Surat aýylynyń sarabdal tájirıbesi

Qalaǵa kelýin kelgenimen, birden ornalasa qalatyn daıyn jumys joq. Ony izdeý kerek. Baspana joq. Amal qansha, bireýdiń páterin jalǵa alyp, alǵashqyda bazar jaǵalaýǵa týra keledi. Arba súırep, ár­kimge jaldanyp, kúnkóris qamyna ki­ri­sedi. Mine, osyndaı qıyndyqtan qutylý úshin, adamdardyń ábigerge túsip, janbaǵý qamynda qalaǵa aǵylýyn toqtatý úshin aýyldyń áleýmettik jaǵdaıyn kó­te­rý mańyzdy.

Prezıdent el aldynda turǵan bul ózekti máselege Qazaqstan halqyna Jol­da­ýynda: «Aýyldardy abattandyrý, jol tartý, mádenı-ekonomıkalyq deńgeıdi kóterý, múmkindiginshe adamǵa kór­setiler ıgilikterdi qala deńgeıine jet­kizý, jaqyndatý talaby qoıylyp otyr. Aýyl-aımaqty damytý úshin shaǵyn shar­ýa­shylyqtardy qoldaý óte mańyzdy», dedi.

Taıaýda Jambyl oblysynyń Merki aýy­lyna bardyq. Osy saparymda mer­ki­lik­ter­diń Prezıdenttiń Qazaqstan hal­qyna bıylǵy Joldaýyndaǵy aýyl shar­ýa­­shylyǵyna qatysty aıtqan sózde­rine kóp úmit artyp otyrǵandaryn baı­qadym.

Keıingi jyldary Jambyl oblystyq ardagerler uıymynda kóptegen ilgeri­leý­­shilik baıqalady. Merkide bolǵan kezimizde aýdandyq Ardagerler keńesiniń uıymdastyrýymen Surat aýyldyq ok­rýginiń negizinde ekonomıkany damy­tý jáne umytyla jazdaǵan salt-dástúr, mysaly, shúlen taratý ta­qy­ry­bynda aýdandyq semınar-keńes ótti. Semınarda Surat aýyldyq okrýgi arda­gerleriniń ekonomıkany damytýdaǵy róli jan-jaqty áńgimelendi. Aýdan ekonomıkasyn aldyńǵy qatarǵa shyǵarýdaǵy aýyldyń úlgili isteri naqty mysaldarmen kórsetildi. Árbir aýyl turǵynynyń óz ıeligindegi 10-25 sotyq jerdi tıimdi paıdalanyp, baý-baqsha egip, qus ósirip, mal bordaqylap, bıe baılap, qymyz, saýmal óndirip, artyq ónimderin bazarǵa shyǵaryp satyp, sharýashylyqtaryn shyr aınaldyryp otyrǵandary mysalǵa keltirildi.

Budan aýdandyq ardagerler uıy­my­nyń jumystyń jańa nysandaryn keńinen óristete túskenin ańǵarýǵa bolady. Surat aýylyndaǵy ótken kóshpeli keńeste osy másele naqty mysal negizinde jan-jaqty talqylandy. Semınardyń negizgi maqsaty – osy aýylda óris alǵan jumystyń elge paıdaly jańa túrlerin basqa eldi mekender men okrýgterge nasıhattaý jáne qol­daý edi. Sondyqtan aýylda ótken se­mınarǵa aýdandaǵy barlyq okrýgtik ke­ńesterdiń tóraǵalary jáne aýdandyq, okrýgtik bıler qatysty.

Semınar jeke sharýashylyqtardy aralaýdan bastaldy. Mysaly, aýyldaǵy jeke sharýashylyǵynda bes bıe baılap, qymyz, saýmal óndirip otyrǵan aza­mat­tyń úlgili isi nasıhattaldy. Shar­ýa­shylyq ıesi sút ónimderin ótkizýde qalta telefonyn kádege jaratady eken. Sonyń arqasynda berilgen jarnamaǵa ún qosqandar sút ónimderin ózderi kelip áketip otyrady.

Sondaı-aq bir ózi jeti qyz ósirip, tárbıelep otyrǵan ananyń qolónermen shuǵyldanyp, qyz jasaýyn, quraq kórpe tigýdi kásip etip, aýyl turǵyndarynyń su­ranysyna ıe bolǵany semınarǵa qa­ty­­­­­­sý­­shylardyń nazaryn aýdardy. Ká­­si­­­bin qapysyz meńgergen eńbekqor ana­nyń qolynan shyqqan buıymdaryna qyzy­ǵýshylyq tanytyp, aýdan, oblys ortalyqtarynan da suranys bildirýshiler barshylyq eken. Ismer shı quraq degen qolóner túrin Astana qalasynda ótken qolónershilerdiń kórmesinde kórsetip, keıinnen bul eńbegi Qazaq ulttyq ensıklo­pedııasyna engen.

Bir súısinerligi, aýyl turǵyn­da­ry­nyń kópshiligi aýlasyndaǵy jer ýchas­kelerin kádege jaratyp, tıimdi paıdalanýda basqalarǵa úlgi-ónege kórset­ken­deı eken. Atap aıtqanda, mundaı ýchaskelerde qııar, qyzanaq, qyryqqabat, kartop, pııaz, sábiz jáne basqa kókónister molynan ósirilip, kúz aıynda bul ónimder jertólege ornalastyrylyp, kelesi jazǵa deıin otbasynyń alańsyz paıdalanýyna ábden jarap jatyr. Iаǵnı densaýlyqqa paıdaly, dárýmenge baı azyq-túlikti áleýmet alystan izdemeı, óz aýlasyndaǵy qoımadan tabady.

Aýylda budan basqa da ıgilikti is­ter­diń jasalyp jatqanynyń kýási bol­­dyq. Osydan 10-15 jyl burynǵy jaǵ­daı­men salystyrǵanda aýyl mádenıeti aıtarlyqtaı kóterilgen. Aýyl ishindegi barlyq jol asfalttalǵan. Qala úlgi­si­men salynyp, syrtqy qabyrǵalary kórkemdelgen eki qabatty kottedjder anadaıdan sán túzep, aýyldyń ajaryn kirgize túsken. Sý, gaz, jaryq úıge kelip tur. Teledıdar qosýly, ınternet jumys isteıdi. Úıdiń ishi-syrtyndaǵy osyndaı jaıly jaǵdaıǵa rıza bolǵan turǵyndar keıde bir-birine «úıge kirseń qala, syrtqa shyqsań dala» dep qaljyńdaıdy eken.

Demek mundaǵy ómirdiń qala tirshi­liginen esh aıyrmashylyǵy joq, artyq­shy­lyǵy basym. Mysaly, saýsań sút, jeseń et bolatyn qoradaǵy maldan ke­le­tin paıda qanshama? Aýylda osy maldy kútip-baptaý jaıy da oılastyrylǵan. Malǵa arnalyp saı-saladan shóp jınaýmen birge qunary mol jońyshqa da ósiriledi. Jylyna tórt ret orylatyn bul jemshóp – maldyń qońdanýyna taptyrmaıtyn azyq. Keı azamattar aýlasynda júgeri ósirip, ony súrlep, múıizdi qara malǵa berip etke de, sútke de kenelýde.

Mundaǵy jáne bir jaǵymdy erekshelik – aýyl turǵyndaryna jeńildetilgen 2,5 paıyzben nesıe berý der edik. Bul qarjyǵa turǵyndar mal satyp alyp, tóldetip, turmysyn jaqsartady. Buryn nesıe alyp úırenbegen halyq alǵashqyda bank­tiń qaryzyna kirip ketemiz be dep qor­qaqtady. Aýdan ákimi Jorabek Baýbekov kredıtke qatysty okrýgterde jasalyp jatqan jumystardy tereńirek taldap, máseleniń anyq-qa­nyǵyna ábden kóz jetkizgennen ke­ıin ha­lyqpen kez­desýinde nesıe alýdan qor­­qýdyń jóni joq ekenin, onyń dúnıe­jú­zinde suranysqa ıe ekenin túsindirip keledi. Onyń ústine 2,5 paıyz – tómen kórsetkish, bul qarjyǵa mal satyp alyp, onyń tóliniń esebinen alǵashqy bir-eki jylda qaryzdy jabýǵa bolatynyn dáleldedi. Sóıtip, eldiń beti beri qarap, buryn úrke qaraǵandar kredıt alyp, sol arqyly sharýalary órge basqanyna kýá boldyq.

Aýdan basshysynyń naqty jaǵdaı­lar­dy taldap, qabyldaǵan sheshimderi elge mýzyka mektebi, mádenıet úıi, Kenesary eskertkishi, Merki aýdannyń 95 jyldyǵy sııaqty qadaý-qadaý jańalyqtar bolyp halyqtyń kóńil kúıin kóterdi.

Surat aýylyndaǵy osyndaı kisi súı­si­nerlik isterdiń basy-qasynda seriktestik basshysy Qanat Shaıhıev júredi. Ol – aýyl halqy jumyla kóterip otyrǵan bar­lyq ıgi istiń uıymdastyrýshysy jáne demeýshisi. О́ńir ereksheligin jetik bile­tin, atalǵan sharýalardy agrotehnıka ǵylymymen ushtastyryp júrgizetin ol sharýashylyq tabysyn jyldan-jylǵa eseleı túsýmen keledi.

О́zimiz qatysyp, osy aýyldaǵy talaı jaqsy jumysty, ıgi bastamany kózi­miz­ben kórgen semınar-jınalystyń jáne bir taqyryby – halqymyzdyń ǵa­syr­lar boıy aıtylyp, nasıhattalyp kele jatqan dástúri – shúlen taratýmen sabaqtastyryldy. Bul baǵytta da Qanat Kenalyulynyń jomarttyǵy alǵa shyqty. El aqsaqaldary, eńbek ozattary, joq-jitik otbasylary, balalar mekemeleri qaı kezde kómek surasa da qoly ashyq azamat kómek berýge daıyn turady. My­sa­ly, shúlen taratý dástúri boıynsha aýyl okrýginiń tórt eldi mekeninen kelgen 25 adamǵa un, azyq-túlik, bıdaı, et, kókónister, taýyq, jemshóp, saban, t.b. ónim­der taratqan. Atamyz qazaq alǵan ónim az ba, kóp be, oǵan qaramastan, shúlen taratqan. «О́le jegenshe, bóle je» degen maqal jeke adamdardyń osyndaı márt­ti­gi­nen týyndaǵan bolar.

El azamattary aýyl sharýashy­ly­ǵyn­da­ǵy naýqandy jumystar aıaqtalǵan kezde dıqandardyń eńbegin marapattaý jaǵyn da umytpaıdy. Olarǵa seriktestik atynan jeńil kólik, basqa da baǵaly syılyqtar usynyp, eńbek adamdarynyń mereılerin tasytady. Taıaýda ǵana aýyl mektebine 1 mln teńgege ınteraktıvti taqta syıǵa tartyp, mektep oqýshylaryn bir serpiltip tastady.

Sharýashylyq júrgizýdiń qyr-sy­ryna qanyq azamat sharýashylyqta sý tap­shy­ly­ǵyn boldyrmaýǵa únemi kúsh salady. Mysaly, sýǵa zárýlik bilinip otyrǵan bıylǵydaı qýańshylyq jyldary sýdy az tutynatyn tuqymdyq ma­terıaldarǵa erekshe mán beredi. Olar­dyń sý tapshylyǵyna eń tózimdi túr­lerin tańdap, kádege jaratý arqyly shar­ýa­shy­lyq­tyń zııan shekpeýine qol jetkize bildi.

Qaısybirin aıtarsyń, aýyl tur­ǵyn­darynyń qaı-qaısy da álde­bir buıym­taı­men onyń aldyna barsa, sharýasyn retke keltirip, jadyrap shyǵa­tyn­daryn jyr qylyp áńgimeleıdi.

Surat aýylyndaǵy basqosýdy uıym­das­tyrǵan Merki aýdandyq Ardagerler uıymynyń tóraǵasy Baıseıit Jylysbaev semınar kezinde sharýashylyqty aralaý barysyndaǵy aýyl turǵyndarynyń tirli­gi­ne súısinip: «Aýla ishinde kózin ta­ýyp etseń eńbek, qanaǵat tutar densaýlyq, baılyq ózi kelmek» dep máteldetken edi. Aýyl eńbekkerleriniń tap-tuınaqtaı tynys-tirshiligine qarap, onyń osy maqa­my­na qol qoıǵandaısyń.

Kóshpeli semınarǵa qatysqan aqsa­qal­dar ózderi kýá bolǵan aýyl turǵyn­da­rynyń eńbegine rızashylyq bildirip, mundaǵy qaınaǵan tirshiliktiń arqasynda qol jetkizilgen jetistikterdi aýyldas­taryna mysal etip aıtyp, olardy osy ba­ǵytta eńbek etýge shaqyratyndaryna sendirip tarqasty.

О́mirzaq OZǴANBAEV,

Respýblıkalyq «Ardagerler uıymy»

tóraǵasynyń birinshi orynbasary,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor