Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardageri, Sosıalıstik Eńbek Eri, danagóı tulǵa, áıgili atbegi Boshaı Kitapbaevtyń týǵanyna bıyl 100 jyl tolyp otyr. Boshekeń – kóziniń tirisinde ańyzǵa aınalǵan adam. Ásirese bul tulǵanyń atbegilik óneri haqynda ótken ǵasyrdyń 70-jyldary úlken qalamger Ǵabıt Músirepov ocherk jazsa, aqyndar Ǵafý Qaıyrbekov, Kákimbek Salyqov, Farıza Ońǵarsynova jyr arnapty.
Boshaı Kitapbaev – 1923 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysy, Katonqaraǵaı aýdanynyń Jańaúlgi aýylynda dúnıege kelgen. Jaryqtyq zamanynda el basqarǵan Dinmuhamed Qonaevpen syılas, dámdes-dostas júrgen adam. Tipti alyp odaqty basqarǵan Hrýshev, Brejnevterdiń qabyldaýynda bolyp, ashyq pikir aıta bilgen sanaýly tulǵalar qatarynda. Aıtalyq, Boshekeń 1961 jyly Máskeýde ótken Kompartııanyń kezekti plenýmynda sóz sóılep turǵanda bas hatshy Nıkıta Sergeevıch Hrýshev ornynan turyp: «Men plenýmǵa qatysýshy Kitapbaevty sizderge tanystyrǵym keledi. Ol – Ekinshi dúnıejúzilik soǵys múgedegi, protezben júredi, aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp jumys istegen. Osydan 6 jyl buryn partııa sheshimimen ujymshar basqarýǵa bardy. Árıne, oǵan maıy shylqyǵan ujymshar bergen joq, biraq 6 jylda jaqsy kórsetkishteri bolmasa, ol bul plenýmǵa oblys delegattary quramynda qatyspas edi. Mundaı maman, mundaı kommýnısti ujymsharlarymyz árqashan qajet etedi. Kánekı, qoshemet bildireıik», deıdi. Bas hatshy buıyryp turǵan soń búkil zal oryndarynan turyp, qol soqpaı qaıtedi? Bizdiń Boshaı Kitapbaev – osyndaı ańyz adam.
Ol kisi ujymshar basqaryp turǵan jyldary qolyna júırik attardy kóp ustaǵan. Ásirese «Boshaıdyń úsh qarasy» degen atpen tanymal ataqqa shyqqan jylqylary – «Bulanqara», «Qulanqara» atty júırikteri men «Jelmaıa» atty jorǵasy. Bular 1970-71 jyldary respýblıka kóleminde toılanǵan jyr alyptary – Abaı men Jambyldyń 125 jyldyq datalarynda bas báıgeni eshkimge bermegen.
Boshekeńde bulardan basqa qara jıren, taıjıren, samolet jıren, t.b júırikter bolǵan. Qazir kóp adamdar emdeý-saýyqtyrý kesheni retinde jaqsy biletin, Altaıdyń bıik jerinde ornalasqan «Rahman bulaǵy» atty shıpajaı bar. Munda emdik bulaq-sý aǵyp jatady. Boshekeń júırik attaryn baptaǵanda atalǵan bulaqqa alyp barady eken. Jylqylardy bulaq sýyna shomyldarǵanda alqymdarynan bý shyǵyp, aıaq-qolyna uıyǵan aram qan túsetin kórinedi. Aıaǵynyń aram qany túsken jylqy shapqanda eshqashan tuıaǵy qyzbaıdy.
* * *
О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetinde Ǵabıt Músirepovtiń «Boshaıdyń úsh qarasy» atty ocherki jaryq kórgeni bar. Osy jazbada: «Bul úsh qaranyń úsheýi de – Shyǵys Qazaqstandaǵy Úlken Naryn aýdanyndaǵy Lenın ujymsharynyń attary. Ujymshar tursyn aýdanyna, aýdany tursyn oblysyna, oblysy tursyn búkil respýblıkamyzǵa abyroı-ataq ákelip júrgen áıgili attar: «Qulan qara» men «Bulan qara» – báıge attary, «Jelmaıasy» – jorǵa. On jeti jyldan beri ujymshardyń bastyǵy bolyp kele jatqan Boshaı Kitapbaev – ǵylym kandıdaty, Sosıalıstik Eńbek Eri, zamanymyzdyń ozyq azamattarynyń biri. Ol – bir jany aqyn adam. Onyń aqyndyǵy jorǵa-júırikterine qoıylǵan attarynan da kórinip tur: «Qulan qara» men «Bulan qara», «Jelmaıasy»! Osy úsh ataýda qandaı teńeýler, qanshama poezııa jatyr! Bul ataýlar – at ústinde ósken eldiń poezııasynyń áýeni bar ataýlar.
Bulan qara men Qulan qara atty júırikter
At jarysynyń qaı túri bolsa da, barlyq júıke tamyryńdy birge shymyrlatady. Jalǵyz qara bolyp ozyp kele jatqan báıge atyn kórgende kózińe ıe bola almaısyń. Aýzyńnan shyǵyp ketken sóziń túgil daýsyńa ıe bola almaısyń. Bul – qýaný ǵana emes, teńeýi joq úlken sezim. Otyrǵan ornyńnan ushyryp turǵyzatyn sezim – poezııa. Kúı poezııasy, án bıigi, poezııa bıigi! Kóz aldyńa Taıbýryl keledi, Qulager keledi, qulaǵyńda – Qurmanǵazy! Oı-sezimiń basqa tirshilikpen túgel ajyrasqan. Osy kezde jaratylystyń bar kórkemdigi sol ozyp kele jatqan atta ǵana qalady. At aldynda basyńdy ıgendeısiń. О́ıtkeni ol alǵa tartqan utymdy qozǵalystyń kórkem beınesi, minsiz sulýlyq... Tegi men mashına, tehnıka sııaqty zamanymyzdyń poezııasyn nemerelerimmen birge sezinsem, at poezııasyn babalarymdaı sezinsem kerek», dep jazypty.
* * *
Boshekeńniń júırikteri týraly dúldúl aqyn Ǵafý Qaıyrbekov te qalam terbep, «Tulpar týraly ańyz» atty kólemdi dúnıe jazǵan eken. Osy týyndydan da úzindi usynsaq: «Jalańaıaq, jalańbas kúnimde «At jarysty» kóp kórdim. Maıdyń t.b. meıramdaryn asyǵa kútýshi edik biz. Ol kúıdiń ózge rahattarymen «At shabysy» bolady dep kútetinbiz. Qaıran balalyq, soǵan ózimiz at qosatyndaı, qııalymyzda ózimizdi ózimiz jaratyp, júrek damylsyz dúrsildeýshi edi. Qulaǵymyzda kúni buryn attardyń dúbiri turatyn... Meniń bir óleńimde:
«Kóktemgi dala keńdigi-aı,
Shabysy-aı attyń burqyrap,
Jazylýshy edi-aý janýar
Jalynan jasyl shyq tamyp,
Tanadaı kózden jas parlap,
Anadaı qyrdan asqanda-aq»,
degen edim.
Qazirgi kún júırikteriniń ıesi, bapshysy atpaz da, atpal da azamat – altaılyq Boshaı Kitapbaev sońǵy jıyrma jyl kóleminde respýblıka boıynsha uly jarystar men uly meıramdarda qosqan attary qos-qosymen báıgeden kelip júrgen abyroıly adam. Atqumarlyq degen jaı sóz, naǵyz tulpar ıesi bolý úshin aıryqsha talant kerek. Sol talant ıesi de minezinen erekshe jaratylady. Ásirese Altaıda maı meıramynyń kezinde bolǵanymda, Boshekeńniń asa bir shabytty kezeńin kórgenim bar. Almaty ıppodromyna «Taıjıren» atty jiberip (sonaý Altaıdan), qalǵan attaryn oblystyq, aýdandyq jarystarǵa qosyp jatqan kezi edi ol. О́zi ujymshar qurlysynyń 40 jylǵa jýyq ataqty qaıratkeri, Eńbek Eri, Uly Otan soǵysynyń jalǵyz ataqty ardageri Boshaı Kitapbaev ári aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń kandıdaty – jylqy dese usharǵa qanaty, ustarǵa dáti joq adam. «Qazaqta qobyzshynyń qalǵany osy», dep Ilııas aıtqandaı, jylqy ósirý, baptaýdyń úzdik ǵylymy dese bolady. Bozala tańnan oıanyp, ersili-qarsyly júrip kep, telefonnan qolyn almaıtyn eri týraly Naǵıma jeńgemiz «Oı, endi munda damyl joq, qarasý teris aǵyp ketse de, bolmaıdy endi, esil-derti at, báıge, bastaldy ábiger», der edi. Shynynda, ol tustaǵy Boshekeń janynyń jaǵdaıyn sýrettep bolmaıdy. Abaıdyń 125 jyldyq toıyndaǵy ǵajaıyp báıgede onyń úsh qara tulparynyń shabysyn, ozýyn halyq ańyz qyp ketken.
«Altaıdyń ortasynan tańdap júrip, «Qan kúreń» seksen týsap berip alǵan», dep, «Esim seri» poemasynda Nurhan aqyn aıtqandaı, Altaı ólkesinde neler sáıgúlik, sańlaqtar ótken ǵoı, Boshaı aǵa baptaǵan «Qulan qara», «Bulan qara», qazirgi «Taıjıren» – solardyń urpaqtary. «Asyl násilder» dep Muhtar Áýezov solardy aıtqan...».
* * *
Endigi kezekte ardager aqyn aǵamyz Kákimbek Salyqovtyń «Boshaıdyń úsh qarasy» atty tolǵaýyn bir márte oqyp kórsek artyq bolmaıtyn sııaqty.
«Bulańqara», «Qulanqara», «Jelmaıa»,
Úsh qaraǵa ushqyn qosty keń dala,
«Jelmaıasy» shapqyn jorǵa, sý jorǵa,
Qos qaradan ozar jonda jel ǵana.
«Bulanqara» alaman báıge qyrǵyny,
Qylshyǵyna shań tıgizbes kún nury.
Oza tartsa jer men kókti jalǵaıdy,
Quıyndatqan qyrdyń qara tuıǵyny.
«Qulanqara» jas qulandaı jeligip,
Topty kórse dara ketken bólinip.
Atqan oqtaı aǵyndasa janýar,
Qylań qaǵar Qulagerdeı kerilip.
«Jelmaıasy» tókpe jorǵa taıpalǵan,
Bıpyl-tıpyl qara túlki jaıqalǵan.
Ár qımyly teris qaqpaı sekildi,
Kókeıkesti yrǵaǵymen qaıtarǵan.
Dana bapker úsh qarany zor qylǵan,
Ǵashyq boldy úsheýine toı-dýman.
Boshekeńnen sabaq alsyn keı myrza,
Babyn tappaı shyn júırikti
qor qylǵan.
* * *
«Elimiz táýelsizdik alǵan toqsanynshy jyldary Boshaı Kitapbaev Almaty qalasyna kóship keldi. «Dostyq» dańǵylynan keń páter alyp, bylaıǵy ómirin tynyshtyqta ótkizýge bel baılaǵan syńaıly jaılanyp jatty. Biraq dala adamy qalada jata almady. Ásirese alǵashqy aýyl sharýashylyq reformasy júrgizilgen jyldary ózi qolymen quryp, mańdaı terin tókken ujymshar-keńsharlar aıdyń amanynda toz-tozy shyǵyp, talan-tarajyǵa túskeni janyna qatty batty. Alyp shaharda bir-eki qystady da Altaıyna qaraı tartyp otyrdy», depti úlken jazýshy Qalıhan Ysqaqov. «Aǵa, jas bolsa keldi, bir qarataı emes, ıisi qazaq sizge razy shyǵar, endi demalatyn kez jetken joq pa?» degenimde: «Jambasyń eki jarym metr uraǵa túskende demalatyn ýaqyt taýsylmas, alpys jyl súıregen syńar aıaq syr bermeı turǵanda jer tanabyn áli de ólshep qalaıyn», dep aǵamyz boı bermeıtin...».
Boshekeńmen bir ret dámdes bolǵan qaraǵandylaq aqyn Serik Aqsuńqaruly esteliginde: «Boshaı atamyz Abaıdy jatqa biledi eken. Bir Abaı emes, qazaqtyń mańdaıyna bitken arǵy-bergi dańǵyldaryn terip oqyp, qazyp oqıdy. Men ol kisiniń este saqtaý qabiletine tańǵaldym. Alash qaıratkerleriniń qaı jyly, qaı basylymdarda jaryq kórgen eńbekterin qolmen qoıǵandaı sanap bergende men ózim osy jasyma deıingi ǵumyrymdy tekke ótkizgendeı sezindim», depti.
Sózimizdi túıindep aıtsaq, bul aqsaqalmen biz paqyr da uzaq jyl dám-tuzdas boldyq. Jaryqtyq kózi tirisinde Qobda betine asyp ketken naǵashylaryn atajurtyna kóshirip aldy. Bul iske bir kisideı kómektestim. О́ıtkeni Boshekeńniń naǵashysy meniń týǵan bajam bolatyn. Týystaryn kórip keremet rıza boldy, maǵan batasyn berdi, «Anamnyń armanyn oryndadym» dep kózine jas aldy. Meniń atymdy atamaı «Áı, kereı» dep shaqyratyn. Onysy erkeletkeni edi.