Qazaqtan shyqqan tuńǵysh kásibı muraǵattanýshy Amantaı Sataev ult tarıhyn zerdeleı júrip, babalar izin, halqynyń qasıet-qalybyn ádebı muralaryna da arqaý etti. Bir basyna san túrli sanatkerlik toǵysqan taǵylymdy tulǵa kózi tiri bolsa toqsan jasqa tolar edi. Kórnekti ǵalym Tursynbek Kákishev: «Arhıvterde kezdese bermeıtin mańyzdy maǵlumattar Amantaıdan tabylady», dep aǵynan jarylǵan halqynyń aıaýly perzenti jaryna qaldyrǵan bir ósıetinde: «Sen túńilme! Zaman ózgeredi, áli-aq zerdesi oıaý jastar keledi. Shańyn qaǵyp alyp barsań meniń jazǵandarymnyń bári – qazaq halqyn bir satyǵa kóteretin dúnıeler», dep tolǵanypty. Amantaı aǵanyń rýhy sińgen kıeli shańyraqqa at basyn buryp, jary Gúljan SATAEVAMEN áńgimelesip qaıttyq.
– Gúljan apaı, Amantaı aǵa ómirden ozǵaly da jıyrma jyldan astam ýaqyt ótipti. Biz ol kisini qazaqtyń tuńǵysh kásibı arhıvarıýsy, izdenimpaz tarıhshy, talantty jazýshy retinde tanımyz. Sizdiń uǵymyńyzdaǵy Amantaı Sataev kim edi?
– Amantaı týǵan halqyn jan dúnıesimen, búkil bolmysymen jaqsy kórgen adam. «Taýlar alystaǵan saıyn bıikteı beretini» sekildi, onyń adamı ajary ýaqyt ótken saıyn bizdiń sanamyzda jańǵyryp, bıiktep barady. Bálkim saǵynysh shyǵar...
Tabandylyq pen talmaı izdený ony úlken eńbekterge alyp keldi. Jumystan úıge kelgesin demalýdy bilmeıtin. Bárimiz uıqyǵa ketkende jazý ústeline jaıǵasatyn ákelerin tańerteń sabaqqa baratyn balalary áli sol orynda kórip tańǵalatyn. О́zi oıǵa alǵan taqyrybyna qatysty áldeqandaı tyń derekke qol jetkizse, balasha qýanatyn. Sarǵaıǵan paraqtarǵa saryla qarap, tom-tom kitapty taýysa oqıtyn. Bul qasıet oǵan jastaıynan qalyptassa kerek. 16 jasynda Máskeý Arhıv jáne tarıh ınstıtýtyna oqýǵa túskenin bilesizder. Sabaqtan qoly qalt etkende Lenın atyndaǵy kitaphanaǵa baryp, ondaǵy qazaqqa qatysty aqparattar men derekterdiń bárin qaǵazǵa túsirip alatyn kórinedi. «Máskeýge barǵanda biraýyz oryssha bilmeıtinmin, araǵa alty aı salyp orystardy da basyp ozdym», dep kúletin. Máskeýlik professor onyń izdenimpazdyǵyna tańǵalyp, «Sataev, sen orys ádebıetinen emtıhan tapsyrmasań da bolady. Zachet», deıtin kórinedi. Attıla, Abylaı han, Bógenbaı batyr, Nııaz batyr, Abaı, Táttimbet, Tóle bı, Shoqan, Mustafa, Ámire, Maǵjan syndy tarıhı tulǵalardyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna qatysty zertteý maqalalar jazdy, ádebı shyǵarmalaryna da olardyń birsypyrasyn arqaý etti. 1966 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetine akademık Álkeı Marǵulanǵa arnap «Kóne mazarlardyń syry qandaı?» degen taqyryppen ashyq hat jazdy. Álekeń kóp uzatpaı tarıh tereńine úńilgen inisine jaýap joldady. Munyń bári jeke bastyń máselesi emes, ult tarıhyn túgendeýge qosylǵan ushan-teńiz eńbek edi.
Bir taqyrypqa qalam terberde keıipkeriniń shyǵarmalaryn oqýmen shektelmeı, basqan izin, ósken ortasyn, týǵan tabıǵatyn keshendi zertteýge kúsh salatyn. Qurǵaq emosııaǵa berilmeı, tarıhı dáıektilikke aıryqsha mán beretin. 1984 jyly kúndeligine: «Bul tulǵalardyń elinde boldym, bular týraly jazdym. Abaı Qunanbaıuly, Buqar jyraý, Taras Shevchenko, Rýdakı, Nızamı, Ǵabdýlla Toqaı, Jambyl Jabaev, Raınıs, Mahambet, Qultýma, Ilııas, Sáken, Ovanes Týmanıan, Shoqan Ýálıhanov, Ybyraı Altynsarın, Fedor Dostoevskıı, Mıhaıl Prıshvın, Ǵanı Muratbaev, Qurmanǵazy, Táttimbet, Segiz seri, Birjan sal, Mádı» dep belgi qoıypty. Abaıdyń «Eskendir» poemasy haqynda «Eskendirge barar jolda» degen ataýmen áńgime jazdy. Bul taqyrypqa qalam terbeý úshin tutas Shyǵys juldyzdarynyń eńbegimen tanysyp shyqty.
Shyǵarmanyń 10 jylyn arnaǵan «Shyǵystan shyqqan jıhanger» povesinde áıgili Attıla-Ottylynyń ósken ortasy qazaq jeri ekenin aıshyqty dáleldedi. Túrki órkenıetiniń tamyry tereńde jatqanyn, olardyń ómir ónegesi ıgi qundylyqtarmen órilgenin jetkize jazdy. Janyma batatyny, sol tusta buǵan eleń etken eshkim tabylmady. Bul 2001-2003 jyldary edi. Úlken basylymdardyń eshbiri ony basýǵa yqylas tanytqan joq. О́zi eńbek etetin «Stýdent» gazetiniń ár nómirine bólip-bólip berip otyrdy. 2004 jyly ómirden ozdy. Keıin materıaldy stýdent gazetinen jınaqtap, kitap shyǵardyq.
– Aǵamyz ult tarıhyn ulyqtaý «jabyq» taqyryp retinde sanalǵan keńestik kezeńniń ózinde el taǵdyry úshin ózekti de ótkir dúnıelerge bara bildi. Osynyń zııanyn tartqan kezi boldy ma?
– Onyń bar armany qazaqtyń kórkeıgenin kózimen kórý edi. Qazaq jastary bilimdi bolsa, jaqsy úıde tursa, jaqsy kólik minse, jarqyrap júrse dep únemi aıtyp otyratyn. Kezdesip, áńgimelese qalǵan jastarǵa qazaqtyń qandaı tereń, danyshpan halyq ekenin bilińder, baǵalańdar, sol uly joldy jańylmaı jalǵastyryńdar dep ósıet aıtatyn. Jurt Abaıdy endi tanyp jatqanda, shyǵarmalaryn taldap, myna dúnıeni jazýǵa jaryqtyq qalaı keldi eken dep oı tolǵaıtyn.
Shyǵarmashylyqqa berilgeni sonsha, baıa-shaıa tirshilikke bas qatyra bermeıtin. Osynshama dúnıeniń bárin bala-shaǵanyń qamymen jumys istep júrip jazdy. Eger ol kiside taza shyǵarmashylyqpen aınalysatyndaı múmkindik bolǵanda artynda búgingiden de kóp mura qalar edi. Qońyrqaı tirshilik keship, ózine bir jańa kostıým almaı ómirden ótti. Eń ókinishtisi, sol jazǵan-syzǵan dúnıeleriniń kópshiligi kózi tirisinde kólemdi kitap bolyp jaryq kórgen joq.
Tirshiliginde eńbegine laıyq syı-qurmetke bólendi dep aıta almaımyn. Tursynbek Kákishev óz esteliginde: «Amantaı maǵan óziniń tarıhı tanymynyń moldyǵy jáne qazaqtyń rýhanı dúnıesine qarlyǵashtyń qanatymen sý tasyǵandaı paıdamdy tıgizsem degen azamattyq arymen unaǵan edi. Ony ózine aıta da bermeıtinbiz. Soǵan ol ishteı mújilgen de shyǵar. Sondyqtan bar bilgeni men tapqanyn baýyryna basyp, aıryqsha qajet bolǵanda ǵana syrtqa shyǵarǵanda ony elep daýryqtyra da qoımaǵan shyǵarmyz. Biraq ondaı ishki syryn Amantaı tis jaryp aıtqanyn, ókpelegenin estigen emespin. Toıǵan qozydaı tompıǵan qalpyn ózgertpeı ótti. Sóıtsek, keıin ókinersińder dep ábden ıi qanǵan dúnıelerin de shyǵarýǵa qulshyna qoımapty», dep jazǵany bar. Adamı parasatynyń bıiktigi shyǵar. Eshkimge kiná artyp, ókpelegen emes. Ol ultqa qyzmet etýdi azamattyq boryshym dep bildi. Onyń jıǵan-tergen dúnıelerin zerttep-zerdeleý búgingi urpaqtyń enshisinde.
Aǵalaryń ómirden ótken soń artynda qalǵan murasyn jaryqqa shyǵaramyn dep mınıstrlikter men qoǵamdyq uıymdardyń tabaldyryǵyn tozdyrdym. Sonyń arqasynda 2004 jyly «Tuńǵıyqtaǵy tunyqtar» kitaby oqyrmanǵa jol tartty. Araǵa jyldar salyp taǵy da kólemdi alty kitaby jaryq kórdi. Toqsan jyldyǵynyń qarsańynda «Dáýir» baspasynan tańdamaly týyndylary engen taǵy bir kitap qolymyzǵa tıgeli tur.
– Aǵamyz halqyna qyzmet qylýdy óziniń perzenttik paryzyna balaǵanyn aıttyńyz. Álkeı Marǵulan bastaǵan ult zııalylary ony sol úshin de jaqsy kórgen shyǵar?
– Onyń ras. Aǵań tirshiliginde qazaqtyń nebir zııaly azamattarymen aralasty. Olar Amantaıdy tóbesine kóterip qurmetteıtin. Amantaımen bir kesh áńgimelesken Álimhan Ermekov qolyn qysyp turyp: «Aınalaıyn, zamanyńnan kesh ne tym erte týǵan bala ekensiń», dep rızashylyǵyn bildiripti. Sol sekildi Álkeı Marǵulan da Amantaıdy erekshe baǵalaıtyn. Kitabyna «Amantaı, saǵan degen kóńilim ashyq», dep tilek te jazǵan. Sóıte tura tabıǵatynan tazalyqty súıetin Amantaı bir kisiniń aldyna jeke máselesimen baryp kórmepti. Ondaıǵa arlanatyn. 1957 jyly Ahmet Jubanovty Qurmanǵazyǵa baılanysty qýǵyndalmaq bolǵanda Amantaıdyń «Juldyz» jýrnalyna jarııalanǵan «Dala kúıleri» atty kınopovesi arasha bolypty. Sonda A.Jubanov aty áli tanyla qoımaǵan jas jazýshyǵa syrttaı razy bolyp, ózine jolyqsa dep sálem aıtypty. Amantaı sol kezde aldyna baryp, «Sataev degen men edim», dep aıtpaı ketken adam.
Ýkraınnyń bir aqyny Amantaı týraly poema jazdy. О́ıtkeni aǵań Taras Shevchenkonyń shyǵarmashylyǵyn, ómirin bir kisideı zerdeledi. Shevchenkonyń mereıtoılaryna, oǵan qatysty ótken árbir sharaǵa Amantaıdy ýkraındyqtar qaldyrmaı shaqyratyn. Bir joly bılet tabylmaǵandyqtan bara almaı qalǵany bar.
Ádebı ortada bolaıyn dep arman-ańsaryn Almatyǵa tańdy. Bul oıyn Ádı Sháripov qoldap, qanattandyrǵan edi. Almatyǵa kelip ádebıetimizdiń nebir marǵasqalarymen aralasty, syrlas, syılas boldy. Qanattas-qalamdastary da onyń kisiligine, talantyna aıryqsha qurmetpen qaraıtyn.
– Jańa sóreden birneshe kitapqa júk bolarlyq aǵanyń kúndelikterin baıqadyq. Bul da oqyrmanǵa jol tartsa tamasha bolar edi...
– Iá, kúndelikterin jınaq etip jaryqqa shyǵarý oıymyzda bar. Meni kópten beri mazalap júrgen dúnıe osy. Jasym 86-ǵa keldi. Olardy júıelep retteýge úlken kúsh-qaırat kerek, ýaqyt qajet. Bireýdiń qolyna ustata salýǵa taǵy bolmaıdy. Áıteýir tasada qalmaıtynyna senemin. Qyzdarym Janar men Sáýle de áke jolymen arhıv salasynda eńbek etip, ákeleriniń murasyn nasıhattaýǵa úlken úles qosyp júr. Osy jumystarmen de qyzdarym aınalysar degen úmittemin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY