Keıde tańǵy kofeńdi iship otyryp, Tursynjan Shapaıdyń áıgili «Maqtanǵa madaq» maqalasy eske túsedi. Synshynyń sypaıylap sybaǵan sózderine eriksiz sylq-sylq kúlesiń. Bul bir marqaıǵan, máz bolǵan, toq kúlki emes – ashynǵan, kúıingen kúlki.
Sonda: «Alyp – anadan týady» deıdi. Sóz bolǵanyńa! Alyp aıaq astynan týady! Qaraısyz: bir kúni teledıdar ekranyn toltyryp bireý otyr... Ánshi, ádebıetshi, ıa saıasatshy, tarıhshy, áıtpese, birdeńetanýshy – áıteýir bireý. Áıtpese, anaý da ózi, mynaý da ózi – dáýirimizdiń úırenshikti dıletanty. Qysqasy, eshkim emes. Jaı otyrǵan joq, ózin maqtatyp otyr. Júrgizýshi de maqtaıdy, ózi de maqtannyń otyna maıdy quıa túsip, quıa túsip mazdaıdy... Erteńinde qaraısyz – gazetter sol bireý týraly japa-tarmaǵaı jarysa jazady. Radıony tyńdaısyz – sol bireý. Jalpaq jurttyń aýzynda – jáne sol. Sóılep jatyr, sóılep otyr, sóılep tur... sóılep júr...» deıdi Tursynjan Shapaı. Arada qanshama jyldar ótti – talaı ózen tartylyp, bulaqtar sarqyldy. Sonda da maqaladaǵy myna kórinis áli ózgergen joq. Rasynda, bir maqtaǵan, maqtalǵan jandy óleńin oqymastan aqyn sanap ketetinimiz bar. Jazýshy da solaı. Elge syıly úlken aǵańyzdyń abaısyzda aıtqan alǵaýsyz aq sózi talantynyń deńgeıi belgisiz jazarmandy bir-aq sátte qalamger atandyryp jiberýi múmkin. Bul minez de oqyrmandy tobyrǵa aınaldyrady. Al eshkimniń aýzyna ilikpegen esimderge birtúrli samarqaý qaraımyz. «Jas qoı, eshkim bile qoımaıdy, tanı qoımaıdy (ıaǵnı kóp maqtalmaıdy)» dep gazetke jarq etkizip berýge de qorqaqtaımyz. Famılııasynyń sońynda bir-eki sóılem ataǵy joq bolsa, jaǵdaı tipti qıyn. Dál osy tusta Abaı aıtady: «Nápsisin tyıyp, boıyn toqtatqan kisiniń jaman atanyp, nápsisi bılep, maqtanǵa erip pále shyǵarǵan kisi myqty atanatuǵyny nesi?»
Jýrnalıstik jumysymyzben túrli is-sharaǵa baramyz. Ásirese, aqyn-jazýshylardyń eske alý keshteri, kitap tusaýkeserleri, mereıtoılyq jıyndary ózinshe qyzyq ótedi. Naqtylap óteıin, maqtaýdy túsinetin kórermenge qyzyq, al túsinbeseńiz, uzyn-sonar maqtaý men madaqtardan zerigýińiz múmkin. Jınalystyń formaty ǵylymı konferensııa bolǵanymen, shyǵarmany taldaǵan pikir estý sırek. Biraq maqtaýdyń nebir túri aıtylady: «arqyraǵan aqyn», «tógilip tur», «jazýynda birdeńe bar», «bizdiń zamannyń alyby», «uly», «qaıtalanbas tulǵa». Bul sózder tyńdap otyrǵan ózge de «haltýrshık» aqyndardyń shabytyn asyryp, tolqyta túsedi. О́leńdi qurastyratyndardyń bar «áýreshiligi» osy sezim úshin. Bálkı, biz ol kúıdi túsinbeımiz. Realıstik kózqaraspen qarasań, keshegi shalqyǵan keńes odaǵy emes – ádebıette túk abyroı joq ýaqytta «aqyn» atanýǵa talpynatyndarǵa tańǵalasyń. Túptep kelgende, aqynmyn dep maqtanýǵa, madaq estýge, keıde jaǵympazdanýǵa ádebıetten artyq laıyq kásip joq sııaqty. Muny qazaqtyń qý ishi sezedi. Atasynyń ómirin jazǵandar atasymen maqtanady, rýynyń shejiresin túzgender rýymen maqtanady, maqtanbaǵandardyń da jasyryn maqsaty bar.
Árıne, kim ne jazady, qandaı kitap shyǵarady – ózi biledi. «Ádebıet – ardyń isi» bolǵanymen, ádebıette sot joq. Elimizde – demokratııa. Degenmen mereıtoılyq hám rýlyq kitaptar – ádebıet emes. Baspalardan kórkem shyǵarmalardyń ornyna osyndaı jeke tulǵalyq hám rýlyq maqsattaǵy kitaptardyń jaryq kórýi qynjyltady. Aıta keteıik, álemdik statıstıka boıynsha kınoındýstrııa men kitap saýdasyn salystyrsaq, kitap shyǵarý áldeqaıda kóbirek paıda ákeledi. Bul tujyrymdy estip-bilgenimizben elimizdegi baspa salasy men kitap naryǵynyń búgingi jaǵdaıy belgili. Máselen, qazirgi tańda 300-ge jýyq baspa men 800-ge tarta baspahana jumys isteıdi. Sonda da qoǵamda kitap óndirisiniń ımıdji tómen. Oǵan sebep, kitap basyp shyǵarýda naqty júıe men marketıngtiń joqtyǵy deımiz. Sodan bolar, kitap satýdan túsetin tabystyń tek 25 paıyzy ǵana otandyq ónimge tıesili. Al baspalardan shyǵatyn kitap ónimderiniń 80 paıyzyn oqýlyqtar quraıdy. Naryqtaǵy ózge kitaptardyń 80 paıyzy – reseılik ónim. Otandyq kitaptar az taralymmen shyǵatyndyqtan, satylymda kóp kezdespeıdi.
Álgindeı maqtaý men madaqqa toly ǵylymı konferensııalarda aty atalǵan avtorlar ózin eshkim oqymasa da ózge tilge aýdarylýǵa ásire qushtar bolyp keledi. Olar Qazaqstannyń ózin shyramytyp áreń tanıtyn alpaýyt elder bizdiń ádebıetke qyzyǵatynyna shyn senetin tym ańǵal, ıakı oqysa da, oqymasa da báribir – aýdarylsa boldy. Tipti ádebı ortada júrgen keı avtorlar bul jumyspen josparly túrde aınalysady. Sóıtip, aǵylshyn, ıspan, qytaı, t.b. tilderge aýdarylady. Jorysaq, bul da jazýshylyq maqtannyń bir túri. Shet tilindegi jap-jańa muqabaǵa qarap otyryp, súısiný, aınalasyna maqtaný, marqaıý, tusaýkeserin ótkizý, shapalaq estý, jyly sózge shomylý, shapan kııý, oramal taǵý – kól-kósir qurmet.
Maqtaýdyń, ásirese, kórkem ádebıettegi maqtaýdyń artar júgi aýyr bolsa kerek. Mundaǵy kez kelgen shalys aıtylǵan madaq sóz ádebı jarylys jasap jiberýi ábden múmkin. Sultan Orazalın Shyńǵys Aıtmatovpen suhbattasyp otyryp:
– Sońǵy ýaqytta qazaq jazýshylaryn kóp oqyp júrsiz ǵoı. Kimdi aıtasyz? – dep suraq qoıypty. Sonda Shyńǵys Aıtmatov:
– Obal bolady, – degen eken.
Bireýdi asyra maqtap, ıakı bireýdi oılanbaı jamandap qoısaq ta obal bolady. Maqtaýdy jeke avtorlyǵyna alyp alǵan keı aǵa býyn ókilderine qarasaq, min taǵýdy ǵana obal bolady dep esepteıtindeı. Iаǵnı salmaqsyz maqtaýdy «obal boladyǵa» jatqyzbasa kerek. Bul degenińiz, madaq aıtýshynyń naǵyz bilimsizdigi. Maqtaýdy qazirgideı ádebıetke áıteýir bir qatysy barlar ǵana emes, sózdiń kıesinen qorqatyn adamdar aıtsa, quba-qup. Ońdy-soldy jumsalǵan semser sekildi sezimsiz, sýyq sózderden rasynda da qashýymyz kerek. Ony aıtýshynyń qorqynyshynda tipten shek bolmaýy tıis sekildi. Áıtpese maqtaǵandy kim unatpaıdy, maqtaý kimge jaqpaıdy...