Qaldyqty qaıta óńdeý – ýaqyt talaby

Elimizde jyl saıyn 5 mıl­lıon tonnadan asa turmystyq qal­dyq­tar jınalyp, onyń ishinde qaǵaz, kar­ton ónimderi, metall, plas­tık, tamaq qal­dyq­tary, aǵash ónimderi, shyny synyqtary sııaq­ty qaldyqtardan ózge qorshaǵan ortaǵa zııandy ári adam ómirine qaýipti batareıa­lar, elektr quraldary, turmystyq tehnıka, boıaǵyshtar, medısınalyq qaldyqtar, pestısıdter, tyńaıtqyshtar, hımııalyq zattar men quramynda synaby bar basqa da zattar sýǵa, topyraqqa jáne aýanyń lastanýyna asa joǵary áserin tıgizedi. Budan bólek, túrli býyp-túıý sekildi zattyń syrtqy orama qaptary da osy qoqystardyń qatarynda. Son­dyqtan qatty turmystyq qaldyqtardy qaıta óńdeý búgingi kúnniń ózekti máselesine aınalyp turǵan jaıy bar.

Bul rette 2025 jylǵa qaraı qatty tur­my­s­­tyq qaldyqtardy qaıta óńdeý deńgeıin 34%-ǵa deıin jetkizý memleket aldynda tur­ǵan naqty mindetterdiń birine aınalyp otyr. Atalǵan máseleni sheshý úshin eko­logııalyq qaýpin azaıtýǵa múmkindik bere­tin tehnologııalyq jáne ekonomıkalyq saıa­satty taldap, álemdik tájirıbedegi onyń damý tendensııalaryn eskerýdi jáne ózi­miz­diń áreketimizge qaraı beıimdeýdi qajet etedi. Eger Eýropanyń Germanııa, Aýstrııa, Shvesııa jáne Nıderland sııaqty aldyńǵy qatarly elderdiń tájirıbesindegi negizgi úsh baǵytqa súıensek, atalǵan ónimniń qun­dy komponentterin qaıtalama shıkizat re­tin­de qoldanýǵa jáne qaıta óńdeýge ba­symdyq berýge bolady. О́ıtkeni adam eń­be­gi­­men jasalynǵan kóptegen ónim bir ret qoldanǵannan keıin, máselen, qaǵaz qal­dyqtary, konservilengen jáne alıýmın qutylary, plastmassa men shyny bótel­ke­ler­di qaıtalama energetıkalyq resýrstar retinde paıdalanyp, keıin zalalsyzdandyrýdy kerek etedi. Bunyń bári belgilengen tabıǵatty qorǵaý normalary men erejelerge sáı­kes qaldyqtardy polıgonǵa jetkizedi. Nátıjesinde, birinshiden, qaldyqtyń 40-65%-y qaıtalama materıaldyq resýrstar retinde qoldanylsa, ekinshiden, 25-35%-y energııany kádege jaratý arqyly jaǵylyp, onyń 20% - dan azy kómiledi eken. Osylaısha, bul másele qaıtalama materıaldyq paıdalaný arqyly sheshildi deýge bolady. Iаǵnı QTQ-nyń kem degende 50%-y qaıtalama materıal retinde iske asyryldy degen sóz.

 Mundaı kórsetkish bizdiń elimizde nólge teń. Bul máseleni sheshýdiń, ókinishke qaraı, ǵylymı negizdelgen strategııasy joq. Eýro­pa­­nyń aldyńǵy qatarly elderinde qatty tur­mys­tyq qaldyqtarmen jumys isteý deń­geıi joǵary jáne olardyń bir-birimen aralasyp ketpeýin qatań qadaǵalaıdy. Máselen, batareıalar, termometrler, manometrler, synap shamdary men boıaǵysh qaldyqtarynyń óz joly men óńdeý ádisteri bar. Al bizde áli kúnge qaldyqtar suryptalmaıdy, barlyǵy bir úıindige jınalady. Bul rette halyq ara­synda túsindirý jumystaryn júrgizip, tir­shilik etý ortasynyń sapasyna jaýap­ker­shi­likpen qaraýdy, qoqystyń bólek jınalý ma­ńyzdylyǵy men qajettiligin, halyqtyń eko­logııalyq sanasyn, qoǵamdyq pikirin qa­lyptastyrý men suryptaý erejelerin túsindirý kerek.

Damyǵan elderdiń tájirıbesinde, qoqys­ty qaıta óńdeý tek energııa kózi ǵana bolyp qoı­­maı, sonymen qatar qosymsha resýrstar óndire alady. Osylaısha, «Apple» kompanııasy 2015 jyly «trade in» (eski qurylǵylardy ja­ńalaryna aıyr­bastaý) esebinen bir ton­na­ǵa ­jýyq al­tyn jáne taǵy úsh tonnaǵa jýyq kúmis óndirgen.

 Eldegi QTQ óńdeý úlesine kóz júgirtsek, res­pýblıkalyq mańyzy bar 3 qalaǵa (Astana, Almaty, Shymkent qalalary) jáne 4 óner­ká­sip­tik óńirge (Qaraǵandy, Pavlodar, Atyraý men Mańǵystaý oblystary) qoqys óńdeýdiń deńgeıi 38%-dan joǵary, qalǵan óńirlerde 15%-dan aspaı otyr.

«Bú­gingi tańda elimizde qatty tur­mys­tyq qaldyqtardyń 3 005 polıgony bar, onyń ishinde ekologııalyq jáne sanı­tar­lyq nor­malarǵa sáıkes keletini tek – 635 polı­gon. Bul jerlerde 125 mln tonna qatty-tur­mystyq jáne qaýipti qaldyqtar jı­­naq­talǵan. Olardy qaıta óńdeý de, joıý da múmkin emes, óıtkeni aımaqtarda qo­qy­s­ty qaıta óńdeý ınfraqurylymy áli de durys jolǵa qoıylmaǵan. Jyl sa­ıyn ótkiziletin ǵaryshtyq monıtorıngtiń nátı­je­sinde myńdaǵan zańsyz polıgon anyqtalady. Taý bolyp úıilip jatqan qoqystyń ekologııaǵa zııandylyǵyn azaıtý maqsatynda álem elderiniń QTQ óńdeý boıynsha túrli ádisin endirý tyǵyryqtan shyǵa­ratyn birden-bir jol. Álemdik tájirı­bede qoqystardy óńdeýdiń damyǵan ári keńinen taralǵan ádisi – órteý. Bul – qoqystardy jaǵý jáne jalpy elektr jelisine satylatyn elektr energııasyn óndirý mehanızmi. Qaldyqtardy órtemes buryn olar aldyn ala suryptalady, bul ádistiń artyq­shy­lyǵy qoqys úıindilerin on esege azaı­týǵa bolady», deıdi sarapshy Erlan Karımov.

Búginde álem boıynsha 2 myńǵa jýyq qoqys jaǵý zaýyty bar, olardyń kópshiligi EO, AQSh jáne Japonııa elderinde orna­las­qan.

Sarapshy qoqys jaǵý zaýyttarynda qol­­danylatyn zamanaýı tehnologııalar bar­lyq qaýipti shyǵaryndylardy ustap qalý­ǵa múmkindik berip, qoqysty jaǵý ar­qyly elektr jáne jylý energııasy óndi­rile­tin­in, bul jergilikti halyqty jeńil­de­tilgen ta­­rıfpen qamtamasyz etýge, al qal­ǵan­da­ryn jol qurylysyna paıdalanýǵa bola­tynyn jetkizdi.

Máselen, Japonııada araldy keńeıtý jáne áýejaılar sııaqty iri nysandardy, tipti Osaka qalasyndaǵy EXPO-2025 nysandaryn salý úshin qojdan (shlak) brıketter shyǵarylady. Shvesııa óz zaýyttarynyń ju­my­syn qamtamasyz etý úshin kórshi elderden qoqys ımporttaýǵa májbúr. Aýstrııa­da jer­gilikti turǵyndar qoqys jaǵý zaýyt­ta­ry­­nyń janynan turǵyn úı satyp alýǵa ty­ry­sady, óıtkeni úı jeńildetilgen negizde jylý men elektrmen qamtamasyz etiledi. Germanııada Gannover qoqys elektr stansasy (EEW Energy from Waste) 280 myń tonna qal­dyqtardy jaǵyp, 53 myń úı sharýa­shy­ly­ǵyn elektrmen qamtamasyz etý úshin 170 000 MVt*saǵ elektr energııasyn óndiredi.

Qatty turmystyq qaldyqtardy azaıtý, sondaı-aq tapshy elektr energııasyn óndirý maqsatynda elimizdiń birqatar óńirinde zamanaýı qoqys jaǵý zaýyttarynyń qurylysy qolǵa alynyp, qazirdiń ózinde 6 qoqys jaǵý zaýytyn salý josparlanǵan. Bul qoqys óńdeý ónerkásibine ınvestısııa tartýǵa jáne QTQ óńdeý arqyly tabys tabýǵa nıettengen jeke kompanııalardyń sanyn arttyrady degen úmit bar.

Qatty turmystyq qaldyqtar naryǵyn da­my­týdy yntalandyrý maqsatynda Báseke­les­­tikti qorǵaý jáne damytý agent­tigi, Eko­lo­gııa jáne tabıǵı resýrstar mı­nıstr­ligimen birlesip is-sharalar josparyn be­kit­ken edi. Reforma sheńberinde tarıf­tik retteý qaǵıdalary qaıta qaralap, naryqqa qaty­­sýshylardy irikteý ólshemsharttaryn bekitý, sharttar jasasý merzimderin reg­la­mentteý jáne jergilikti atqarýshy organ­dardyń ve­dom­stvolyq baǵynysty uıym­da­rynyń QTQ na­ry­ǵyna qatysýyn qysqartý jos­parlanyp otyr. Bul óz kezeginde bıznes­tiń básekelestik orta­da jumys isteýine múm­kin­dik týǵyzady.