Qazaqstan úshin Qasym-Jomart Toqaevtyń prezıdenttik kezeńi tek saıası basqarý ýaqyty ǵana emes, jahandyq turaqsyzdyq pen kúrdeli geosaıası ózgerister jaǵdaıynda memlekettiń ınstıtýsıonaldyq turǵydan jańǵyrý qabiletin aıqyndaǵan mańyzdy tarıhı kezeńge aınaldy. Sońǵy jyldary álemdik ekonomıkadaǵy qubylmalylyq, ınflıasııalyq qysym, logıstıkalyq tizbekterdiń qaıta qurylýy jáne iri derjavalar arasyndaǵy básekeniń kúsheıýi Qazaqstan aldyna tek turaqtylyqty saqtap qalý emes, sonymen qatar jańa sapaly damý modelin qalyptastyrý mindetin qoıdy. Osy úderister aıasynda el ishki reformalardy toqtatpaı, kerisinshe olardy memlekettik damýdyń strategııalyq ózegine aınaldyryp otyr.
Qazirgi tańda júrgizilip jatqan saıası jáne ekonomıkalyq reformalar Qazaqstannyń damý traektorııasyna aıtarlyqtaı yqpal etip, onyń halyqaralyq ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalyp otyr. Sonyń nátıjesinde el 2025-2026 jyldary birqatar mańyzdy kórsetkishter boıynsha eleýli ilgerileýge qol jetkizdi: Qazaqstan IMD-diń álemdik básekege qabilettilik reıtınginde 34-orynǵa kóterilip, BUU-nyń elektrondyq úkimetti damytý ındeksinde 193 eldiń ishinde 24-orynǵa turaqtady, al onlaın qyzmetter ındeksi boıynsha álemniń úzdik 10 eliniń qataryna endi. Buǵan qosa, World Happiness Report 2026 derekterinde el 147 memlekettiń ishinde 33-orynǵa shyǵyp, aıtarlyqtaı ósim kórsetti. Al makroekonomıkalyq deńgeıde 2025 jyly Qazaqstannyń JIО́ kólemi alǵash ret 300 mlrd dollardan asyp, 6,5% ósimge qol jetkizdi.
Monopolııalardy shekteý, quqyq ústemdigin kúsheıtý, sybaılas jemqorlyqpen kúres, ekonomıkany ártaraptandyrý jáne sıfrlandyrý sııaqty baǵyttar eldiń ınstıtýsıonaldyq sapasyn jańa deńgeıge kóterip keledi. Sarapshylardyń pikirinshe, Qazaqstannyń damý modeli endi tek makroekonomıkalyq kórsetkishtermen emes, memlekettik basqarýdyń tıimdiligimen, quqyqtyq turaqtylyqpen jáne jahandyq senim deńgeıimen baǵalanyp otyr.
Osy taqyryp aıasynda biz BAÁ-degi Media International Hub uıymynyń tóraǵasy, doktor Abdýlrahım Abdýlvahıdpen suhbattastyq. Suhbat barysynda sarapshy Qazaqstan prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń saıası baǵyty, ınstıtýsıonaldyq reformalar, kópvektorly dıplomatııa, áleýmettik ádilettilik tujyrymdamasy jáne eldiń halyqaralyq arenadaǵy orny týraly jan-jaqty pikir bildirdi.
– Sizdiń oıyńyzsha, Qazaqstan prezıdentiniń saıası baǵytynyń basty ereksheligi nede?
– Meniń oıymsha, Prezıdent Toqaevtyń saıası baǵytynyń basty artyqshylyǵy – oılanbaı jasalatyn revolıýsııalyq sekirister emes, kezeń-kezeńimen ári jan-jaqty oılastyrylǵan ınstıtýsıonaldyq damýynda. Onyń ustanymy saıası realızmmen jáne joǵary ıkemdilikpen erekshelenedi. Ol keıin qaıta qurý úshin júıeni kúıretýge umtylmaıdy, kerisinshe, muraǵa qalǵan qurylymdyq teńgerimsizdikterdi júıeli túrde túzetip keledi. Bul baǵyt, bir jaǵynan, zań ústemdigin nyǵaıtý men saıası qatysýdy keńeıtýge, ekinshi jaǵynan, ishki turaqtylyqty saqtaýǵa negizdelgen názik tepe-teńdikke súıenedi. Bul – ınstıtýttar men Konstıtýsııa arqyly júzege asatyn «ishki reformalar» joly.
– Kópshilik memleket basshysynyń jeke ustamdylyǵyn, ıntellektýaldyq mádenıetin jáne popýlızmge jat kózqarasyn joǵary baǵalaıdy. Sizdiń oıyńyzsha, mundaı basqarý stıli qazirgi qoǵamda qanshalyqty mańyzdy artyqshylyq bolyp sanalady?
– Prezıdenttiń bılikke kelgen sátinen bergi saıasatyn únemi baqylaı kele, ásirese álemdik saıasatta popýlızm men bos ýádeler ústemdik qurǵan kezeńde, Toqaevtyń aıryqsha stıli – jeke ustamdylyq, akademııalyq ıntellekt jáne demagogııadan tolyqtaı bas tartý – onyń biregeı básekelik artyqshylyǵyna aınalǵanyn baıqaýǵa bolady.
– Senim men turaqtylyqty qalyptastyrý:
Popýlızm ýaqytsha nátıje berýi múmkin, al sabyrly ári pragmatıkalyq ustanym bılik ókilderi men qoǵam tarapynan uzaqmerzimdi senim qalyptastyrady.
Rasıonaldy sheshim qabyldaý:Bul emosııaǵa berilmeı, mańyzdy sheshimderdi qoǵamdyq kóńil kúıge emes, naqty faktiler men derekterge súıene otyryp qabyldaýǵa múmkindik beredi.
Halyqaralyq tartymdylyq:Sabyrly ári baıypty kóshbasshylar álemdik naryqtar men halyqaralyq seriktester úshin qaýipsizdik pen boljamdylyq sezimin qalyptastyrady. Bul eldiń ınvestısııalyq tartymdylyǵy úshin asa mańyzdy.
– Qasym-Jomart Toqaev postkeńestik keńistiktegi eń ıntellektýaldy kóshbasshylardyń biri retinde jıi atalady. Sizdiń oıyńyzsha, onyń jeke dıplomatııalyq tájirıbesi, BUU-daǵy qyzmeti jáne dıalog júrgizý daǵdylary jahandyq belgisizdik jaǵdaıynda Qazaqstannyń memlekettik basqarý modeline qalaı áser etti?
– Álemdegi saıası sarapshylardyń basym bóligi Toqaevty qazirgi zamannyń eń bilimdi ári ıntellektýaldyq turǵydan tereń kóshbasshylarynyń biri retinde baǵalaıdy. Onyń Syrtqy ister mınıstri jáne BUU-nyń Jenevadaǵy bólimshesiniń basshysy qyzmetindegi tájirıbesi (bul laýazymǵa taǵaıyndalǵan alǵashqy azııalyq ókil) dıalog júrgizý men taraptar arasynda kópir ornata bilý daǵdylaryn qalyptastyrdy. Bul qasıetter qazirgi jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaıynda erekshe suranysqa ıe bolyp, oǵan:
Qazaqstannyń aımaqtyq qaqtyǵystarǵa tartylýyna jol bermeýge, memleketterdiń egemendigin qurmetteýge jáne prınsıpti beıtarap ustanymdy saqtaýǵa; Qazaqstandy kelissózder men beıbit prosester alańy bola alatyn bedeldi «orta derjavaǵa» aınaldyrýǵa; Bir geosaıası blokty ekinshisine qarsy qoldaýǵa emes, ortaq múdde men ózara túsinistik núktelerin izdeýge negizdelgen «dınamıkalyq tepe-teńdik dıplomatııasyn» júrgizýge múmkindik berdi.– Saıası ózgeristerden bólek, prezıdent Toqaev áleýmettik ádilettilik pen adamı kapıtaldy damytýǵa baǵyttalǵan «Ádiletti Qazaqstan» tujyrymdamasyn ilgeriletip keledi. Sizdiń oıyńyzsha, bul sharalar eldiń uzaq merzimdi turaqtylyǵy úshin jahandyq turǵydan qandaı ról atqarady?
– Qazirgi Qazaqstan saıasatyna strategııalyq taldaý turǵysynan qaraǵanda, Prezıdent Toqaev bastamashy bolǵan áleýmettik ádilettilik pen adamı kapıtaldy damytýǵa baǵyttalǵan «Ádiletti Qazaqstan» tujyrymdamasy jaı ǵana saıası uran emes, uzaqmerzimdi ulttyq turaqtylyqtyń naqty kepili. Tarıh kórsetkendeı, ıgilikterdiń ádil bólinýinsiz jáne adamı áleýetti damytýsyz júzege asatyn ekonomıkalyq ósim mindetti túrde áleýmettik jiktelý men qoǵamdyq shıeleniske alyp keledi. Bilim berý, densaýlyq saqtaý, munaı óndiretin jáne shalǵaı óńirlerdi qoldaý, sondaı-aq eńbekaqy tóleý júıesin reformalaýǵa basymdyq bere otyryp, Toqaev azamattardy jaı ǵana «tutynýshydan» el damýynyń «seriktesine» aınaldyrýǵa umtylyp keledi. Bul óz kezeginde memlekettiń syrtqy syn-qaterler aldyndaǵy ishki turaqtylyǵyn nyǵaıtady.
– Qazaqstan halyqaralyq quqyq normalaryn buljytpaı saqtaýdyń mańyzyn únemi atap kórsetip keledi. Sizdiń oıyńyzsha, qazirgi kúrdeli geosaıası jaǵdaıda osy tepe-teńdikti saqtaý jáne óz ustanymyn qorǵaý qanshalyqty qıyn?
– Qazaqstan Eýrazııanyń dál ortasynda, iri álemdik derjavalardyń qorshaýynda ornalasqan. Reseı, Qytaı jáne Batys elderiniń múddeleri toǵysqan jaǵdaıda halyqaralyq quqyq qaǵıdattary men BUU Jarǵysyna qatań beıildilik Qazaqstan úshin dıplomatııalyq sán-saltanat emes, ulttyq qaýipsizdik pen memlekettilikti saqtaýdyń basty sharty. Negizgi kúrdelilik – eldi óz jaǵyna tartýǵa umtylatyn ártúrli halyqaralyq kúsh ortalyqtarynyń turaqty ári polıarızasııalyq qysymynda. Sonymen qatar tepe-teńdikti saqtaý da úlken syn-qater sanalady. Toqaev muny prınsıpti pragmatızmniń arqasynda ustap otyr. Ol barlyq tarapqa Qazaqstannyń aýmaqtyq tutastyq pen halyqaralyq egemendikti qorǵaýy eshkimge qarsy baǵyttalmaǵanyn, eń aldymen eldiń óz qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qyzmet etetinin naqty kórsetip keledi. Osyndaı aıqyndyq pen saıası ashyqtyq Astanaǵa tipti básekeles derjavalardyń da qurmetin qamtamasyz etti.
– Qazirgi tańda Qazaqstan aýqymdy ishki reformalar men ózgerister júrgizip jatyr. Bul ekonomıkalyq reformalar sheteldik ınvestorlar úshin eldiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna qalaı áser etip jatyr?
– Ishki ekonomıkalyq saıasat turǵysynan alǵanda, Toqaev ákimshiligi kezeńinde Qazaqstan aýqymdy transformasııadan ótip jatyr. Bul ózgerister monopolııalardy joıýdy, júıeli sybaılas jemqorlyqpen kúresti jáne quqyqtyq ashyqtyqty arttyrýdy qamtıdy. Atalǵan reformalar eldiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn tikeleı kúsheıtip otyr. Atap aıtqanda:
Iskerlik ahýaldy jaqsartý:Bıýrokratııalyq kedergilerdi azaıtý, zııatkerlik jáne jeke menshik quqyǵyn qorǵaý arqyly sheteldik ınvestorlar úshin qajetti quqyqtyq kepildikter qalyptastyrylyp jatyr.
Ekonomıkany ártaraptandyrý:Munaı men gazǵa táýeldilikten birtindep bas tartyp, tehnologııa, turaqty aýyl sharýashylyǵy, sırek kezdesetin metaldar, kólik jáne logıstıka salalaryn (ásirese Orta dálizdi) damytý halyqaralyq kapıtal úshin jańa múmkindikter ashyp otyr.
Ashyqtyqty arttyrý:Zańsyz shyǵarylǵan memlekettik qarajatty qaıtarý jáne jemqorlyqqa qarsy qatań sharalar halyqaralyq ınvestısııalyq qaýymdastyqqa Jańa Qazaqstannyń zamanaýı basqarý standarttaryna baǵyttalǵanyn aıqyn kórsetti.