Agroǵylym qashan eńse tikteıdi?

Zertteýlerge súıengen jón

Agroǵylym áldeqashan jan-jaq­ty damyp, qanshama jylǵa sozylǵan ǵylymı jobalar jemisin berip úl­gergende, agrarlyq saladaǵy eksport qazirgige qaraǵanda áldeqaıda kóp bolar ma edi? Eksportty bylaı qoıǵanda azyq-túlik baǵasy kún saıyn qubylmas ta edi. Olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin qaıtpek kerek?

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýynda: «Qazirgi aýyl sharýashylyǵy – joǵary tehnolo­gııaly sala. Muny bilesizder. Sharýa­lardy jer jaǵdaıy nemese aýa raıy emes, ınnovasııalyq amal-tásilder tabysqa jetkizedi. Zamanaýı ǵylym­ǵa súıenbese, aýyl sharýashylyǵy jaı toqy­raýǵa emes, qurdymǵa ketedi. Agro­ǵy­­lymdy damytý jáne eń bas­tysy, ony aýyl sharýashylyǵynda is júzinde qol­daný úshin sharalar qabyl­daý qajet», dedi.

Abaı atyndaǵy ulttyq peda­gogı­kalyq ýnıversıtetindegi Jas zert­teý­shiler keńesiniń tóraǵasy, Geografııa jáne ekologııa kafedrasynyń qaýym­das­tyrylǵan professory, PhD Shahı­slam Laıshanov agroǵylymnyń damýyn kesheýildetip turǵan birneshe ma­ńyz­d­y faktordy atady. Sonyń biri – agro­ǵy­lymnyń tájirıbege baılanbaǵan baǵyt­tary, agrarlyq salany naqty zerttep júrgen ǵalymdardyń azdyǵy.

– Aýyl sharýashylyǵy – elimizdegi nómiri birinshi sala. Qazaqstan jer resýrs­taryna óte baı, 272 mln gektar jerdiń 222 mln gektary aýyl sharýashylyǵyna ja­ramdy. Ári osy aýyl sharýashylyǵy jer­leri úsh topyraq zonasynda jatyr. Topyraqtyń 24 túri, ósimdiktiń 6 myńnan asa túri kezdesedi. Geomorfologııalyq jaǵdaıy da san túrli, oıpat ta, asa bıik taý da bar. Bizge batys, soltústik, ońtústiktiń de aýa massalary klımatymyzǵa áser etedi. Munyń bári osy salada zertteletin dú­nıe­lerdiń kóptigine alyp keledi. Agro­ǵy­lymnyń kúrdeliligi, ózge salany zertteý­den ereksheligi osynda. Bul salaǵa tabıǵı jaǵdaımen qatar ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaıdyń birdeı yqpaly bolady. Agrarlyq ǵylymnyń zertteıtin máseleleri esepsiz, óte kóp, zertteıtin taqyryptar men ǵalymdardyń sany, qa­zirgi kezde mınıstrliktiń agroǵylymdy qar­­jylandyrý deńgeıi arasyndaǵy aıyr­­­mashylyq – jer men kókteı. Zert­te­letin taqyryp kóp bolǵandyqtan oǵan bólinetin qarjy da, ony zertteıtin ǵalymdar da sáıkesinshe kóp bolýy kerek. О́kinishke qaraı, bizde sońǵy ekeýi jetispeıdi. Sondyqtan agrarlyq salany eki mınıstrlik te (Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi) qarjylandyrýy qajet. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi de Ǵy­lym jáne joǵary bilim mınıstrligi sııaqty zertteýlerge granttyq konkýrs­tardy jıi jarııalaǵany abzal, – deıdi aýyl sharýashylyǵy jerlerin kartografııalaý jáne topyraqtardyń degradasııa­lanýy máselelerin zerttep júrgen Sh.Laıshanov.

Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

Onyń aıtýynsha, agroǵylymdy qar­jy­­landyrýǵa keıingi úsh jylda ǵana kóńil bólinip keledi. Al qarajat bólin­gen sol zertteýlerdiń alǵashqy legi áli aıaqtalǵan joq. Ǵylym men óndiristiń arasynda alshaqtyq bar. Sebebi ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin qoldanysqa engizýge óndiris oryndary qulyqsyz. Son­dyqtan ǵylymı zertteýlerdiń nátıje­leri de granttyq qarjylandyrý arqyly óndiriske engiziledi. О́ıtkeni irgeli zert­teý­lerdi qoldanbalyǵa aınaldyrý da zert­teýdi, al zertteý óz kezeginde qarjyny qa­jet etedi. Onyń ózinde nátıje birden bol­maıdy, tipti keıbir nátıjeniń ózi kóńil kónshitpeýi múmkin.

– Agroǵylym salasyndaǵy zertteý­ler­di júıelep alǵan jón. Negizinen Ǵy­lym komıteti zertteýlerdi 10 basym ba­ǵyt bo­ıynsha qarjylandyrady. Sonyń ishindegi 5-shi baǵyt «Agroónerkásiptik keshenniń turaqty damýy jáne aýyl shar­­ýa­shylyǵy óniminiń qaýipsizdigi» dep atalady. Basym baǵyt óz ishinde maman­dan­dyrylǵan 7 baǵytqa bólinedi. Biraq grant basym baǵyt boıynsha ǵana jalpy agrarlyq salaǵa beriledi de, onyń ishindegi mamandandyrylǵan baǵyttardyń araqatynasy saqtalmaıdy. Mysaly, ag­rar­lyq salaǵa jalpy 50 grant berildi desek, sonyń teń jartysy nemese basym bóligi bir ǵana mamandandyrylǵan baǵytqa (aıtalyq – egin sharýashylyǵyna) bólinip, keıbir mamandandyrylǵan baǵytqa (mysaly, mal sharýashylyǵyna) múldem az berilip qalýy múmkin. Sondyq­tan osy jerde Ulttyq ǵylymı keńes mamandan­dy­rylǵan baǵyttardyń araqatynasy saqtalýyn qadaǵalaǵany mańyzdy, – deıdi Sh.Laıshanov.

Aýrýdan ada «Aına»

Elimizdegi dıqandar jyl saıyn kúzdi­gúni astyq jınaý naýqanyn arpalys­pen ótkizedi. О́ıtkeni naýqanǵa jańbyr jaǵa­lasyp, eńbegi esh ketip, egin sýda qalyp qoıady. Ondaıda sharýalardyń ónimi adam túgili malǵa azyq bolýǵa da ja­ra­maı jatady. Nege? Nelikten osy ýaqytqa deıin mundaı máseleniń baryn biletinder daqyldardyń qubylmaly aýa raıyna tózimdi túrlerin ázirlemeıdi? Sóıtsek, bar eken. Suraqtan suraq týyp, arnaıy izdemesek, bilmeıdi de ekenbiz. Qostanaı oblysyndaǵy 90-jyldan asa tarıhy bar «Qarabalyq» aýylsharýashylyq tájirıbe stansasy osy ýaqytqa deıin dándi-daqyldyń 49 túrli sortyn saraptamadan ótkizgen. Stansa basshysy Damır Qaldybaevtyń aqparatyna súıensek, soltústik óńirlerde 2,5 mln gektar jerge osy mekemeden shyqqan daqyldardyń sorty egiledi. Onyń ishinde jazǵy bıdaı, qysqy bıdaı, arpa sekildi daqyldar bar.

– Ár 2-3 jylda bir sort shyǵaramyz. Negizi keıde bir sortty jasap shyǵarýǵa 10 jylǵa jýyq ýaqyt ketýi múmkin. 10 myń úlgiden 5-10 túrli sort shy­ǵa­ra alsaq, úlken jetistik. Sondaı sort­tardyń biri «Aına» dep atalady. Jum­saq bıdaıdyń bul túrin eshqandaı aýrýǵa shaldyqpaǵan, túrli ósimdik vırýstaryna tózimdi, taza bolǵandyqtan ǵalymdarymyz «Aına» dep ataǵan. 2017 jyly ósimdikterdiń epıdemııasy boldy. Sol kezde búkil Soltústik Qazaqstannyń astyǵy japa shekti. Mundaı shaqta 4-5 kúnniń ishinde arnaıy hımııalyq apparatpen óńdemese, ónimdilik birden 50 paıyzǵa túsip ketedi. Sol epıdemııa kezinde jalǵyz «Aına» ǵana ósimdik aýrýyna tózimdilik tanytty. Tehnıka bolsa da keıde 20 kúnde bitýge tıis astyq jınaý naýqany aýa raıynyń qolaısyzdyǵy kesirinen 2 aıǵa sozylyp ketip jatady. Kóp bıdaıdyń sorty jelden shashylyp qalady. «Aına» eki aıǵa deıin qaýyzynan ajy­ramaı, shashylmaı tura alady. Ári bı­daıdyń birqatar sorty jańbyrda qalsa, sapasyn aıtarlyqtaı joǵaltyp alady. «Aına» bizdi bul ja­­­ǵynan da tań­ǵal­dyrǵan edi, – deıdi D.Qaldybaev.

Onyń aıtýynsha, tájirıbelik stansada ǵylym bar, ondaǵy ǵalymdar «Aına» sekildi túrli dándi-daqyldyń sortyn shyǵarǵan. Biraq ǵylymı jumystardyń nátıjeleri óndiriske ondaǵy mamandardyń kúshimen engizilip jatyr. Stansadaǵy ǵalymdardyń ónimderin óndiriske engizýge memleketten qarjy tym az bólinedi.

– Biz memleketten grant retinde tek sort shyǵarýǵa ǵana qarajat alamyz. Biraq onyń ózi tym az. Bul stansa shyǵynynyń 5-6 paıyzyn ǵana jabady. Qalǵan 95 paıyzyn ózimiz eńbektenip, tabys taýyp, ónimimizdi ótkizip jabamyz. Mysaly, 2018 jyly bizden 8 sharýa qojalyǵy tuqym satyp aldy, qazir olardyń sany 58-ge jetti. Búginde 350 fermerge tuqym sattyq. Memle­ketten qarajat sort shyǵarýǵa ǵana berile­tindikten, ony óndiriske engizýge múldem jetpeıdi. Ár sort 10-12 jylda shyǵarylady. Bir sortty shyǵarý­da ma­mandardyń turaqty aınalysýy asa mańyzdy. Alaıda bizde qarjylyq jaǵy­nan turaqsyzdyq bolǵandyqtan, jastar kelmeıdi. Qazirgi jastarǵa turaqty, jaqsy jalaqy kerek, – deıdi stansa dırektory.

Onyń sózine qaraǵanda, «Aına» sor­­­ty seleksııamen aınalysatyn «Simmit» halyq­aralyq uıymynyń damýshy elderge arnalǵan arnaıy baǵdarlamasy boıyn­sha sheteldik seleksııa arqyly shy­ǵa­rylǵan. 2020 jyldan bastap bul uıym «Qarabalyq» stansasyna buryn­ǵydaı baǵ­dar­lamamen tegin kómektespeıdi, óıtkeni Qazaqstandaǵy ishki jalpy ónimi­niń kólemi jaqsy. Ishki jalpy ónimi jaqsy nemese joǵary elder atalǵan uıymnan kómek alý úshin shamamen 1 mln dollar kóleminde jarna tóleýge tıis. Qazaqstanǵa bul asa bir qomaqty qarajat bolmasa da Úkimet deńgeıinde osy másele áli kúnge deıin sheshimin tappaı keledi. Sort shyǵarý úshin álemdik seleksııanyń kolleksııasy (qory) bolýy qajet.

– Reseıde ornalasqan N.I.Vavılov atyndaǵy Búkilreseılik ósimdikterdiń gene­­tıkalyq resýrstary ınstıtýty se­kil­di ortalyq bizde de ashylýy kerek. Atalǵan ınstıtýt álemdegi ósimdikterdiń selek­sııasyn jınaýmen aınalysady ári óz óni­min usynady. Ondaǵy ǵalymdar arnaıy belgilengen ortalyqtardan seleksııa jınaý úshin ekspedısııalarǵa shyǵady. Odan tájirıbelik stansalar túrli sort shyǵarý úshin seleksııa alady. Mundaı ortalyq tipti О́zbekstanda da bar, biraq Qazaqstanda joq. Seleksııanyń qoryn jınaqtaıtyn arnaıy Vavılov ınstıtýty sııaqty ortalyq bolmasa, ǵalymdarymyz sortyn jaqsarta da, jańarta da almaıdy. Al sharýanyń ónimi joǵary bolýy úshin sort ár 2-3 jyl saıyn boıdaǵy qan sekildi tazaryp, jańaryp otyrýy qajet. Mundaı ortalyq arqyly baqsha ósimdikteriniń, balyqtardyń, dándi-daqyldardyń sor­tyn shyǵarýda ǵalymdarymyz qazirgiden áldeqaıda joǵary deńgeıge kóteriledi, – deıdi D.Qaldybaev.

Ǵylym men óndiris arasynda baılanys joq

Jaraıdy, agroǵylymǵa kóńil bólinip, zertteýler qarjylandyrylyp, tipti nátıjesi óndiriske engizildi delik. Biraq ónimdi alýǵa, jınaýǵa tehnıka, qural-jabdyq bolmasa, eńbektiń esh ketkeni. Mun­daı «áttegen-aılar» bizde kóp. Qan­shama gektar jeri bar 10 sharýaǵa 1 kombaın ǵana berilgen, onyń ózi 3-shi kúni buzylyp jatady, buzylǵandy jóndep júr­gende jaýyn-shashyn bastalady. Toz­ǵan tehnıkaǵa ıek artqan dıqandardyń ala jazdaı júgirgeni dalaǵa ketedi. Eń ókinishtisi – sharýalar osy máselemen jyl saıyn arpalysady.

Sebebi Prezıdent Q.Toqaevtyń ózi bıylǵy Joldaýynda atap ótkendeı, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń 80 paıyzy tozyp tur. Mashına-traktor parkiniń ábden eskirip, tozýy kúrdeli máselege aınaldy. Túıtkildiń túıinin tarqatýdyń joly retinde Memleket basshysy jyl saıyn onyń 8-10 paıyzyn jańartyp otyrýdy tapsyrdy. Ári bul rette elimizdegi tehnıka óndirýshiler men sharýalardyń da múddesin eskergen abzal ekenin eskertti. Táýelsizdigimizge shırek ǵasyrdan assa da nege áli kúnge aýyl sharýashylyǵyn otandyq tehnıkalarmen qamtı almaı kelemiz? Nelikten tek qana Úkimetke ıek artamyz? Ne sebepti naryqtyń suranysy men tapsyrysy arasynda ónim óndirilip, taýar aınalmaıdy?

«Aýyl sharýashylyǵy óndirisin mehanıkalandyrý» mamandyǵy boıynsha bilim alyp, 2003 jyldan beri dál osy agroınjenerııa salasynda 20 jyl taban aldyrmaı eńbek etip kele jatqan Qanat Hazımov ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin óndiriske engizýde standarttaý máselesi tusaý bolatynyn jetkizdi.

– О́zim aýyldan shyqtym. Ákem keńes odaǵy kezinde malshy bolǵan. Bala kezden bárin kórip, mehanıkalyq tehnıkanyń jetispeıtinine, tozǵanyna kóz jetkizdim. Sol sebepti aýyl sharýashylyǵyn osy ba­ǵyt­ta damytýǵa kúsh salǵym keldi. Mine, 20 jyldan beri baǵytymdy ózgert­peı jumys istep kele jatyrmyn. Qazir Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń tapsyrmasy boıynsha ǵylymı jobanyń jetekshisimin. Ǵylymı jobamyzda mal jáne ósimdik sharýashylyǵyn qatar alyp otyrmyz. Naqty aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy mashınalary jáne quraldar baǵyty boıynsha zertteý júrgizemiz. Kóshet otyrǵyzatyn mashınalar, jemister men kókónisterdi keptiretin, mal azyǵyn da­ıyndaıtyn quraldar ázirleımiz. Osyndaı quraldardy qoldanýdaǵy kemshilikterin joıyp, artyqshylyqtaryn arttyrý úshin ǵylymı turǵyda sapasyn zerttep, ártúrli synaqtardan ótkizý kerek. Muny qoldanbaly zertteý dep ataıdy. Osyndaı tehnıkalyq quraldar men mashınalardy óndiriske engizýde qıyndyqtar bar. Ásirese, qaǵazbastylyq kóp, aldymen sony jeńildetken jón. Sonda alǵa damý bolar edi. Mysaly, memlekettik sertıfıkatty alý – qııamet-qaıym. Bálkim bul iri uıymdarǵa ońaı shyǵar, biraq shaǵyn jáne orta deńgeıdegi mamandarǵa óte kúrdeli másele, – deıdi Q.Hazımov.

Onyń aıtýynsha, tehnıkalardy qolda­natyn aýyldaǵy sharýalar otandyq ǵalymdardyń nemen aınalysatynyn naqty nemese tolyq bilmeıdi, elimizdegi ǵylymı jańalyqtardan habarsyz. Sol sebepti óz zertteýshilerimizdiń ónimderine senbeýi de múmkin. Olarǵa tól tehnıkalarymyzdy kóbirek nasıhattaý kerek. Mundaı nasıhat ǵylym men óndiris arasyn jaqyndatý maqsatynda da júrgizilgeni jón. Bul da óz kezeginde qoldanbaly ǵy­lym­nyń ónimdiligin, jalpy suranysty arttyrady.

– Bizde sharýashylyǵy bar kásipkerler otandyq ónimderden góri shetelden tehnıka aldyrǵandy qup kóredi. Bizdiń jasaǵandarymyzǵa senbeıtin shyǵar. Alaıda shetelden ákelingen tehnıkalar qymbat ári bizdiń topyraq-klı­mat­tyq, sharýashylyq jáne basqa da erek­shelikterge saı kelmeı jatady. О́ıt­keni sheteldik tehnıkalar bizdiń elde saraptamadan, synaqtan ótpegen, eli­­mizdegi sharýalardyń usynystary eskeri­lip ja­sal­maǵan. Men bul rette aýyl sharýa­shy­lyǵy jumystaryna qajetti mashınalar men naqty quraldar jóninde aıtyp otyrmyn. Álbette traktorlar men iri kólikter, kombaındar júre berýi múmkin. Biraq jermen, topyraqpen, túrli aýa raıyn­da jumys isteıtin sepkish, soqa sekildi qu­raldar tózimdilik tanytpaı jatady, deıdi zertteýshi Q.Hazımov.

Al tozyǵy jetken aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn jańartýdyń tıimdi jolyn tabýǵa qazirgi agroǵylymnyń áleý­eti jete me? Qandaı usynys bere alady? Aýyl sharýashylyǵy salasyna qa­jet­ti quraldardy ázirlep, ony óndiriske engizýmen tikeleı aınalysyp júrgen Q.Hazımov bul suraǵymyzǵa: «El Prezı­den­ti jyl saıyn aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynyń 8-10 paıyzyn jańartyp otyrýdy tapsyrdy. Al tehnıkalardy qalaı tıimdi jańarta alamyz? Satyp ala salý – eń ońaı joly. Shetelden satyp alsaq, qymbatqa túsedi. Satyp alma­­ıyn desek, ózimizde shyǵarmaımyz. Nege ózimiz jasamasqa? 30 jyl ótti, ne sebepti áli kúnge deıin tól tehnıkalarymyzdy shyǵarmaımyz? О́ıtkeni ǵylym salasy óz betinshe, óndiris óz betinshe «kún kórip júr». Mysaly, Amerıkada óndiris oryndary ózine qajetti dúnıeni shyǵarý, jasaý úshin ǵylymǵa qarjy quıady. Bizde ǵylym da, óndiris te Úkimetke qarap otyrady. Menińshe, naryqtyq zamanda bizge de osy Amerıkanyń modeline kóshetin kez keldi. Jasalýyn ózi qadaǵalap, kórip, kóz jetkizip alǵan zatty, ıaǵnı ǵalymnyń jasaǵan ónimin óndiris ózi qoldanysqa ońaı engizedi. О́ıtkeni jańashyldyqtyń bári óndiris ornynyń qalaýymen, eskertpelerimen, solarǵa yńǵaılap jasalady. Úkimet qandaı jaǵdaıda iske aralasýy kerek? Týra osy óndiris pen ǵylymdy baılanystyrý jaǵyna aralassa, jumys júıeli ári jemisti bolady. Aıtalyq, memleket otandyq ǵalymdarǵa aýyr tehnıkalar bolmasa da, qandaı da bir quraldar, (dán seýip, dári shashatyn) mashınalar jasatqysy keletin óndiris ornyna az paıyzben sýbsıdııa berý sekildi jeńildikter engizse jaqsy bolar edi, dep jaýap berdi.

Iá, mundaı usynysty jaqsylap oılastyryp iske qossa, ǵylym da, óndiris te bir-birin damytyp, ózara bite qaınasyp, Qazaqstannyń qarajaty da óz ishinde aınalyp júrer edi-aý... Árıne, solaı bolsa. Q.Hazımovtiń oıynsha, áýeli shaǵyn quraldar men mashınalarǵa osyndaı sýbsıdııa engizse, keıin ony aýyr tehnıkalar jasaýǵa da qoldanýǵa bolady. Aldymen elimizdi tolyq qamtamasyz etip, odan keıin eksportqa shyǵarsa, el ekonomıkasy qanat jaıa bastaıdy.

Iá, túptep kelgende, azyq-túliktiń negizi ózimizden bolmasa, halyqtyń kóp bóligi kedeılene beredi. Bul úshin aýyl sharýashylyǵy alǵa jyljýy kerek. Al bul sala damýy úshin agroǵylym aıaqqa nyq turýǵa tıis. Sebebi, sóz basynda aıt­qa­nymyzdaı, ǵylymsyz, zertteýsiz, saraptamasyz istiń alǵa basýy múmkin emes. Baıqap qarasaq, bári shynjyr sekildi bir-birimen baılanysty: biri damysa, ekinshisi órkendeıdi nemese kerisinshe biri quldyrasa, qalǵanynyń bolashaǵy da bulyńǵyrlana beredi. Dese de báriniń, kez kelgen damýdyń túp negizi, temirqazyǵy – ǵylym. Temirqazyǵy nyq bolmaıynsha, basqasynyń berik bolmaǵy beker.