Ár eldiń tarıhy, mádenıeti, salt-dástúri ulttyq qundylyqtaryn quraıdy. «Bulardy urpaqtan-urpaqqa mura qylyp qaldyrý kerek, baǵalaý kerek, saqtaý kerek, qıratpaý kerek...», dep jıi aıtamyz. Alaıda joǵaryda atalǵan qundylyqtarymyz ulttyq ıdeıamen nege qabyspaıdy?
Aspanmen tiresken záýlim ǵımarattar ıdeıasy AQSh-ta paıda boldy. Bul iri qalalardaǵy jerdiń tapshylyǵy men qymbattyǵyna baılanysty ǵana emes, sonymen qatar amerıkalyqtardyń erekshe ulttyq rýhyna saı keldi. Sýper jetistikter, tabys kórsetkishi, kóshbasshylyq pafos «amerıkalyq armanmen» úılesedi. Kóptegen qaladaǵy eski ǵımarattardy syryp tastap, qaıta saldy. Árıne, ekonomıkalyq turǵydan kópqabatty úılerdiń baǵasy arzanyraq boldy.
Al eýropalyqtarǵa halyq tarıhyn, adamdar úshin mańyzdy oqıǵalardy eske salatyn eskiniń kózi mańyzdyraq. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Eýropanyń kóptegen qalasy qırady, ǵımarattardy bútin saqtap qalý múmkin bolmady. Alaıda olar qalalarynyń beıbit ýaqyttaǵy kelbetin qaıtarǵysy keldi. Osylaısha, ulttyq qundylyq ıdeıa arqyly qaıta jańǵyrdy. Olar tolyǵymen qıraǵan ǵımarattardyń ornyna jańasyn salmaı, eski ǵımarattardyń kóshirmelerin turǵyzdy. Eski josparlar boıynsha, fotosýretter, keıde tipti sýretshilerdiń kartınalary jáne qarııalardyń estelikterimen tarıhı nysandar qaıta boı kóterdi. Máselen, olar Varshavanyń, Drezdenniń, Kelnniń eski aýdandarymen eń úlken sáýlet eskertkishterin, Monte-Kassıno ǵıbadathanasyn, Sen-Jerve shirkeýin, t.b. nysandardy qalpyna keltirdi. Qalalardyń syrtqy kelbetiniń osylaısha qaıta jandanýy turǵyndarǵa birigip, soǵystaǵy shyǵyndy aman alyp qalýǵa múmkindik berdi. Úıler kóbine ǵasyrlar boıy bir otbasynyń menshiginde boldy. Al turǵyndar olardy «bet-júzi joq jáshik úıler» úshin buzbaı, birtindep elektr jelisimen, káriz júıesimen, aýyzsýmen jabdyqtaý arqyly jańartýdy jón kórdi. Osylaısha, Eýropa elderi tól tarıhı qundylyqtaryn ulttyq ıdeıaǵa aınaldyra bildi.
Biz de amerıkalyqtar sekildi eski ǵımarattardy saqtaýǵa qulyqsyz halyqpyz. Mádenıettiń oshaǵy sanalatyn Almaty qalasynyń ózinde keıingi 5-6 jylda birqatar tarıhı nysan qıratylyp, jekemenshiktiń qolyna ótti. Máselen, Pýshkın kóshesindegi 44-úıde ornalasqan Ámire Qashaýbaev atyndaǵy mýzykalyq mektep ǵımaraty qazir KFC qoǵamdyq tamaqtaný ornyna aınalǵan. Qoǵam belsendileri mundaı máselelerdi depýtat, jergilikti bılikke aıtyp shaǵymdandy da. Sondaı-aq mamandar Almaty qalasyndaǵy Respýblıka saraıy, Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıy, Respýblıkalyq qýyrshaq teatry qaıta jańǵyrtýdan ótken soń tarıhı kelbetin joǵaltyp alǵanyn aıtady.
Sonymen qatar ótken jyly týrısterdi tamsandyryp, balalarǵa ult bolmysyn tanytqan Shymkenttegi ulttyq qundylyqtar ortalyǵy bir mezette qıratylǵanyn túrli BAQ jarııalaǵan edi. Ortalyq mamandarynyń aıtýynsha, etno-dızaın sáýletindegi ǵımarat kezinde ólketaný murajaıy, atshabar, Qazaq handyǵynyń eskertkishi men Naýryz alańy bar etnosaıabaqtyń quramdas bóligi retinde salynǵan. Al qazir bul Túrkistan oblysy ákimdiginiń qaladaǵy keńsesi. Oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıvter basqarmasy atalǵan ortalyqqa arnalyp dombyra músindi úlken, qalanyń eń bıik jerinen eńseli ǵımarat salynyp jatqanyn aıtyp aqtaldy.
Al ótken jyly uly Abaıdyń 180 jyldyǵynda Abaı oblysynyń ákimi Berik Ýálı: «Men sizderge bir tarıhı shyndyqty aıtaıyn. Semeı qalasynda 1981 jyldan beri jańa mádenı oshaq boı kótermegen eken. Sońǵy salynǵan ǵımarat – Abaı teatry. Sodan beri 44 jyl boıy bizdiń oblysymyzda birde-bir mádenıet úıi salynbapty. Prezıdenttiń «Abaıǵa qurmet» aksııasy osy olqylyqtyń ornyn toltyrar degen úmittemiz», dedi.
Abaıdyń 180 jyldyǵyna oraı oblystar ýáde etken Mańǵystaýdyń Dostyq úıi, Shymkenttiń shyǵarmashylyq ortalyǵy, Túrkistannyń kórme ortalyǵy, Astananyń «Keleshek mektebi», Aqtóbeniń jekpe-jek ortalyǵy, Pavlodar oblysynyń Ústel tennıs ortalyǵy ulttyq qundylyǵymyzdy alystan asqaqtatyp tursa ıgi.
Qazir shyny kerek, elimizde záýlim, bir-birinen asyp túsetin meıramhana, toıhanalar kún sanap boı kóterip jatyr. Ulttyq qundylyǵymyz, ulttyq ıdeıamyz, jalpy mádenıetimiz qala ortalyqtarynda ornalasqan toıhanalardyń tasasynda qalyp qoıyp jatqan joq pa?
Qalaı desek te, qalalarymyzda kóz jaýyn alar kórikti ǵımarattar boı kóterip jatqanymen, tarıhı qurylys nysandaryna tán kóne qundylyqtardyń kómeskilenip bara jatqany kóńildi kúpti etip tur. Ulttyq qundylyq tek nysan salýmen ólshenbeıdi, árıne. Degenmen, eger jańa ǵımarattar tarıhı jadymen, rýhanı sabaqtastyqpen ushtaspasa, olar ulttyq ıdeıanyń emes, tek ýaqytsha sáýlettik ıdeıanyń jemisi bolyp qala bermek. Sondyqtan sáýlettik damý men jańǵyrý ótkendi óshirmeı, ony jańa maǵynada jalǵap jatsa, keremet emes pe?