Bıýdjette áleýmettik salaǵa basymdyq berildi

Áleýmettik salaǵa 9,3 trln teńge bólingen

Keshe Májilis spıkeri Erlan Qoshanovtyń tóraǵalyǵymen palatanyń jalpy otyrysy ótip, kún tártibine sáıkes bes másele qaraldy. Aldymen depýtattar 2025 jylǵy res­pýblıkalyq bıýdjettiń atqa­rylýy týraly esepterdi tyń­dady.

Alǵashqy baıandamashy, Qarjy mınıstri Mádı Takıev­tiń aıtýynsha, byltyrǵy bıýdjet kirisi 21,4 trln teńgeni qurap, jospar 99 paıyzǵa oryn­dalǵan. Máselen, ótken jyly óńirlerdi qoldaýǵa 7,7 trln teńge baǵyttalsa, áleý­met­tik salaǵa 9,3 trln teńge jumsalǵan. Bul qarajat bilim berý, densaýlyq saqtaý, turǵyn úı, áleýmettik qoldaý jáne ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýǵa baǵyttalǵan.

Ulttyq jobalar aıasynda 198 mekteptiń, 655 densaýlyq saqtaý nysanynyń qurylysy aıaqtalypty. Sonymen qatar 10 myńnan asa stýdentke arnalǵan 30 jataqhana paıdalanýǵa berilgen. Halyqtyń áleýmettik osal toptaryn baspanamen qamtamasyz etý úshin 5 141 turǵyn úı satyp alynǵan.

Byltyr 980 shaqyrym ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylym jelisi saly­nypty. Respýblıkalyq mańyzy bar 9 myń shaqyrym jol, jergilikti 4 myń shaqyrym torap jóndelgen. Al agroóner­kásip keshenin qoldaýǵa 1,1 trln teńge baǵyttalǵan. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 172 mlrd teńgege artyq.

Bıýdjettiń menshikti kirisi bir jylda 1,8 trln teńgege kóbeıgen. Salyqtyq túsimder de aıtarlyqtaı ósip, 17,5 paıyzǵa (2,2 trln teńgege) artqan. Mınıstrdiń sózine qaraǵanda, ekonomıka 6,5 paıyzǵa ósti. Oǵan kólik, qurylys, taý-ken ónerkásibi jáne saý­da salalary negiz bolǵan.

– Bul rette ınflıasııalyq qysym saqtala otyryp, 12,3% deńgeıinde qalyp­tasty. Ortasha aılyq jalaqy 442 myń teńge deńgeıinde bolsa, jumyssyzdyq deńgeıi jyl boıy turaqty 4,6%-dy qurady. Memlekettik borysh belgilengen deńgeıde tur. Jyl qorytyndysynda ishki jalpy ónimniń 22,8 paıyzyn nemese 36,4 trln teńgeni qurady. Ulttyq qordyń aktıvteri 2025 jyldyń aıaǵynda 73,8 mlrd dollarǵa jetti. Respýb­lıkalyq bıýdjettiń kiristeri, jospardan 99 paıyzǵa oryndaldy, – dedi M.Takıev.

Desek te, bıýdjetke jos­parlanǵan kólemnen 335,6 mlrd teńge az qarajat tús­ken. Buǵan munaı baǵasynyń tómendeýi, eksport kóleminiń qysqarýy, iri kásiporyn­dardan túse­tin salyqtardyń azaıýy áser etken.

– Jyl qorytyndysynda munaıdyń ortasha baǵasy boljanǵan 75 dollardyń ornyna 69 dollar boldy. Sonymen qatar eksport kólemi 1,7 mlrd dollarǵa qysqardy. Buǵan qosa geosaıası ahýaldyń áserinen eldegi 134 iri kásip­orynnan túsetin salyq kólemi 709 mlrd teńgege nemese 36 paıyzǵa azaıdy, – dedi ol. 

Memlekettik qaryzymyz – baqylaýda

Depýtat Erlan Stambekov memleket halyqtyń nesıe júktemesin azaıtý bo­yn­sha qatań saıasat júrgizip jatqa­ny­men, óziniń boryshtyq júkte­mesin arttyryp otyrǵanyna nazar aýdardy.

– 2025 jyly úkimettik qa­ryz ótken jylmen salystyr­ǵanda 4,8 trln teńgege ós­ken. Bul rette tartylǵan qarajattyń edáýir bóligi ekonomıkany damytýǵa emes, qoldanystaǵy mindettemelerdi qaıta qarjylandyrýǵa jáne shyǵystarǵa jumsalyp jatyr. Eger biz azamattardan qarjylyq tártipti talap etsek, memleket deńgeıinde de mundaı tártip birinshi kezekte qamtamasyz etilýge tıis, – dedi ol.

Qarjy  mınıstri Mádı Takıev qar­jylyq tártipti tek azamattar men bıznes qana emes, memleket te saqtaýy kerek degen pikirmen kelisti. Alaıda ol memlekettik qaryz deńgeıi men oǵan qyzmet kórsetý qunyn bólip qaraý qajet ekenin aıtty.

– Bıylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha memlekettik qaryz 36,4 trln teńgeni nemese IJО́-ge shaqqanda 22,8 paıyzdy quraıdy. Bul kórsetkish IJО́-niń 32 paıyzy kóleminde belgilengen shekti deńgeıden tómen bolyp qalyp otyr. Búginde memlekettik qaryz­dy basqarýǵa bolady, ázirge eshqandaı keri áserin kórip otyrǵan joqpyz, – dep jaýap qaıyrdy mınıstr. 

Ulttyq qor qarajaty maqsatsyz jumsalmaýy kerek

Esepter tyńdalyp, tal­qylaýlar aıaqtal­ǵan soń, Má­jilis tóraǵasy Erlan Qoshanov bıýdjet saıasatyna qatysty birqatar júıeli máselege nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, byltyr Úkimet aýqymdy jumys atqaryp, el ekonomıkasynda turaqty ósim saqtalǵan.

– Ishki jalpy ónimniń ósimi boljanǵan kórsetkishten de, byltyrǵy deńgeıden de joǵary boldy. Usynylǵan esepter ekonomıkanyń damýynda turaqtylyq bar eke­nin kórsetip otyr. Bıyl­ǵy eseptiń ereksheligi sol – Parlament alǵash ret mem­lekettik boryshtyń jaı-kúıi, bıýdjetten tys qorlar jáne kvazımemleket­tik sek­tor qyzmeti týraly keń kólem­de aqparat aldy. Bul talqy­laýdyń maqsaty – kinálini izdeý emes. Basty maqsat – aldaǵy jumysymyzǵa qajetti sheshimderdi anyqtap, bıýdjet saıa­saty men zańnamany jetildirýge qatysty usynystar ázirleý, – deı kele E.Qoshanov jańa Bıýdjet kodeksi aıasynda Úkimetke Parlamenttiń qatysýynsyz bıýdjet shy­ǵystaryn 15 paıyzǵa deıin túzetý quqyǵy berilgenin eske saldy.

Alaıda memlekettik organdar bul múmkindikti shamadan tys paıdalanyp otyrǵan kórinedi. Keıbir salalarda shyǵystar kólemi 59 paıyzǵa deıin ózgertilgen. Jalpy alǵanda, ótken jyly bıýdjet­ke segiz ret túzetý engizildi. Bul bıýdjet­tik baǵdarlamalardy bastap­qy jospar­laý jetkilikti deńgeıde pysyqtalma­ǵanyn kórsetedi. Májilis tóraǵasy bola­shaqta Bıýdjet kodeksindegi bul normany qaıta qarap, bıýdjettik túzetýlerdiń naqty shegin belgileý qajet ekenin jetkizdi.

Sondaı-aq ol byltyr damý bıýdjetiniń úlesi 8,1 paıyzdan 6,4 paıyzǵa deıin qysqarǵanyn, sonymen qatar josparlanǵan ınvestısııalyq jobalardyń besten biri aıaqtalmaı qalǵanyn eske saldy.

– Eldiń uzaqmerzimdi eko­nomıkalyq ósiminiń negizi – ınfraqurylymǵa, ón­diriske, ınnovasııaǵa jáne adam kapıtalyna salynǵan ınves­tısııalar. Alaıda osy ba­ǵyt­taǵy damý bıýdjetiniń tıisti deńgeıde oryndalmaı jat­qanyn kórip otyrmyz. Memlekettik shyǵystarda qazirgi máse­lelerden góri eldiń damýyna baǵyttalǵan jobalarǵa basymdyq berilýi kerek. 2025 jyly kósheler men saıabaqtardy abat­tandyrý, kóshelerdi jaryqtandyrý sııaq­ty jobalar Ulttyq qor esebinen qarjy­­landyrylǵan. Bul Ulttyq qor qaraja­tyn paıdalaný saıasatyna túbegeıli qaıshy keledi. Ulttyq qordyń qarjysy tek mem­lekettik mańy­zy bar strategııalyq joba­­lar­ǵa baǵyttalýǵa tıis, – dedi Májilis tóraǵasy.

Osyǵan baılanysty E.Qoshanov Úkimetke Ulttyq qor esebinen qarjylandyrylatyn jobalarǵa qosymsha monıtorıng júrgizip, tıisti qorytyndy shyǵarýdy usyndy. Ol bıýdjet kiristerin josparlaý sapasyna da syn aıtty.

– Bıýdjet kiristerin josparlaý kezinde is-sharalardyń jetkilikti deń­geı­de oılasty­rylmaǵany baıqalady. Bıýd­jet kiristeri ekonomıkanyń oń ósim qarqynynan qalyp qoıyp otyr. Bul másele depýtattar tarapynan da ótkir synǵa ushyrady, aldaǵy ýaqytta bıýdjet kiristerin barynsha obektıvti ári sapaly josparlaý qajet, – dep sózin túıindedi Májilis tóraǵasy.

Májilis jańa kelisimderdi ratıfıkasııalady

Budan keıin Májilistiń Qarjy jáne bıýdjet komıteti Qazaqstan men Halyqaralyq Qaıta qurý jáne damý banki arasyndaǵy qaryz týraly kelisimdi («Eko­nomıkanyń ınklıýzıvti jáne ornyq­­ty ósýi» damý saıa­satyn qarjylandyrýǵa arnalǵan ekinshi qaryz) ratıfıkasııalaý týraly jańa zań jobasyn jumysqa qabyldady.

Odan soń depýtattar Qazaqstan men Qyrǵyzstan úkimetteri arasyndaǵy elshi­lik­­ter­diń, sondaı-aq eki mem­­le­ket­tiń Tótenshe jáne  ókiletti  elshileri  rezıdensııa­larynyń muqtajdyqtary úshin Astana jáne Bishkek qalalaryndaǵy ǵımarattar men jer ýchaskelerin ózara óteýsiz paıdalanýǵa berý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaýǵa kelisti. Oǵan sáıkes Qazaqstan men Qyrǵyzstan eki el aýma­ǵyn­daǵy dıplomatııalyq obektilerdi ózara óteýsiz paıdalanady. Múlik 49 jyl merzimge berilip, keıinnen osy merzimdi uzartý múmkindigi qarastyrylady.

Elimizde qaldyqtardy basqarý jáne qaıta­lama resýrstardy qaıta óńdeý ereje­leri jańarady. Osyǵan qatysty «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy kedendik retteý týraly» Kodekske ózgerister men tolyq­­tyrý­lar engizý týraly» qu­jat Máji­liste ekin­shi oqy­lymda qabyldandy. Par­la­ment dep­ýtattary bas­tamashy bolǵan zań salany sıfr­lan­dyrý, qaldyqtardy basqarý júıesin jetil­dirý, kómirtekti ofset tetikterin damytý, óndirýshilerdiń keńeıtilgen mindettemeleri qaǵıdatyn iske asyrý, sondaı-aq Ulttyq gıdrometeoro­logııalyq qyz­mettiń jumysyn jetildirý sharalaryn kózdeıdi.

Otyrysta qorshaǵan ortany qorǵaýdy kúsheıtetin zań da qaraldy. Qujatta ishki kómirtek naryǵyn damytýǵa baǵyttalǵan túzetýler bar.