Almaty – álemdegi eń sulý ári erekshe shaharlardyń biri ekeni daýsyz. Eger siz osy qalanyń turǵyny bolsańyz, ári ketse 20 mınýtta taý bókterine jetip, tabıǵat aıasynda tynystaı alasyz. Megapolıstiń táji ispetti Medeý muz aıdyny, Shymbulaq shyńy, aspanmen astasqan aspaly joldar men ásem kýrorttar... Tómen tússeńiz – tarıhı teatrlar, murajaılar men gúl kómkergen saıabaqtar kóz qýantady. О́kinishke qaraı, búginde osy sulýlyqtyń barlyǵyn qoıý kók tútin kólegeılep tur.
Bas jospar ahýaldy ózgerte ala ma?
Anda-sanda nóserletip jańbyr jaýyp, aspan shaıdaı ashylǵan sátte ǵana qaraǵaı men shyrshaǵa malynǵan Ile Alataýynyń qol sozym jerde turǵanyn baıqaısyz. Ásirese kúzdiń jaýyn-shashynsyz kúnderinde Almatynyń ekologııalyq ahýalynyń nasharlaǵany sonshalyq, aýada qalqyǵan tútindi qolmen ustaýǵa bolatyndaı kúıge jetedi. Sınoptıkterdiń «jaýyn jaýady, sol kezde aýa tazarady» degen boljamdary tynysy tarylǵan qala turǵyndaryn jubatqandaı bolǵanymen, máseleni túbegeıli sheshe almaı keledi. О́ıtkeni aýany tazartýǵa qar men jańbyrdyń dármeni jetpeıtin deńgeıge jettik. Nátıjesinde, Almaty 2025 jyly da álemdegi aýasy eń las qalalardyń qatarynda qalyp otyr.
Degenmen tútinin tarqata almaǵan Almaty bıligi áreketsiz otyr deýge kelmes. Qala tynysy men tirshiligine qatysty alqaly jıyndarda ekologııalyq ahýal udaıy nazarda. Aglomerasııa esebinen aýmaǵy ulǵaıyp kele jatqan alyp shahar óziniń Bas josparyn jıi ózgertýge májbúr bolsa, ony qaıta-qaıta jańartýǵa jetelep otyrǵan negizgi sebep te – osy ekologııanyń jaıy. Álemdik tájirıbege súıensek, kezinde aýasy adam tura almaıtyn dárejege jetken Oslo (Norvegııa), Sıýrıh (Shveısarııa), Mýmbaı (Úndistan), Madrıd (Ispanııa) qalalary da Bas josparlaryna ózgeris engizý arqyly jaǵdaıdy rettegen eken.
Almatynyń jýyrda jańartylǵan Bas josparyna ekologııalyq sıpattaǵy birqatar sharalar engizilgen. Atap aıtqanda, taýdan soǵatyn samaldy jappaý, taý etegin qurylys salýdan qorǵaý, aýa dálizderin zertteý, ónerkásip oryndaryn ındýstrııalyq aımaqtarǵa kóshirý, qalanyń jasyl jelekti ekologııalyq qańqasyn qalyptastyrý, qoǵamdyq kólikterdi damytý.
Bas jospardy túzetý jónindegi sarapshy Murat Kasenov másele zańdardyń joqtyǵynda emes, olardy júıeli túrde elemeý men júzege asyrmaýda jatqanyn alǵa tartady. Onyń aıtýynsha, 2021 jyly Memleket basshysynyń Almatyny taza aýamen qamtamasyz etý týraly tapsyrmasy áli kúnge deıin tolyq oryndalmaǵan. Bas jospardy túzetý kezinde Ekologııalyq kodekstiń normalary men strategııalyq baǵalaý talaptary eskerilmegen. Qoǵamdyq talqylaýlar kóbine formaldy sıpatta ótip, naqty sheshim qabyldaýǵa áser etpeıtini de jasyryn emes. Sondyqtan Almatynyń qazirgi ahýaly tek ekologııa aýqymynan shyǵyp, basqarý isindegi jaýapkershilik pen qabyldanǵan mindettemelerdi oryndaý máselesine aınalyp otyr.
Lastaıtyn nysandarǵa baqylaý kúsheıtildi
Bas jospardaǵy túzetýler búgin, erteń atqaryla salatyn sharýa emes. Kólikterden shyǵatyn tútinnen bólek, qalanyń aýasyn búldirýge qaptaǵan dámhanalar, restoran, monsha, káýaphanalar da barynsha «atsalysyp» otyr.
Almaty qalalyq Ekologııa jáne qorshaǵan orta basqarmasynyń málimetinshe, byltyr qala aýmaǵynda taǵam daıyndaý men jylytýǵa qatty otyn paıdalanatyn 509 qoǵamdyq tamaqtaný orny men 81 kommersııalyq monsha anyqtalǵan. «Eco Almaty» JShS 2025 jylǵy qarashadan bastap baqylaýdy kúsheıtip, 182 qoǵamdyq tamaqtaný orny men 39 monsha ıesine gazǵa kóshý, súzgileý júıelerin ornatý qajettigin túsindirdi. Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamenti de qarap qalmaı, tútini býdaqtaǵan 12 káýaphanany tekserip, 1,8 mln teńgeden astam aıyppul saldy.
Bir ǵana derek, Almatyda 500-den astam káýaphana, 417 monsha kesheni (zańdy tulǵalar) men jekemenshik sektorda 12 myńnan astam monsha bar. Olardan shyǵatyn zııandy qaldyqtar qoǵamdyq monshalarǵa qaraǵanda eki ese kóp. Qatty otyn jaǵatyn shaǵyn ǵana káýaphana mańaıdaǵy aýany júzdegen metrge deıin lastap, turǵyndardy tunshyqtyryp keledi. Sondyqtan shaǵyn jáne orta bıznes ókilderiniń gaz otynyna nemese elektr qýatyna aýysýy burynǵydan da ózekti bola tústi.
Atmosferalyq aýany qorǵaý erejesi engiziledi
Almaty máslıhaty atmosferalyq aýany qorǵaý jónindegi jańa erejeni bekitti. Ekologııalyq kodekske sáıkes ázirlengen qujat kólikke, kásiporyndarǵa qoıylatyn talaptardy, aýa sapasyn baqylaý júıesin bir arnaǵa toǵystyrady.
Jańa erejeniń ózektiligi statıstıkadan-aq kórinedi. 2024 jyly Almaty aglomerasııasy boıynsha aýaǵa 225 myń tonna zııandy zat taralsa, onyń 189 myń tonnasy qalanyń ózine tıesili. Avtokólikterden bólinetin 112,7 myń tonna tútinniń 84%-y – «Eýro-0» sanatyndaǵy eski kólikterdiń enshisinde. Jańa ereje qozǵaltqyshty qosyp qoıýdy shekteý, tútin tazartý júıesin paıdalaný, turaqty tehnıkalyq baqylaý syndy kommýnaldyq, jeke avtoparkterge mindetti talaptardy engizedi. Avtoparkterdi jańartý aldymen «Eýro-5» standartyna, keıin gaz, elektr kóligine kóshý arqyly kezeń-kezeńimen júrgiziledi.
III sanattaǵy nysandarǵa – shaǵyn óndirister men aýa lastaýǵa yqpal etetin, alaıda buǵan deıin is júzinde baqylaýsyz qalǵan nysandarǵa jeke talaptar engiziledi. Jańa ereje naqty shyǵaryndylardy ólsheýdi, tazartý qondyrǵylarynyń mindetti bolýy men kóshpeli tekserýlerdi qarastyrady. Sondaı-aq kómir men otyn paıdalanatyn jabdyqtardan birtindep bas tartyp, gazǵa kóshý kózdelgen.
Qalanyń jekelegen aýdandaryndaǵy lastaný deńgeıin tómendetý maqsatynda tómen shyǵaryndyly aımaqtardy (LEZ) kezeń-kezeńimen engizý josparlanǵan. Mundaı aımaqtarda gaz júrgizilgen jerde kómir, basqa da otyn túrlerin jaǵýǵa, qoqys órteýge, pırotehnıkany paıdalanýǵa tyıym salynady. Generatorlar men arnaıy tehnıkalar tazartý júıelerimen jabdyqtalýǵa tıis.
Aýa sapasyn baqylaý ekologııalyq monıtorıng jasaý maqsatynda derekti sensordan jınap, ózgeristi taldap, qabyldanǵan sharalardyń tıimdiligin kórsetetin biryńǵaı sıfrlyq júıe qurý josparlanǵan. Turǵyndar aýa jaǵdaıy týraly aqparat alyp, keleńsiz oqıǵalar týraly habarlaı alady.
Jaýapty tulǵalar men sarapshylar ne deıdi?
Osylaısha, Almaty eldegi atmosferalyq aýany qorǵaýǵa keshendi tásildi alǵash bolyp engizip otyrǵan qalaǵa aınaldy. Bul tájirıbeni kelekshekte basqa óńirler de paıdalanýy múmkin. Alaıda orasan qarajat pen uzaqmerzimdi qajet etetin bul qadamdar megapolıstiń ekologııalyq túıinin tarqata ala ma? Osy oraıda jaýapty tulǵalar men sarapshylardyń ustanymyna nazar aýdaralyq.
Almashan SMATLAEV,
Almaty qalasy ákiminiń orynbasary:
– Eń aldymen, el arasyndaǵy qaýesetke núkte qoıǵym keledi. Atmosferalyq aýany qorǵaý erejelerinde 2026 jyly qalaǵa aqyly kirý tártibin engizý qarastyrylǵan joq. Búgingi áńgime tek qanatqaqty, uıymdastyrýshylyq sharalar týraly ǵana. Aqyly júıeni engizý úshin zańnamaǵa ózgerister qajet, bul – búgin-erteń sheshiletin sharýa emes. Qalanyń kólik qańqasyna arnalǵan qujatqa sáıkes qalanyń shyǵys, batys, soltústik bólikterinde kólikke aýysyp miný toraptaryn salý qarastyrylyp jatyr. Osy nysandarǵa jańa metro jelileri men LRT baǵyttaryn tartyp, qosymsha avtobýs marshrýttaryn iske qosý josparlanyp otyr. Álemdik tájirıbede halyqtyń 70%-y qoǵamdyq kólikti tańdasa, Almatyda kerisinshe – qozǵalystyń 60%-y jeke kólikke tıesili. Eger biz álemdik úlgige kóshsek, qaladaǵy kólik sany shamamen 300 myńǵa qysqaryp, ekologııa men keptelis máselesi aıtarlyqtaı sheshiler edi. Degenmen bul birtindep júzege asatyn úderis, jýyq arada sheshile qoıatyn másele emes.
Evgenıı MUHAMEDJANOV, ECO Network jobasynyń negizin qalaýshy, ekolog:
– Tipti eń zamanaýı kóliktiń ózi – usaq dıspersti shańnyń kózi. 10 mıkronnan kishi bólshekter aýaǵa kóterilip, tynys joldaryna enedi. Qarapaıym qaǵıda: kólik az bolsa – tútin de az. Qala turǵyndaryn, ásirese ortalyqta turatyndardy jeke kólikten bas tartýǵa shaqyramyn. Almatynyń klımaty jaıaý júrýge nemese qoǵamdyq kólikti paıdalanýǵa óte qolaıly. Jaýapkershilik pen ekosanany aldymen aýqatty azamattar men bıznes ókilderi kórsetýge tıis. Mysaly, Londonda jeke kólik qymbat, al Beıjińde qatań sharalardyń arqasynda lastaný deńgeıi 55%-ǵa tómendedi. Bizge de osyndaı batyl qadamdar kerek.
Áset TAZABEKOV,
«Renessans plıýs» kompanııasynyń dırektory:
– Jylý elektr ortalyqtary (JEO) men jekemenshik monshalardyń zııany orasan. Kún saıyn qala kóshelerine 1 mıllıonnan astam kólik shyǵady, olardyń kóbi eski. Oǵan qosa 1-JEO jylyna shamamen 39 myń tonna zııandy qaldyq bóledi. Eger biz kómirden tolyqtaı gazǵa kóshsek, aýaǵa taraıtyn ýytty zattardy jıyrma esege deıin azaıtýǵa múmkindik bar.
Raıdın QASYMOV,
Qazaqstan ekologııalyq aýdıtorlar palatasy oqý ortalyǵynyń dırektory:
– Jańa erejelerdi tolyq qoldaımyn. Derekterge súıensek, shyqqanyna 12 jyldan asqan kólikterdiń ýyttylyǵy jańa kólikke qaraǵanda 84%-ǵa joǵary. Bir ǵana aqaýly eski kólik 6–14 ese kóp zııan keltiredi. Almatyda mundaı kólikterdiń sany 80 myńǵa jetedi. Olardyń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin zardaby jarty mln jaramdy kóliktiń tútinine teń. Shyǵaryndylar quramyndaǵy azot oksıdteri men PM bólshekteri ásirese balalardyń densaýlyǵyna óte qaýipti. Sondyqtan avtoparkti jańartý men elektr kólikterin damytý – kezek kúttirmeıtin sharýa.
Elena ERZAKOVICh,
kólik jáne ekologııa salasynyń sarapshysy:
– Tómen shyǵaryndylar aımaǵyn (LEZ) engizý – jaı shekteý emes, qalanyń bolashaǵy týraly oılanýǵa berilgen múmkindik. Bul turǵyndardyń kólikpen júrý daǵdysyn ózgertýge kómektesedi. Pandemııa kezindegideı qala ishindegi qajetsiz qozǵalysty azaıtý, elektrmobılder men qoǵamdyq kólikti damytýdy jedeldetý qajet. Bul keshendi tásil ýaqytty talap etkenimen, búgingi kúni balamasyz jol bolyp tur.
ALMATY