Salǵyrttyqtan saqtanaıyq!

Jol júıesine FIDIC qaǵıdasy tolyq kiredi

– Joǵaryda aıtylǵan memleket­tik maqsatqa jetý úshin Kólik mınıstr­ligi qaıtadan quryldy. Sebebi jol máselesi eshqashan ózektiligin joıǵan emes. Eń aldymen, qarjylandyrý máselesine erekshe nazar aýdarýymyz kerek, – dedi JASUO bas dırektory Z.Saǵynov.

Jol qurylysy salasynda 30 jyl­dan asa tájirıbesi bar maman buǵan deıin de strategııalyq salaǵa profıl­dik mınıstrlik kerek degendi únemi aı­typ júretin. Áýeli tarıhqa kóz júgir­teıik. Qazaq KSR Avtomobıl joldary mınıstrligi 1987 jyly qurylyp 1994 jylǵa deıin jumys istedi. Ol kez­de Qazaq joldary Odaqtaǵy eń jaqsy­lar­dyń biri sanaldy. Jyl saıyn 17 myń shaqyrym joldy jóndeýge 1 mıllıard dollarǵa jýyq qarjy bólinip keldi. So­dan keıin qaıta qurýlar kezeńi bas­taldy.

Birneshe sala bir qurylymǵa birigip qarjylandyrý azaıdy. Bul jol quryly­sy salasynyń quldyraýyna ákelip soqty. Jyl ótken saıyn bólinetin qarajat kó­lemi azaıa berdi, al jóndelýge tıis jol­dar­dyń shaqyrymdary uzara berdi, uzara berdi.

«Búginde memlekettik satyp alý júıesi júıkeni tozdyryp tur. Tym uzaq ýaqytty shyǵyndaıtyn, shaǵymdardan kóz ashtyrmaıtyn júıede ashyqtyq múl­de joq. Sondyqtan Joldaýda Prezıdent memlekettik satyp alýdyń sapaly jańa júıesin engizýdi tapsyrdy. Osy maq­sattar úshin memlekettik satyp alýlarǵa jol salasyn tıimdi basqarýǵa, bıýdjet qarajatyn utymdy paıdalanýǵa jáne barlyq deńgeıde sybaılas jem­qorlyq qaýpin azaıtý­ǵa múmkindik beretin FIDIC qaǵı­da­lar­y engiziletin bo­lady», dedi sala basshysy.

FIDIC konsaltıngtik ınjenerlerdiń halyqaralyq federasııasy 1913 jyly qurylǵan. Búgingi tańda jahandyq orta­lyqtyń mıllıonnan asa ınjener­lik mamandary men 100-den asa elde 40 myńǵa jýyq uıymy bar eken.

Bizdiń elimizde FIDIC kelisimshart­ta­ry tek halyqaralyq qarjy ınstı­týt­tary (Dúnıejúzilik bank, ADB, EQDB) qarjylandyratyn jobalarda qol­da­nylady. Onyń ishinde «Balqash – Býrylbaıtal – Kúrti – Qapshaǵaı», «Qandyaǵash – Maqat», «Atyraý – Astra­han – Reseı shekarasy». Endi ke­li­sim­sharttyń bul nysanyn JASUO bas dı­rektory túsindirgendeı, bıýdjet qa­ra­jaty esebinen júzege asyrylatyn barlyq jol jobasynda, onyń ishinde jergilikti mańyzy bar joldarda da qoldaný josparlanypty.

«Salanyń memlekettik satyp alýlarmen baılanysty taǵy bir máselesi – merdigerler. Búgingi tańda iri kompanııa­lar tenderlerdi jıi jeńip alady. Biraq joldy ózi salýǵa onsha qulyq tanytpaıdy. Iаǵnı jumysty jetkilikti eńbek jáne materıaldyq resýrstary (jumys kúshi, tehnıka, akkredıttelgen zerthana) joq qosalqy merdigerlerge beredi. Konkýrsqa qatysýshylar tehnıkany jalǵa alý shartyn kórsetedi, shyntýaıtyna kelgende, ondaı tehnıkasy joq bolyp shyǵady. Jumys kúshi jetkiliksiz, durys tehnıkasy joq merdiger qurylys maýsymynyń ortasynda jumysty toq­tatyp qoıý faktileri jıi kezdesedi», dedi Z.Saǵynov

Satyp alý portalynda jobalaý-smeta­lyq qujattamany ázirleý bolyp taby­latyn konkýrsta, zań memlekettik sa­raptama qorytyndysymen uqsas ju­mystardy oryndaýda 10 jyldyq úz­diksiz tájirıbeniń bolýyn talap etedi. Alaıda jobalaý uıymdary ártúrli sebeppen saraptama qorytyndylaryn ala almaıtyn jaǵdaılar jıi kezdesedi.

Al tenderdi utyp alǵan sheteldik kom­panııalar bizdiń elde jumysty jab­dyq­syz qosalqy merdigerlikpen júr­gizedi (kedendik tólemderdi tóleý qa­jet­tiligine baılanysty). Kóbinese mer­di­ger­lerdiń jeke synaq zerthanasy joq. Tek jalǵa alynǵan nemese nashar jab­dyqtalǵan zerthanalar bolyp keledi. Bul saıyp kelgende sapasyz joldardyń sa­lynýyna jol ashady.

Qolda bar barlyq eńbek resýrsyn iri jobany júzege asyrýǵa baǵyttaı otyryp, olar úzdiksiz táji­rıbeni rastaý múmkindigin joǵaltady. Osy­laısha, formaldy túrde dálel­dengen 10 jyldyq tájirıbesi bar áleýetti jetkizýshiler bir-biri­men báse­kege túsip, odan keıingi bar­lyq jyly avto­mobıl joldaryn jo­balaý salasynda turaqty jeńimpaz­dar bolýy múmkin degen qaýip bar. Bul saladaǵy básekelestiktiń jolyn kesedi.

«Qoldanystaǵy Erejeniń normala­rynda básekelestikti damytý úshin jaǵ­daı­lar qarastyrylmaǵan. Mem­lekettik satyp alý rásimderiniń ta­laptaryn qaıta qaraý qajet. Onyń ishinde kon­kýrstyq qujattamada talap etiletin shtat sanynyń 70%-dan kem emes bóligi bilikti mamandar bolýy shart. Oǵan qosa keminde 50%-yn quraıtyn jeke jabdyǵynyń bolýy jáne kompanııanyń akkredıttelgen synaq zerthanasy jáne t.b. bolýy kerek degen talapty qosqan durys», deıdi JASUO basshysy.

Sapasyz jol sapaly bilimniń joqtyǵynan

Jol qurylysyndaǵy taǵy bir ózek­ti másele – tehnıkalyq qadaǵalaý qyz­me­tiniń sapasyz jumysy. Zań boıynsha tehnıkalyq qadaǵalaý qurylys-mon­tajdaý jumystarynyń sapasyn, paı­dalanylatyn materıaldardyń, kons­trýksııalar men jabdyqtardyń, olar­dyń jobalyq qujattamaǵa, tehnı­ka­lyq reglamentterdiń talaptaryna, ınjenerlik izdestirýlerdiń nátıjesi bo­lýy men durystyǵyn tekserýge min­detti. Negizgi mindet – aqaýlar men buzýshylyqtardy jedel anyqtaý jáne olar týraly tapsyrys berýshiler men merdigerlerdi habardar etý.

«Tájirıbede tehnıkalyq qadaǵalaý ınjenerleriniń jumysy nashar júr­giziledi. Ádette olar nysandarda jıi bolmaıdy, ıaǵnı tehnıkalyq qadaǵalaýdy formaldy túrde júzege asyrady. Kóp­shi­liginiń jol salasynda arnaıy bili­mi joq. Bir ınjener birneshe uıymda jumys isteıdi jáne birneshe jol, qurylys jobalaryna qatysady. Mundaı jaǵdaılar azaımaı otyr. Bıyldyń ózinde ártúrli kom­panııanyń atynan birneshe ýchas­kede bir ýaqytta tehnıkalyq qa­daǵalaý júrgizgeni týraly 50 fakti anyq­taldy», deıdi Z.Saǵynov.

О́tken jyly Jol aktıvteri sapasy­nyń ulttyq ortalyǵy jumys oryn­da­ryn­da ınjener-tehnıkalyq qada­ǵa­laý­­­dyń joqtyǵy boıynsha 185 faktini anyq­tasa, bıylǵy jyldyń basynan beri 141 uq­sas fakti tirkelgen. Bul ortalyq ma­man­dary aıyna 4 ret tańdamaly tek­­serýge shyqqan kezdegi anyqtalǵan jaıttar.

Negizinde, mundaı faktiler jer­gilikti jeli nysandarynda jıi kezdesedi. Máselen, ótken jyly kásiporyn anyq­taǵan derekterge sáıkes kelmeıtin 8,4 myń jol-qurylys materıaldarynyń 7 myń­nan asa synamasy oblystyq jáne aýdan­dyq mańyzy bar joldardan, qalalar men eldi mekenderdiń kóshelerinen alynǵan.

Joldardyń sapasyna tikeleı áser etetin buzýshylyqtardy anyqtaǵannan keıin, JASUO zańnamada kózdelgen ákimshilik jaýapkershilikke tartý úshin materıaldardy Memlekettik sáýlet-qurylys ınspeksııasynyń oblystyq basqarmalaryna joldaıdy. 2020 jyldan beri osyndaı 500-ge jýyq ótinish jiberilgen. Alaıda olardyń 35%-y bo­ıynsha ǵana oń sheshim qabyldap, qalǵan 65%-y boıynsha teris jaýap alynǵan nemese sheshim qabyldanbaı jaýapsyz qalypty.

«Sońǵy jyldary joldardy ortasha jóndeýge basa nazar aýdarylǵan. Jyl saıyn 200 mıllıard teńge­den asa qarajat, onyń ishinde teh­nı­kalyq qadaǵalaý qyzmetine 10 mıl­lıardqa jýyq teńge bólinedi. Bul rette Memlekettik sáýlet qury­lys basqarmalary bergen teris jaýap­tardyń negizgi sany dál osy ortasha jóndeý nysandary boıynsha alynǵan. MSQB óz sheshimderin «QR sáý­let, qala qurylysy jáne qurylys qyz­meti týraly» zańyna sáıkes avtomo­bıl joldaryn ortasha jóndeý kezinde jibe­ril­gen buzýshylyqtar úshin adamdardy jaýap­kershilikke tartý ókilettiginiń joq­tyǵymen negizdep otyr. Kóbinese ol jer­de tehnıkalyq qadaǵalaýdy júze­ge asyratyn adamdarǵa eshqandaı shara qolda­ny­lyp jatqan joq», deıdi sarapshymyz.

Biraq atalǵan mekeme anyqtaǵan buzý­shy­lyqtar – kern qalyńdyǵynyń sáıkes kelmeýi, jabyn tóseý tehnologııa­synyń buzylýy – joldardyń sapasyna aıtarlyqtaı áser etedi eken.

Avtojol komıtetiniń quzyry artsa ıgi

Sondyqtan bıýdjet qarajaty ese­bi­­nen qarjylandyrylatyndyqtan jol­dar­dy ortasha jóndeý jumystaryn júr­­gizý kezinde salǵyrttyqqa jol bermeý kerek. JASUO tehnıkalyq qadaǵa­laý­dy eki salaǵa – qala qurylysy jáne jol salasyna bólýdi usynady. Jol sha­rýashylyǵyndaǵy baqylaý-qa­daǵa­laý fýnksııalaryn jańadan qu­ryl­ǵan Kólik mınıstrliginiń Jol komı­tetine berilgenin jón sanaıdy. Al ko­mıtetke óz kezeginde tehnıkalyq qa­daǵalaý uıymdaryn akkredıtteý jáne teh­nı­ka­lyq qadaǵalaý sarapshylaryn attestattaý, sondaı-aq jol qurylysyn júrgizý kezinde tehnıkalyq qadaǵalaý qyzmetine qatysty ákimshilik sharalar qoldaný quqyǵy berilýi kerek deıdi.