta­lyq Azııadaǵy eń úlken meshit Máshhúr-Júsip atynda.

Dindar aqynnyń týǵan jeri Eskeldi aýylynda zııarat etetin orynǵa aınalǵan záýlim kesene boı kóterdi. 2016 jyly jalpy bilim beretin mektepterdiń 8-synypqa arnalǵan «Qazaqstan tarıhy» oqý­lyǵynda M.J. Kópeıulynyń ómiri men qyzmetine jeke para­graf arnalǵan.

Búgingi tańda uly oıshyl, áýlıe atanǵan Máshhúr-Júsip­­tiń murasy 20 tom bolyp ja­ryq kórdi. Olar Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Ǵylym akademııasynda, Almaty qalasynyń Orta­lyq kitaphanasynda, M.Áýe­zov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tıtýtynyń qoljazba qorynda jáne urpaqtarynyń qolynda saq­taýly. Qol­jazbalardyń bir bó­ligi Másh­húr-Júsip Kópeıuly atyn­daǵy murajaıda tur. Onyń qol­jaz­balarynyń kóbi kúshála qosylǵan sııamen jazylǵandyq­tan, jaqsy saqtalǵan.

Qazaqtyń oıshyly Máshhúr-Júsip Kópeıulynyń keıingi ur­paq­qa qaldyrǵan rýhanı mol mu­rasy – naǵyz parasattylyq­­tyń, ınabattylyqtyń, kıeliliktiń, ­ar-namys pen tektiliktiń jar­qyn úlgisi. Bul mura – qazaqtyń tarıhyn túgendeýde, ádebıetin júıeleýde taptyrmas altyn qa­zyna. Sol qazynany ultymyzǵa jáne álemge jetkizý – búgingi ǵa­lymdardyń, aýdarmashylardyń abyroıly mindeti.

Zııabek QABYLDINOV,

Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory,

UǴA korrespondent-múshesi