Osy kúni kásibin eldiń násibine aınaldyryp, tapqan tabysyna mektep, meshit, sport zal sııaqty túrli qurylystar salyp, halyqtyń ıgiligi etip, el alǵysyn alyp júrgen kásipker azamattar barshylyq. Shúlengerlik – jurtymyzda burynnan bar astary alýan ıgi qasıet. Qazaq tiliniń ádebı sózdigine júginsek, shúlen sóziniń birneshe mán-maǵynasyn tabamyz. Bir maǵynasy – aq peıilmen aqy-pulsyz kópshilikke tegin taratylatyn as, zat. Endi bir maǵynasy – osy myrzalyqty jasaǵan jomart jannyń ózi. Taǵy bir maǵynasy – qýań jerdi ıgerý, shuraılandyrǵan baǵbandyq. Taǵy jalǵastyrsaq – joqty bar etip, bolymsyzdy mol etip, kúıki ómirdi túrlendirip, raqat jaısań tirlikke aınaldyra bilý.
Osy maqalamyzda ıgi isterin baıandaǵaly otyrǵan shúlenger azamat – Álııar Seıitov. Ol – Jambyl gıdromelıorasııa ınstıtýtyn bitirgen maman sýshy, Qazaq sý sharýashylyǵy kásipornynyń Qyzylorda oblystyq fılıaly Shıeli óndiristik ýchaskesiniń aǵa ınjener-gıdrotehnıgi, sala ardagerler keńesiniń tóraǵasy, sý salasynyń úzdigi. Jomart azamatynyń qolyn baılamaı, qaıta qoldap, demep otyratyn zaıyby Quttyqyz Yqanova – Shıeli aýdandyq murajaıynyń meńgerýshisi. Álııardyń zamandas ózge myrza azamattardan ereksheligi – sóz basynda mán-maǵynasyn taratyp aıtqan shúlengerliktiń barlyq maǵynasynda onyń boıynan tabylýy, bolmysy aıtqan sózinen, atqarǵan isinen aıqyn kórinip júrýi.
Bıylǵy oqý jyly bastalǵanda Álııar men Quttyqyz tóńiregindegi el úırenip qalǵan ádettegi isterin taǵy jasady. Temirjol boıyndaǵy 21-beket dep atalatyn aýylda alǵash mektep tabaldyryǵyn attap otyrǵan barlyq balaǵa jáne ustazdarǵa óz baqtarynda ósirgen gúl shoqtaryn jáne oǵan qosa býma-býma alma taratty. Kórgen, estigen jan súısiner mundaı qamqorlyq qushaǵy gúlge, qaltasy jemiske tolyp, shattyqqa kenelgen balalar júregine izgilik bolyp quıylary, jaqsy ónege ómir boıy esinen shyqpasy anyq. Eńbek qýanyshymen gúldeı qulpyrǵan Álııar men Quttyqyz tek óz aýyldarymen shektelip qalmaıdy, alqyzyl gúl shoqtary men til úıirgen tátti almalar kórshi Janseıit, Almaly aýyldarynyń balaýsa oqýshylary men ustazdaryna da taratylady. Olardyń bul izgilikti isti dástúrge aınaldyrǵanyna on jyldan asypty.
Álııardyń baǵbandyqpen aınalysqanyna qyryq jyldaı bolypty. Ár iske bir nárse sebep. 1983 jyly jazda Qazaqstannan Qyzylorda oblysynan eki sýshy maman О́zbekstanǵa Bekabad qalasyna bir aıǵa issaparǵa jiberiledi. Sonyń biri – Álııar Seıitov. Mindeti – ózbek aǵaıyndardyń Syrdarııa ózeninen Qazaqstanǵa jiberetin sý mólsherin kúnde ólsheý, belgilengen mólsherdiń turaqty bolýyn, kemip ketpeýin qadaǵalaý. Bekabad qalasynyń mańynda Syrdarııa ózeniniń arnasyna Farhad sý qoımasy salynǵan eken. Bular sol Farhad sý qoımasynan Qazaqstanǵa ketetin sýdy ólsheý kórsetkishterin Bekabad qalasyna Máskeýden arnaıy ýákil bolyp kelip jatqan KSRO Sý sharýashylyǵy mınıstrliginiń mamanyna, Almatyǵa Qazaq KSR Sý sharýashylyǵy mınıstrligine kúndelikti habarlap otyrady.
«Biz sýdyń berilýin qadaǵalaǵan bir aı ishinde Qazaqstannyń Sý sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary eki ret, odan bólek, osy mınıstrliktiń basqa da dárejeli sý mamandary birneshe ret kelip, bizdiń ózbek, tájik sý mamandarymen birlesip atqaryp júrgen sý ólsheý jumystarymyzdyń nátıjelerin taldaıtyn, týyndaǵan shuǵyl sheshýdi qajet etetin máseleler bolsa, olardy qazaq, ózbek jáne tájik aǵaıyndar ózara talqylap, mámilege kelip, ý-shýsyz der kezinde rettep otyrdy», dep eske alady Álııar.
Sol Bekabadta Álııardy qaıran qaldyrǵan bir nárse – ózbek áriptesteriniń ózgeshe beınetkeshtigi, baǵbandyǵy, dıqandyǵy. Sý qoımasynyń bıik jaǵalaýy bos qalmapty, tunyp turǵan baý-baqsha, jemis aǵashtary edi. Sýdy bıikke sorappen tartyp shyǵaryp, sýǵarady eken. Olardyń sýshylyǵy men baǵbandyǵy qatar júrip, beınetiniń zeınetin kórip jatady.
О́zbek muraptarynyń bul isi Álııarǵa biz de nege osylaı istemeske degen úlken oı salady. Oılap qana qoımaıdy, óz kásibine qosa baǵbandyqty osylaı qolǵa alady. 21-beket aýylynda aǵyp jatqan eki arnanyń arasyn baqqa aınaldyrdy, sýdy bıikke sorappen shyǵardy. Ekken aǵashtyń bári birdeı ónip kete qoımaıdy, qaıtalap egýine de týra kelip jatty. Gúl ósirýge Quttyqyzdyń beıimdiligi de úlken sep boldy. Qyry men syryn, ósimdik tabıǵatyn túsinýge jyldar ketetin baǵbandyq ónerge úıretken ákesi Qazaqstannyń eńbek sińirgen gıdrotehnıgi Muqamedııar Seıitov edi. Sóz oraıynda aıta keteıik, Álııardyń aǵasy da sýshy, ol – Qazaq KSR Sý sharýshylyǵy mınıstriniń orynbasary Sháımerden Bákirov. Álııardyń bul tosyn ıgi isi sol kezdegi oblys basshylarynyń nazaryna ilikti, óńirdiń muraptaryn jınap, Álııardyń is-tájirıbesin úırenýge arnalǵan arnaıy semınar da ótkizdi, sýshylarǵa baǵbandyqpen aınalysý da mindetteldi. Biraq zamannyń ózgerýi bul ıgilikti bastamanyń aıaqsyz qalýyna ákelip soqtyrdy.
Qazir árkim óz kúnin ózi kórip tirshilik keshken zamanda eńbeginiń nátıjesin kórý, odan kúnkóristik paıda alýǵa birneshe jyl uzaq ýaqyt ketetin baǵbandyqpen aınalysatyndar sırek. Osy jaǵdaıǵa jany ashıtyn Álııar júrgen jerinde, baspasóz arqyly da baǵbandyqty qaıtadan qolǵa alýǵa eldi shaqyrady, jurtshylyqqa úndeý tastaıdy, tyń bastama kóteredi. Biraq selt etken qoldaýshylar az. Elimizde jyldan-jylǵa shıelenisip kele jatqan sý tapshylyǵy jaǵdaıynda sýdy kóp qajet etpeıtin jemis baqtaryn ósirý de yrystyń bir kózi bolar edi. Bul kásipti qoldaýǵa da memlekettik kózqaras kerek. Jeńildikpen ne qaıtarymsyz uzaqmerzimdi qarjylyq qoldaýsyz ekiniń biri bul iske bara bermeıdi jáne adamnyń bári birdeı baǵbandyqqa beıim emes, bul da óner, buǵan da beıim, mashyq qajet.
– Tapshylyqtyń bir sebebi – onsyz da az sýdy esepsiz paıdalaný, ysyrapshyldyq, – deıdi Álııar Seıitov. – Jeke sharýashylyqtardyń kóbine biryńǵaı kúrish egýge kóship ketýi, ǵylymı negizdelgen aýyspaly egis júıesin saqtamaýdyń saldary jyl saıyn osy jetimsizdikke uryndyryp otyr. Salǵan qarajatyn tez qaıtaryp alýdy jáne ústeme mol paıda tabýdy kózdeıtin jerdi ýaqytsha jalǵa alýshy ınvestorlar keleshek úshin jer qunarlylyǵyn saqtaýdy oılaı bermeıdi. Al kúrish, bıdaı, júgeri, jońyshqa, baqsha daqyldaryn tanaptarǵa aýystyryp egý jerdiń qunarlylyǵyn saqtap qana qoımaıdy, óný, ósý merzimi árkelki, soǵan qaraı sýarý mezgili de árqalaı, qatar kele bermeıtin etip ǵylymı oılastyrylǵan egistik júıesi edi. Bul egistikter jaǵdaıynyń qajettiligine qaraı árqaısysyna sýdy óz mezgilinde mólsherlep jiberip, utymdy paıdalanýǵa múmkindik beretin, sol kezde az sýdyń ózi bárine de jetip jatatyn. Egesiz qalǵan sý sharýashylyǵynyń talaı jyldan qordalanyp qalǵan máselelerin kezinde Qazaq KSR Sý sharýashylyǵy mınıstri bolǵan Narıman Qypshaqbaevtan bastap sý mamandary árdaıym-aq aıtyp keldik. Prezıdent Q.Toqaevtyń bıylǵy Joldaýynda atap kórsetilgenindeı, sýdyń 30 paıyzy shyǵyn boldy, sý qurylystarynyń 60 paıyzy tozdy. Qoǵa, qamys shóp basqan, talaı jyl tazartý kórmegen arnalardan sý júrmeı qaldy. Bıyl Jambyl oblysynyń birneshe aýdanynyń egistigi sýdan qalyp, tótenshe jaǵdaı jarııalanǵan kezde baryp bul máselege nazar aýdaryldy. Jaz kezinde Syrdarııa ózeniniń tabany kórinip jatatyn jaǵdaıǵa jetken edik, Kóksaraı sý qoımasyna sý jınaý, darııaǵa tospa ornatý egis sýarý kezindegi tapshylyqty sheshe almady.
Sý máselesin aýyl sharýshylyǵy, ekologııa mınıstrligi sııaqty tán emes salalardyń qolynan alyp, Memleket basshysy Sý sharýashylyǵy mınıstrligin qaıta qurýy kesh te bolsa, oryndy sheshim edi. Endi aldaǵy ýaqytta sý máselesinde qyrǵyz, ózbek, tájik aǵaıyndarmen mamandar tilinde sóılese alatyn izdeýshi bar. Biraq talaı jylǵy ıesizdiktiń saldaryn joıý úshin ýaqyt kerek, bilikti mamandar da azaıǵan.
41 jyl murap bolǵan Álııar osylaı tolǵanady, kúıinedi, qýanady. Shúlenger murap – týǵan jerge nár bergen, ıgi tirligi ár bergen, ómirin óz qolymen mándi de, sándi ete alǵan azamat. Jasampaz eńbekke bastaıtyn tynymsyz izdenisi, ozyq oıy adamdy beıjaı qoıa ma, ol aýdan, qoǵam ómiriniń ózekti máseleleri boıynsha da oılaryn ortaǵa salyp, jıyndarda, baspasóz betinde árdaıym máseleler kóterip júrgeni.
Bıyl Shıeli aýdanynyń qurylǵanyna 95 jyl tolyp otyr. Shıeli dańqyn asyrǵan onyń jany jaısań, qaıraty qurysh eńbek erleri. Olarǵa «Shıeli aýdanynyń qurmetti azamaty» mártebeli ataǵyn berý dástúrge aınalǵan. Osy ataqqa el qamyn oılaǵan, isi ónegeli, eńbegi berekeli, zamanynyń eri murap Álııar Seıitov te laıyq.
Aqaıdar YSYMULY,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń
ardager jýrnalısi
ASTANA