Ultymyzda «eńbegi sińgen» degen teńeý bar. Bul sóz bir salanyń damýyna ter tógip, eńbegimen moıyndalǵan bilikti de bilimdi, belsendi de bedeldi tulǵaǵa qarata aıtylsa kerek-ti. Osy ólshemge ulttyq sporttyń janashyry Ǵalym Qulekeshev saı keledi.
«1987 jyldan bastap Selınograd oblystyq balalar men jasóspirimder sport mektebinde sambodan jattyqtyrýshy boldym. Buǵan deıin týǵan jerim Baıǵanın aýdanynda, sosyn Aqtóbe qalasynda jasóspirimderdi sambo jáne qazaq kúresine baptadym. Shákirtterim oblystyq, respýblıkalyq týrnırlerde júldeger atana bastady. Eki jylǵa jetpeı shákirtim Aqarys Almaǵambetov oqýshylar arasyndaǵy respýblıkalyq spartakıadany, sosyn respýblıkalyq «Qaırat» erikti sport qoǵamynyń chempıonatyn utty», dep sóz bastady qazaq kúresi men sambodan kóptegen sport sheberin daıyndaǵan belgili bapker Ǵ.Qulekeshev.
Ol táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Selınogradta qalalyq qazaq kúresi jáne sambo federasııasyn quryp, onda vıse-prezıdent retinde jumysty ilgeriletýge atsalysty. Federasııaǵa isker azamattar Dáýren Nurmaǵambetov prezıdent, Elbrýs Temirǵalıev atqarýshy dırektor bolyp, jas sportshylardy rýhanı-materıaldyq turǵyda qoldaýǵa dem berdi. Sóıtip, Ǵalym bapkerlikten bólek, menedjerlik qabiletin kórsetip, kúres túrleri jańa deńgeıge kóterilýine úles qosty. Kóp uzamaı shákirtteri el namysyn halyqaralyq básekelerde qorǵap, júldeger atana bastady. Máselen, 1992 jyly Qaraǵandyda ótken «Saryarqa batyrlary» atty respýblıkalyq týrnırde Eralhan Orazalıev birinshi oryn alyp, sport sheberi atansa, sol jyly Mınskide jastar arasynda álem chempıonaty ótip, onda Ádilhan Ábishev qola júldege qol sozdy. Al 1994 jyly Krasnoıar qalasynda ótken Azııa chempıonatynda Aleksandr Sýrıagın júlde aldy. Bul – Ǵalym bapkerdiń sambodan jetken jetistikteri.
Al bapkerdiń qazaq kúresindegi jetistikteri tipten keremet boldy dese jarasqandaı. Aıtalyq, Ramıl Sharygınniń 2005 jyly Reseıdiń Altaı ólkesindegi Qosaǵash qonysynda ótken Azııa chempıonatyndaǵy kúresi sol kezdegi jas bapkerdiń esinde myqtap saqtalyp qaldy. Qazaq kúresinen ótken qurlyqtyń alǵashqy resmı chempıonatynda myqty sportshylar óner kórsetti. Sol joly Ramıl 90 kg-da jáne túıe balýan básekesinde qarsylas shaq keltirmeı, altynnan alqa taqty. Keıinnen Ǵ.Qulekeshevtiń elordada baptaǵan shákirtteri Ǵanı Seıdildaev 2006, 2008 jyldary, Erlan Estek 2008, 2014 jyldary álem chempıonatynda top jardy. Jalpy, Ǵ.Qulekeshev jattyqtyrýshy retinde 20-dan asa sport sheberin, 3 halyqaralyq dárejedegi sport sheberin daıyndady.
«Biz 90-jyldardyń basynda federasııa uıymdastyryp, qazaq kúresin damytýdy qolǵa alǵan kezde ulttyq sportty eleýsiz, tipti eshkim kerek etpeıtin. Ulttyq kodymyzdyń aıryqsha belgisi ekenin túsinip, jastardy sambomen birge qazaq kúresine daıyndadyq. Sosyn resmı jarystardan bólek, túrli týrnırler ótkizýge mán berdik. Bir kezderi «Astana-Báıterek» júldesi úshin ótetin respýblıkalyq týrnırdiń bedeli zor boldy. 2002-2004 jyldar aralyǵynda «Astana aqshamy» gazetiniń júldesi úshin elishilik týrnır ótkizildi. Mundaı aýqymdy jumystardy bir adamnyń uıymdastyryp, atqarýy qıyn. Degenmen, osy sporttyq is-sharalardyń basy-qasynda bolyp, joǵary deńgeıde ótýine kúsh saldym. О́ıtkeni balýannyń jıi jarysqa qatysýy, onyń sheberligin shyńdaı túsetinin bilemin», dedi Qazaqstannyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, Halyqaralyq dárejedegi FILA tóreshisi Ǵ.Qulekeshev.
Ultjandy bapkerdiń eńbegi qazaq kúresiniń erejesi bekitilip, halyqaralyq deńgeıde moıyndalýynda kórindi. 2008-2013 jyldary Respýblıkalyq qazaq kúresi federasııasy, 2010-2016 jyldary Dúnıejúzilik qazaq kúresi federasııasynda bas hatshy qyzmetin atqarǵan kezde kásibı áleýetimen tanyldy.
Ǵ.Qulekeshev qazaq kúresin UNESCO-nyń materıaldyq emes mádenı murasynyń tizimine engizýge atsalysty. Aldymen halyqaralyq uıymǵa kiretin WoMAU (Dúnıejúzilik jekpe-jek óneri odaǵy) qazaq kúresiniń ulttyq sıpat alǵanyn dáleldeý kerek boldy. Sodan 2010-2016 jyldar aralyǵynda Koreıanyń Chýndjý qalasyndaǵy shtab-páterine baryp, qazaq kúresi boıynsha atqarylyp jatqan jumystardy taldap, túsindirý jumystaryn júrgizdi. Sondaı-aq sportshylardy aparyp, qazaq kúresiniń erejesi jáne ádis-tásilderinen kórsetilim uıymdastyrady. Iаǵnı alty jyl boıy Chýndjýge baryp, qazaq kúresiniń mańyzy men keleshegi týraly esep berip otyrady. Aqyry 2010 jyly WoMAU-dyń, 2016 jyly UNESCO-nyń materıaldyq emes mádenı murasynyń tizimine endi.
Ulttyq kúresimizdiń janashyry bolǵan azamattyń qyr-syry osylaı ashylyp, bizge sáýle shashady. Búgingi tańda zeınet jasyna kelgen bapkerdiń qazaq sportyna sińirgen eńbegin shákirtteri men jankúıerleri maqtan etedi. Eńbektiń janǵany degen osy bolsa kerek-ti.
Nurlat BAIGENJE,
jýrnalıst