Jony qar taýdyń baýraıyna ornalasqan Qapal shárisi jaratqannyń janarynan tógilgen aqshýaq sáýlege malynady da turady. Tabıǵaty, ádetki raıy kúlip qana júretin bııazy minezdi jandy elestetedi. Jazy – salqyn, kúzi – jaıly, qysy – qysqa, kóktemi – uzaq ǵajaıyp ólke. Adamdary da qarapaıym. Solardyń arasynan uzyn kúzdik palto kıgen, basynda shlıapasy bar, shashy ıyǵyn japqan symdaı tartylǵan bir jigit kózge oqshaý kórinetin. Onyń kim ekenine de syrttaı qanyqpyn...
Ol kezde ádebıet týraly kóp aıtylady. Jurt dúkennen kitap satyp alyp oqıdy. Zııalylardyń mádenıetin kórgen (álde estigen) keıbir ózin órkenıetti sanaıtyndar syqıtyp úıine kitap jınap, oǵan paryqtyń nemese keńes adamynyń turmystyq saltynyń bir belgisi retinde qaraıtyn.
Jalpy jazýshy jaıly aıtylady, biraq jurttyń jadynda, aýzynda kitaptyń attary júretin. Onyń avtorynyń kim ekenin bilmeýi múmkin, tipti ol mańyzdy da sanalmaıdy, kitaptyń atyn shatastyrmasa boldy. Bireý áldebir oqıǵanyń sıýjetin baıandap, «Shuǵanyń belgisinen» oqydym» dese, «jo-oq, ol «Botagóz» romanynda ǵoı» dep daý aıtady. «Durys emes, «Móldir mahabbatta» deıdi endi biri.
Qalyptasqan úrdispen shyǵarmany avtoryna qaramaı oqı beresiń. О́zim de unaǵan keıbir óleńderdi jattap alatynmyn. «Jalyn», «Juldyzdy» bylaı qoıǵanda, ózimizdiń aýdandyq gazetten de unaǵan óleńderdi jattaı beretinmin.
Shilikti ózek, shıli óze
baıyrǵy saı,
Baıyrǵy saı – men ósken
«Qaıyńdy saı»,
Bala kóńil tabysqan ózińmenen
Aıyrylǵysy kelmeı tur,
aıyrylǵysy-aı.
Bala kúnnen syr tartyp baý,
quraǵyń,
Jylǵalarda jyrlasa jáýdir aǵyn,
Kóktemeden nár alǵan
qoınaýyńnyń
Balbyraýyn qarashy, balbyraýyn.
Muny keıin bildim, Arasanbaı aqynnyń «Qaıyńdy saı» degen óleńi eken. Mine, halyq ádebıetti osylaı oqyp, osylaı biletin. Tiri jazýshyny kóp kóre qoımaıdy, jazýshy degen eldiń qııalyndaǵy jerge anda-mynda túsetin perishte sııaqty.
Mekteptegi kezimde aýdan ortalyǵynda Seken Imanasov, О́tepbergen Aqypbekov sııaqty bir-eki qalamger bar dep estıtinmin. Keıin baıqap qarap júrip, solardyń biri – Arasanbaı Estenov ekenin bildim. Bala kóńilmen, «jazýshy bolsa bitti, egde jastaǵy adam» dep oılaıtynbyz. «Jalyn» almanaǵynan sýretin kórdim, jap-jas jigit – tańǵaldym.
1977 jyly – Keńes elinde Uly Qazan tóńkerisiniń 60 jyldyǵy toılandy. Qyl aıaǵy «ádgónde» ótken kishigirim is-sharaǵa deıin qyzyldardyń jeńisi men kemeldengen sosıalızmniń jyry jyrlanyp jatty. Sol jyly «GosKomIzdat» jáne Lenınshil Kommýnıstik jastar odaǵynyń Ortalyq Komıteti, Jazýshylar odaǵy birlesip uıymdastyratyn dástúrli «Jalyn» jabyq báıgesi de, álbette, bolshevıkter úkimetiniń qurmetine ótkizildi. Osy ádebı báıgeniń yntalandyrý syılyǵyn Arasanbaı Estenovtiń «Shyrǵalań» hıkaıatynyń ıelenýi – qazaq qoǵamynyń úlken jeńisi edi. Sebebi ımpershil ıdeologııanyń kózdeıtini de, kókseıtini de kommýnıstik murattyń árqashan ústem bolýy. Al myna shyǵarmada qazaq halqynyń qııanattyqpen qyrǵynǵa ushyraǵany, el bastaıtyn ıgi jaqsylarynyń qolǵa túskeni basy shabylyp, ózgesi toz-toz bolyp qashqany sýrettelgen edi. Mundaı shyǵarmany báıgege usynbaq túgili jazýdyń ózi – júrekjutqandyqty kórsetedi. Arasan aǵamyz nebári 24 jasta eken. Álde albyrttyqtyń betimen osyndaı nar táýekeldikke bardy ma?..
Al «Shyrǵalań» hıkaıaty ne týraly jáne kimder jaıly edi.
Bolshıvıkter ókimeti ornaǵanda áýelde aýylnaı bolǵan, artynan kózqarastary úılespeı qyzyldarǵa qarsy shyǵyp, tutqyndalyp, aqyry qashqyndyqqa ushyraǵan el aǵasy Nurmuhanbet jaıly. Ol japan túzde jalǵyz kele jatyp, san túrli oıǵa ketedi. «Jańa zaman qurysamyz dep, attan túspeı tún qatyp júrgendegi shyqqan ushpaqtary osy ma? Baıaǵy atam zamannan beri malyn baǵyp, «qoıyn qurttap, aıranyn urttap», kele jatqan bir qazaqty «kedeı» men «baı» dep eki jikke bólip, birimen-birin atystyryp, shabystyryp, qyrqystyryp qoıǵanyna aqyly jetpeıdi. Sol aıtaqqa ergen óz aǵaıyndaryna tań. Ákem-aý, buǵan deıin qalaı ómir súrip kelip edi... Baı degen sán-saltanatymen, aýyl-aımaǵymen el-jurttyń qorǵany, maqtanyshy emes pe edi. Ataǵy alty alashqa ketken keshegi Maman – Turysbekter qandaı edi deseńshi. Aınalasyndaǵy tamam elge qamqor da, qormal bolǵany óz aldyna jańasha oqytatyn mektep salyp, qazaq balalarynyń kózin ashyp, úlken qalalar Vernyı men Ýfa, Peterborǵa deıin bilim alýǵa uıytqy bolǵany nege elenbeıdi? El-jurty qurmettep, «Baıqajy» atap ketken sol Maman áýleti ashqan «Mamanııa» mektebiniń alǵashqy túlekteri Bilál men Ilııas bilimdi de bilikti azamat sanatynda osy keńes ókimetiniń keleshegi úshin ter tógip, jańa zamannyń irgesin qalasyp júr ǵoı. Ony nege kórmeıdi bular?.. Kúıindiń ne, kúıinbediń ne, endi báribir. Sebebi jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı el men jer qamy úshin arqa eti arsha, borbaı eti borsha bola ǵumyr keshken sol áýlettiń basyna túsken keshegi qııamet qaıym kúnin aıtsańshy! O dúnıelik bolǵan Maman, onyń uly Turysbekter qaıta ol zaýaldy kórmeı ketti. Dál bulaı bolary úsh uıyqtasa tústerine kirmegen de shyǵar, jandary jánnatta bolǵyrlar. Kórmeı ketkenderi de jón bir oıdan» degen tolǵaqty nebir baılamnyń basyn shalady.
«Sol áýlet» dep otyrǵany Maman bıdiń óren-jarandary. Balasy Turysbek Ýfa qalasyndaǵy «Ǵalııa medresesiniń» úlgisin aldyryp, Qaraaǵash qystaǵynda mektep saldyryp, ony ákesiniń esimimen «Mamanııa medresesi» dedi. Al inisi Esenqul 1913 jyly qazaq romanyna tuńǵysh báıge jarııalaǵan mesanat. Sol kezde zııalylar ony «Qazaqtyń Nobeli» atady. Sonymen qatar «Alashorda» qaıratkerlerimen qarym-qatynasy tyǵyz bolǵan jáne Semeıde «Alash» atty áskerin qurýǵa qolushyn bergen adam edi. Alashordanyń «Qazaq» gazeti men «Aıqap» jýrnalynyń úzbeı shyǵyp turýyna qarjysyn aıamaǵan kisi.
Osy áýlet zaman tepkisimen arǵy betke aýyp ketkende, ádisqoı qyzyldar artynan Muhamedjan Tynyshbaev pen Bilál Súleevke Esenqul qajy men Turysbektiń uly Qudaıbergenge hat jazdyrady. Hattarynda «atajurtqa qaıta kóship kelse, keshirim berilip, bári baıaǵydaı bolady» dep aıtylady.
Hatty arǵy betke aparyp berip júrgen bas keıipker Nurmuhamet. Bul –1921 jyl edi. Hatty oqyp Esenqul qopalaqtap qalady. Al Qudaıbergen qajy bul úgitke ıimegen. Sengisi de kelgen joq. Kókirek kózi ashyq, aldaǵyny boljaı biletin onyń sondaǵy aıtqan amanaty: «Men óz jerimnen, elimnen qashqan joqpyn. Meni elimnen eriksiz qýdy. Májbúrledi. Keńes ókimeti meni adam qylmaıdy. Jaıyma qaldyrmaıdy. Atpaǵan kúnde, sottaıdy. Men tynysh ómir súrip, urpaq súıgim, Maman áýletin jalǵastyrǵym keledi. Tektilikten aırylmaýymyz kerek. Aman júrseń, keler urpaqqa osyny jetkiz!» deıdi.
Sonymen Esenqul mal-múlkimen, el-jurtymen qaıta ataqonysqa oralady. Oralysymen tutqyndalyp, ıtjekkenge aıdalady. Áıelderin keńes zańymen taratyp jiberedi. Atalǵan týyndy el basyna túsken zobalańdy kúnderdi kórkem sıpattaı alǵan edi.
Osyndaı alaman dodadan Arasanbaı Estenniń aýylda júrip tóbe kórsetýi, ádebıetke degen úlken qabiletin tanytty. Báıge mazmuny qyzyl suńqarlardy ulyqtaýǵa úndese, óndirdeı ol shyǵarmasynda qyzyldardyń qyspaǵynan bolǵan ulttyq tragedııany sóz etti. Batyldyq pen sheberlik dóp kelip, jas jigit qoıasyn qazǵandaı keńes pıǵyly men saıasatyn osylaı kórsetedi. Muny qazylar baıqamaı qalmaǵany aqıqat, tek ádebıet dep qarap, arǵy jaǵyna mán bermeýge tyrysqan sııaqty.
Qysqasha qaıyryp aıtqanda «Shyrǵalań» hıkaıatyndaǵy mazmun osyndaı. Bunyń bári qyzyl ımperııanyń qursaýynda otyrsa da avtor aqyl-oı sanasynyń erkindikti ańsap, táýelsizdikke umtylýynyń kórinisi. Qalamgerdiń kórkemdik arqyly halqynyń asyl muratyn pash etýin ýaǵynda baıqamasa, kóre almasa ol – ádebıet synshylarynyń máselesi. Al Arasan aǵamyz birtoǵa minezdiń kisisi, shyǵarmasyn jazýdy ǵana biledi. Áldekimder sııaqty qalamynan bolar-bolmas birdeme tamsa, keýdesin uryp, dúrbeleńge salmaıdy.
Uıań minezdi, sypaıy ǵana sóıleıtin aǵamyzdyń boıynda buǵynyp jatqan ónerdiń keni kóp. Ádebıetti úlkenderge de, balalarǵa da arnap jazady. Prozany da, poezııany da teń meńgergen. Sazgerligi bir tóbe, ánshiligi taǵy bar – naǵyz qazaqtyń sal-serileri ispetti... Qazirgi kúni qalamgerdiń qolynan shyqqan on bes shaqty kitaby kópshilik ıgiligine aınalǵan. «Shyrǵalań», «Aýyl tańy», «Baıanjúrek baýraıynda», «Tasjarǵan erte kókteıdi», «Aıjańǵyryq», «Jansaýǵa», «Perishteler patshalyǵy», «Alashapqyn» atty hıkaıattar men áńgimeler jınaǵy jáne balalarǵa arnalǵan «Álippemen qoshtasý», «Mekteptegi meıramdar», «Kıeli sandar», «Alǵashqy qońyraý», «Jumbaqtar men jańyltpashtar», «Jeti sany kıeli», «Bizdiń batyr babalar», «Kóne kentter kúmbiri» kitaptary men «Taýdaı bolyp ósemiz», «Otan – Ana, Jer – Besik», «Arman qanatynda» atty án jınaqtary bar.
...Kóz aldymda Qapaldyń kóshesimen suńǵaq boıly, shashy ıyǵyna túsken, denesi tip-tik bir jigit ketip bara jatqandaı... Ortalyq kóshemen túzý tartyp, aýdandyq gazettiń redaksııasyna burylady...
Osyndaı aǵanyń aldyńda júrgenine ne jetsin!
Ádilbek YBYRAIYMULY,
Halyqaralyq ádebı «Alash» syılyǵynyń laýreaty