Azyq-túliktiń sapasy men qaýipsizdigi

Halyqaralyq sharaǵa QATZÝ baspasóz ortalyǵynyń dırektory Zeıin Álipbek pen RÝDN ATI (Agrarlyq tehnologııalyq ınstıtýt) dırektory Elvıra Dov­letıarova moderatorlyq etti. Aýyl shar­ýa­shylyǵy vıse-mınıstri Baǵlan Bek­baýov konferensııa qatysýshylaryna Premer-mınıstrdiń quttyqtaýyn jetkizip, ǵy­lymı is-sharanyń mańyzdy tusta­ry­na toq­talyp ótti.

«Búgin ǵalymdar men sala mamandaryna ǵana emes bárimizge asa mańyzdy kún. О́ıtkeni kún tártibine shyqqan «Azyq-túlik sapasy men qaýipsizdigi» taqyryby árbir adamnyń densaýlyǵy men ómirine qatysty. Bul másele bizdiń elde ǵana emes, barlyq memlekette ótkir  bolyp tur desek, jańylyspaımyz. Qazirgi ýaqytta álemdegi kez kelgen el sapaly azyq-túlik óndirip, onymen ishki naryqty ǵana qamtymaı, eksportqa da shyǵarý isin durys jolǵa qoı­masa, ekonomıkasynyń órkendeýi eki­talaı. Mundaı faktini HHI ǵasyrdyń shyndyǵy aldymyzǵa ákelip tur.

Aıtylǵan osy bir aýqymdy máseleni aýyl sharýashylyǵyndaǵy san salaly ǵy­lymdy meńgergen ǵalymdarymyz ǵana sheshe alady. Otandyq ǵalymdarymyz azyq-túlik sapasy men qaýipsizdigin kún tártibine shyǵaryp, alys-jaqyn shetelderdegi áriptesteriniń basyn qosyp, adamzat ómirindegi eń ózekti máselege uıystyryp otyrǵany bizdiń Úki­met­ti, mınıstrlikti qýantady. Bári­miz birlesip atqaratyn úlken jumys óz jemisin beredi degen úmitimiz zor», dedi vıse-mınıstr.

«Azyq-túlik sapasy men qaýipsizdigi» atty halyqaralyq ǵylymı konferen­sııa­ǵa Senat pen Májilis depýtattary da qatysty.

«Memleket basshysy azyq-túliktiń sa­pa­sy men qaýipsizdigine qatty kóńil bólip otyr. Taıaýda jasaǵan Qazaqstan hal­­qy­na Joldaýynda da bul máselege ar­naıy toq­talyp, birqatar naqty tapsyr­ma berdi. Sonyń biri – aýyl sharýa­shy­­ly­ǵyn ǵy­lymı negizde damytý. Soǵan oraı der kezinde tamaq ónim­deri máse­lesine qatysty halyqaralyq ǵy­­lymı konferensııa uıymdastyryp otyr­ǵandaryńyz úshin QATZÝ men Reseı halyqtar dostastyǵy ýnıver­sıte­tiniń basshylyǵyna alǵysym­dy aıtyp, Par­la­ment Senaty depýtattarynyń rıza­shy­lyǵyn bildirgim keledi»,  dedi senator Talǵat Júnisov.

Senatordan keıin sóz alǵan Májilis depýtaty Jıgýlı Daırabaev elimizdiń azyq-túlik óndirý boıynsha álemdegi orny týraly baıandady.

«Ulttyq ekonomıkanyń, saýda men týrızmniń damýyna yqpal etetin azyq-túlik qaýipsizdigi – eldiń turaqty damý faktorlarynyń biri. Búginde ýrbanı­zasııanyń beı-bereket damý qarqyny tutynýshylardyń minez-qul­qyn ózgertti. Onyń ishinde týrızmniń órkendeýi qoǵamdyq oryndarda taǵam­dar­dy satyp alatyn jáne tutynatyn adam­dardyń kóbeıýine ákelip soqty. Álemde halyq sany­nyń kún sanap kóbeıýine baılanys­ty taǵamǵa jáne aýyl sharýashylyǵyn ındýstrııalandyrýǵa degen suranys áli de arta túsedi. Sol sebepten azyq-túlik má­selesi kádimgideı máselege aınalyp, keıbir el­derge yńǵaısyzdyq  týdyra bastaǵany anyq. Bú­gin­gi kúnniń basty máselesine aınalǵan osy taqy­rypty qaterge uryndyrmaı tar­qa­typ sheshý ǵalymdardyń quzyr­ynda», dedi depýtat.

Onyń aıtýynsha, Qazaqstan Reseı men Belarýs sııaqty azyq-túlik ónimderin kóp­tep shyǵaryp, ony atalǵan memle­ketter­den qalyspaı, teń deńgeıde eksporttaýǵa qabiletti. Oǵan bizdiń eldiń ekonomıkalyq áleýeti tolyq jetetin kórinedi. Son­daı-aq aýyl sharýashylyǵyn zaman ta­laby­na saı ındýstrııalandyryp, azyq-túlik ónimderin sońyna deıin óńdep, tu­ty­ný­ǵa daıyn ónimderdi álemniń kez kelgen eline eksporttaýǵa qabiletti.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym ko­mıteti tóraǵasynyń orynbasary Asylhan Baıbo­sy­novtyń aıtýynsha, agroónerkásip ke­sheni mańyzdy sala bolǵandyqtan osy baǵytta sıfrlandyrý qarqyndy júrgizilýge tıis. Sońǵy birneshe jylda granttyq qar­jy­landyrý birneshe ese ósken. Ǵylymı ın­dýs­trıaldyq árip­testik týraly jańa zań jobasy tal­qy­laýǵa usynylypty.

 «Tamaqtaný máselesi búkil álem úshin jyldan-jylǵa ózekti bolyp barady. Túrli maman­dyq ıeleriniń osy máselege nazaryn aýdartý múmkindigi týdy. Agrarlyq sala­nyń osynaý mańyzdy máselesine jurt nazaryn áli de bura túsý kerek», dedi Patrıs Lýmýmba atyndaǵy Reseı halyqtar dos­tas­tyǵy ýnıversıtetiniń birinshi pro­rek­tory, RǴA korrespondent-múshesi, medısına ǵy­lym­darynyń doktory, professor Andreı Kostın.

Germanııanyń Gıottıngen ýnıver­sı­tetiniń professory Iаkov Kýzıakov ǵa­lym­dar men qoǵam arasyndaǵy baılanys­tar jónin­de baıandady. Onyń pikirinshe, ǵyly­mı-zertteý jumystary az júrgizilip jat­qan joq. «Meniń oıymsha, ǵylymı eń­bek­terdiń bárinen qoǵam habarsyz. Munyń bir sheshimi – ǵylymı eńbekterdi tanymal jýrnaldarda jarııalaý. Ekinshi múmkindik – konferensııalarda sóz sóı­lep, ǵylymı jańalyqtardy adamdarǵa túsindirý. Sóıtip, birlesken jobalar arqyly uıymdasyp, alǵa qoıǵan maqsatqa jetýge bolady», dedi ǵa­lym. Iаkov Kýzıakov – sońǵy eki-úsh jylda oı-pikirleri ǵa­lymdar men mamandar arasynda dáıek­sóz retinde eń kóp qoldanylǵan ǵalym.

Parlament Májilisiniń depýtaty Nurjan Áshimbetov elimizdiń agrar­lyq sala­ máselelerine toqtaldy. «Bıyl dı­qandar úshin aýyr jyl bolyp tur. Sharýa­lar qýańshylyqtan zardap shegip jatyr. Zań boıynsha otandyq ónimderge ba­symdyq berilýge tıis ekendigine qara­mastan, sórelerimizdegi ónimderdiń 70 paıyzy – ımport. Bul másele damyǵan elderde ońtaıly sheshilgen. Mysaly, Eýro­odaq múshesi bola tura Majarstanda jer­gi­likti óndirýshilerdi qorǵaıtyn zańdar bar. Budan bólek, Reseı syrttan ákeli­ne­tin ónimderdi 27 kórsetkish boıynsha baqylaıdy. Elimizde tek 7 kórsetkish bo­ıynsha ǵana talap qoıylady. Qazaqstanǵa da ba­qylaýdy kúsheıtý qajet», dedi depýtat.

Al Veterınarııa jónindegi ulttyq referenttik ortalyqtyń bas dırektory Maqsat Berdiqulov syrt elderden keletin azyq-túlik ónimderi qatań baqylanatynyn aıtty.

Konferensııa barysynda negizgi talqy­laý­lar «Turaqty aýyl shar­ýashylyǵy», «Qazaqstan – Reseı – Afrıka: jahandyq azyq-túlik qaýip­siz­di­gi», «Azyq-túlik qa­ýip­sizdigi», «Bilim berý men tájirıbedegi mega trendter» atty taqyryptar túrli ǵy­lymı alańdarda tal­qy­landy.

Zıgen ýnıversıtetiniń (Germanııa) professory Madjid Fathi «Azyq-túlik ónimderi óndirisiniń sapasyn artty­rý­daǵy tehnologııa men jasandy ıntellekt» taqyryby boıynsha baıandama jasaıdy. Al Arkanzas ýnıversıtetiniń (AQSh) PhD, professor Adnan Alrubaye onlaın formatynda azyq-túlik ónimderiniń qa­ýip­sizdigi men broıler-balapan etiniń sapasyna bakterııaly osteomelıt pen hondronekrozdyń áseri týraly áńgimeledi.

Bularmen birge, janýarlardan adam­dar­ǵa juǵatyn aýrý túrleriniń aldyn alý, olar­dy anyqtap, aýyl sharýashylyǵy da­qyldaryn óndirýdegi ósimdikterdi qor­ǵaý­dyń tıimdi ádisterin qoldaný, GMO problemalary, azyq-túlik ónimderiniń qaýip­siz­digin qamtamasyz etý, qorshaǵan ortadan adamdar men janýarlar álemine keletin zııannyń betin qaıtarý sekildi kóptegen problemalar talqylandy.

Sondaı-aq alqaly jıynda JOO oqytý úderisterin AО́K óndirisindegi jańa teh­­nologııalarmen sabaqtastyrý barysy na­zardan tys qalmaıdy. Sonymen birge qazirgi jaǵdaıda sharýalar men ónimderdi qaıta óńdeıtin kásiporyndar arasyndaǵy baılanys pen qarym-qatynas áli de bolsa durys jolǵa túse almaı keledi. Konfe­ren­sııada osy máselelerdi sheshý joldary qaras­tyryldy.

Sharada Germanııanyń Kerman ýnı­ver­­sıtetiniń ǵalymdary Mohammadi-Nejad Ghasem jáne Sonia Aghighi (Iran) «Sý daǵ­darysy men klımattyń ózgerisine qarsy kú­reske shydamdy jańa daqyldardyń tu­qymyn irikteý arqyly retteý», atty ta­qy­ryby boıynsha baıandama jasap, onlaın formatta pikir almasty.

Otandyq ǵalymdar elimizdiń aýyl sharýashylyǵy men ony damytý boıynsha irgeli ǵylymı eńbekterin tanystyryp, ǵylymda qol jetkizgen jetistikterin kór­setti. Mysaly, QATZÝ ekonomıka fakýl­tetiniń professory Rasýl Qarabasov azyq-túlik sapasy men qaýipsiz­di­gin qam­tamasyz etý baǵyty retinde orga­nı­kalyq aýyl sharýashylyǵyn damytý týraly, Qazaqstannyń bul sala­daǵy jetistikteri men áleýeti týraly áńgimeledi.