Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń keshegi Joldaýynda jańadan Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi qurylatynyn atap ótken edi. Sý únemdeıtin tehnologııalardy engizý asa mańyzdy jáne shuǵyl mindet ekenine toqtaldy. Elimiz úshin sýdyń mańyzy munaı, gaz nemese metaldan esh kem emes ekenin eske saldy.
«Sý sharýashylyǵy júıesin tıimdi damytý máselesimen derbes mekeme aınalysýy qajet dep sanaımyn. Sondyqtan Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi qurylady. Mınıstrliktiń aıasynda Ulttyq gıdrogeologııa qyzmeti qaıta jumys isteıtin bolady. Sondaı-aq elimizdiń sý sharýashylyǵyn basqarý júıesine túgel reforma jasalady. «Qazsýshar», «Nura toptyq sý qubyry» jáne basqa da negizgi kompanııalarda ózgeris bolady. Jalpy, osy salanyń materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartyp, kadr máselesin sheshý kerek. Sý tapshylyǵynyń artýy – Ortalyq Azııa memleketterine ortaq másele. Sýdy únemdep paıdalaný energetıka nemese kólik salasy sııaqty aımaqtaǵy yntymaqtastyqtyń taǵy bir jańa baǵytyna aınalmaq. Úkimetke kórshi eldermen birlesip, bul máseleni jan-jaqty pysyqtaýdy tapsyramyn», dep atap ótti Memleket basshysy.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev osyǵan deıingi Reformalar jónindegi joǵary keńestiń otyrysynda Ortalyq Azııa aımaǵynda sý máselesi jahandyq problemaǵa aınalyp otyrǵanyn eskertken bolatyn. Syrtqy sý aǵynynyń azaıýy ony tıimsiz paıdalanýdyń saldarynan ýshyǵyp otyrǵany da Memleket basshysynyń nazarynan tys qalmaǵan.
Tolyqqandy memlekettik sý kadastry joq ekeni, bul óz kezeginde sý resýrstarynyń mólsheri men sapasyna monıtorıng jasaýǵa jáne ekonomıka salalaryn sýmen qamtamasyz etý jónindegi naqty teńgerimge qol jetkizýge kedergi keltirip júrgeni týraly máseleler az aıtylmaıtyn. Sýdy paıdalaný salasynda vedomstvoaralyq úılestirý jumystarynyń nashar júrgizilip jatqany sheshimin tappaı kele jatqan problemalardyń biri bolatyn.
Mundaı ıdeıa 2010 jyly Parlament Senatynda da aıtylǵan. Ol kezde sý qoryn paıdalaný jáne qorǵaý salasyndaǵy baqylaý, ruqsat berýge jaýap beretin memlekettik organ Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń qaramaǵynda boldy. Búginde Sý resýrstary komıteti Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine qaraıdy.
Endi sol komıtetti mınıstrlik deńgeıinde qaıta qurylymdaýdyń qajettigi Memleket basshysy tarapynan aıtyldy. Sýǵa baılanysty táýekelder jahandyq ekonomıkaǵa jylyna 500 mıllıard dollardan astam shyǵyn ákeledi degen boljam bar. Aldaǵy onjyldyqtarda sý tapshylyǵynyń artýy 700 mıllıonǵa deıin adam turatyn qurǵaq jáne jartylaı qurǵaq aımaqtardan májbúrli kóshi-qonǵa ákeledi, bul elder arasyndaǵy shıelenisti kúsheıtedi. Osyǵan baılanysty jahandyq sý daǵdarysy on jyldan astam ýaqyt boıy Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń Jahandyq táýekelder ındeksinde basty jahandyq táýekelderdiń biri retinde anyqtaldy. Sarapshylar qaýymdastyǵy jasaǵan boljamda tushy sýmen qamtamasyz etýdiń turaqtylyǵy turǵysynan birshama alańdatarlyq belgiler bar: 2050 jylǵa qaraı álem halqynyń jartysynan astamy sý tapshylyǵy bar aımaqtarda ómir súretin bolady. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń málimetinshe, Qazaqstannyń transshekaralyq ózenderge táýeldilik koeffısıenti 46 paıyzdan astam. Kóbinese bul táýeldilik ekonomıkasynda aýyl sharýashylyǵynyń úlesi erekshe bolatyn eldiń ońtústik óńirlerine áser etedi. Jalpy, Qazaqstandaǵy 100 km3 ózen aǵynynyń 20 km3 astamy Qytaıdan (Ile jáne Ertis ózenderi), 14 km3 О́zbekstannan (Syrdarııa ózeni), 7 km3 Reseıden (Jaıyq ózeni) keledi, al Qyrǵyzstan (Shý jáne Talas) – shamamen 3 km3. Osy elderdiń barlyǵymen derlik Qazaqstan táýelsiz memleket retinde qalyptasqan sátten bastap sý resýrstarynyń kólemin de, sapasyn da retteý jumystaryn júrgizdi.
Agrarly memleket úshin sý aýadaı qajet. 2009 jyly «Strategııalyq salalar men obektiler týraly» zańda sý sharýashylyǵy strategııalyq sala retinde kórsetildi. Sýdyń strategııalyq mańyzyn memleket deńgeıinde qarastyrsaq ta, kóp nárseden utylyp qaldyq.
Memleket basshysy keshegi Joldaýynda osy salanyń materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartyp, kadr máselesin sheshý keregin, sýdy únemdep paıdalaný energetıka nemese kólik salasy sııaqty aımaqtaǵy yntymaqtastyqtyń taǵy bir jańa baǵytyna aınalatynyn aıtty. Úkimetke kórshi eldermen birlesip, bul máseleni jan-jaqty pysyqtaý tapsyryldy, mınıstrlik aıasynda Ulttyq gıdrogeologııa qyzmeti jumysyn qaıta bastaıtyn bolady.
«Is tetigin maman sheshedi» degen qaǵıda búginde de ózekti. Sý máselesinde qordalanyp qalǵan túıtkil mınıstrliktiń qurylýymen sheshile salmaıtyny belgili. Sýdy qalaı bolsa solaı paıdalanyp kelgen kúnderimiz ótken ýaqyttyń enshisinde qaldy. Endi baıaǵy zaman bolmaıdy. Ásirese ońtústik óńirlerde, Qyrǵyzstan, О́zbekstanmen shekaralas oblystarda sý máselesi asa ózekti.
Sý sharýashylyǵynda ınjener-gıdrotehnıkter, salalyq ınjener-qurylysshylar, gıdrogeologter, gıdrologter jáne glıasıologter tapshy. Tipti olardyń kópshiligi ýnıversıtetterdegi mamandyqtardyń klassıfıkatoryna da enbegen. Salanyń kúre tamyryna qan júgirtý úshin sıfrlyq tehnologııany meńgergen mamandar kerek. Ol úshin Jambyl gıdromelıoratıvtik ınstıtýtyn, tehnıkýmdaryn jańa sapada qalpyna keltirý kerek. Sý problemalary boıynsha sý sharýashylyǵy ǴZI-dyń jumysyn jandandyrý, bilimdi arttyrý jáne mamandardy qaıta daıarlaý jónindegi óńirlik ortalyqtardy qurý qajettigi talaı jyldan beri aıtylyp keledi. Sý segmentinde qordalanyp qalǵan túıtkildi bilikti mamandar kómegimen ǵana sheshe alamyz.
Qysqasy, jańadan ashylǵaly otyrǵan mınıstrlik sý dıplomatııasyn tereń meńgergen mamandardan jasaqtalýy kerek.
Bizge sý dıplomatııasyna basymdyq beretin kez keldi. Osy máseleni retteý ekonomıka men aýyl sharýashylyǵyna ǵana qatysty emes, negizinen ulttyq qaýipsizdik máselesi, onyń bul jerde tabysqa shyǵýyna dıplomatııa men birqatar qurylymnyń úılestirilgen jumysy arqyly ǵana qol jetkizýge bolady.
Qýanysh AITAHANOV,
ekonomıst