«Ár qazaq – meniń jalǵyzym!»

Rýhanı baılanysty nyǵaıtýdyń nyq qadamy

Alystan at terletip, asyǵa jetken­derdiń arasynda sheteldegi qazaq ulttyq-mádenı ortalyqtarynyń basshylary, janashyrlary jáne ǵylym, bilim, mádenıet, bıznes, medıa, saıasat syndy salalardyń kór­nekti ókilderi men qaı̆ratkerleri bar. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń elimizdiń rýhanı astanasy Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda «Sheteldegi qandastarymyzben tyǵyz qa­rym-qatynas ornatyp, rýhanı baılanysty nyǵaıta beremiz. Bul másele – meniń jeke nazarymda», degen edi. Osy oraıda Syrtqy ister mınıstrliginiń bas­­ta­ma­symen «Otandastar qory» kom­mer­sııa­lyq emes aksıonerlik qoǵa­my shetel qazaq­t­arynyń kezekti basqo­sýy­na uıyt­­qy boldy. Jańa format­taǵy jıyn el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaý sózimen bas­taldy. Jan-jaqtan «Atajurt» dep jınal­ǵan aǵaıynǵa arnal­ǵan ıgi tilekti Prezıdent keńes­shisi Málik Otarbaev oqyp berdi.

Beıresmı málimetke súıensek, shetelde qazir 10 mıllıonǵa jýyq qan­dasymyz bar. Forýmǵa osy qazaq dıas­porasynyń úkilegen úmitin arqa­lap kelgenderdiń biri – Qytaı Mem­lekettik syılyǵynyń laýreaty, Qytaı halyq jazýshysy, Qazaqstannyń qurmetti jazýshysy Ákbar Májıt. Ol aýdarmashy retinde 20 jyl boıy eńbektenip, «Abaı ǵaqlııalary» men Abaı óleńderin 2020 jyly Shyńjań ádebıet-kórkemóner bas­pasynan kitap etip bastyrǵan. Eki el arasyndaǵy ádebı baılanystarǵa toqtalǵan jazýshy «Qytaı men Qa­zaq­stan arasyndaǵy saıası, áleý­mettik-ekonomıkalyq, mádenı baılanystar kúsheıip keledi. «Otan­dastar qory» sheteldegi qandas­ta­ry­myzdyń shyǵarmalaryn qazaq tilinde shyǵarýdy qolǵa alǵanyn quptaımyz, sebebi Qytaıda bel­gili, bedeldi, qalamynyń jeli bar aqyn-jazýshylar jetkilikti. She­teldegi talantty qazaq aqyn-jazýshylarynyń merekeli, aıtýly kúnderin de atajurtta atap ótip, olardy memlekettik ádebı syılyqtarmen marapattaý qa­jet», dedi.

Al Mońǵolııadan kelgen Ult­tyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Bákeı Aǵypar mundaı forýmdardyń mańyzdylyǵyna, sheteldegi qazaq uıymdarymen Qazaqstan arasynda ózara ynty­maqtastyq ornatý qaı ýaqytta da ózekti ekendigine toqtaldy. Sondaı-aq ol О́skemen – О́lgeı arasynda áýe qatynasyn jolǵa qoıyp, О́lgeı qalasynda Qazaqstan elshili­giniń konsýldyǵyn ashý se­kildi usynystaryn aıtty.

Ata-babamyzdyń ǵasyrlar te­reńinen bizge mura etken óneri men mádenıetin álem halyq­tary arasynda nasıhattaý men taratýdy sheteldegi otandastarmen birlese ilgeriletýdiń jaıyn «A-studio» mýzykalyq tobynyń prodıýseri Baıǵalı Serkebaev sóz etti. Onyń pikirinshe, eldiń bedelin óner arqyly qoldaý qajet. Ári osy maqsatta ol qazaq jastarymen tájirıbe bólisýge daıyn ekenin jetkizdi. Al О́zbekstan Res­pýb­lıkasynyń Tabıǵı resýrs­tar mınıstriniń keńesshisi Rasýl Kósherbaev О́zbekstandaǵy jas­tar máselesin kóterip birqatar usy­nysyn ortaǵa saldy.

Fransııadan kelgen qandasy­myz, Kreıl qalasy ákiminiń mádenıet boıynsha orynbasary Eshım Savash Eýropadaǵy qazaq jastaryna osy aımaqta Parıjde nemese bas­qa qalalarda arnaıy forým ótkizilse, «Ata joly» kartasyn alý jeńildetilse degen pikirin aıtty. AQSh-tyń «Google» kompanııasynda qyz­met atqaratyn jerlesimiz Araı Sabyrjan Qazaqstandaǵy bos jumys oryndary, ınvestısııalar jáne bilim berý múmkindikteri týraly ózekti aqparatty taba alatyn aqparattyq platformalar men resýrstardy qurý kerek degen oıda.

Forým aıasynda qandastardan bólek, 100-den asa otandasymyz bas qosty. Jıylǵandarǵa «El da­mýyndaǵy qandastardyń róli», «Otandastardyń ıntellektýaldyq áleýeti – ulttyq qundylyqtardy ilgeriletý draıveri», «XXI ǵasyr­daǵy qazaq tili jáne búgingi múm­kin­dikteri», «Medıa jáne zama­naýı trendter» atty paneldik sessııalar uıymdas­ty­ryldy.

– «Otandastar qory» keıingi eki jylda Germanııa, Reseı, О́zbekstan, Moń­ǵolııada qandas­ta­rymyzben kele­li júzdesýler ótkizip, irgeli máse­lelerdi talqylaýǵa túrtki boldy. Bul jıyn sonyń atajurttaǵy jal­ǵasy deýge negiz bar. Basqosýdyń mańyzy zor. Álemniń tórt tarabyn mekendep, ulttyq bolmys pen qazaqy qalpyn saqtap qana qoımaı, tereń bilimi men biregeı darynymen bıik belesterdi baǵyndyryp, elimizdiń atyn shyǵaryp júrgen qandastarymyz qandaı da bolsyn qurmetke laıyq. Álemniń túkpir-túkpirinen elge túpkilikti oralyp, eńbegimen eleýli bolyp júrgen qandastarymyzdyń qatary kóp. Sondaı-aq buǵan deıin tarıhı otanyna oralǵan otandas­ta­ry­myz­dyń birqatary da osy jıynǵa qatysyp otyr. Bul da qýantarlyq jaǵdaı. Buny qazaq halqynyń keń peıiline, baıtaq elimizdiń qazirgi damýyna tileýlestigi men ys­tyq yqylasy dep bilemiz, – dedi «Otan­dastar qorynyń» prezıdenti Abzal Saparbekuly.

El damýyndaǵy qandastardyń róli mańyzdy

Alqaly jıynda qandas­ta­rymyzǵa ortaq dıalog alańy usynylyp, eldik máseleler sóz boldy. Belgili kásipker, mesenat, «Altyn Qyran Foundation» qoǵamdyq qory qam­qor­shylyq keńesiniń tóraǵasy Islambek Saljanov «El damýyn­da qandas­tardyń róli» atty paneldik otyrysta shetelde bilim alyp, tá­jirıbe jınaǵan qazaq jastaryn Otanyna qyzmet etýge shaqyrdy.

– Kásipte júrgenime 30 jyl boldy. Shetelde kóp júremin. «Ár qazaq – meniń jalǵyzym» demekshi, qaı jerge barsam da, qazaǵymdy izdeımin. Kim bar, ne istep jatyr, onyń ishinde kásipker bar ma dep izdep, basyn qosqym keledi. Biz elimizdi qalaı damytamyz ári ol úshin elde jáne shetelde turyp jatqan qazaqtar ne isteýi kerek? Kásipker retindegi pikirim, sheteldegi qazaqtardyń basyn qosatyn túrli is-sharalardyń kóbi qarajatqa ke­lip tireledi. Búgin «jańa ortalyq ashaıyq, mynadaı is-shara ótkizeıik» dep jatyr. О́kinishke qaraı, onyń bári qarjyǵa kelip tireledi. Osyǵan oraı elim, ultym deıtin kásipkerler bolsa birlesip, kóp nárseni sheshýge bolady. AQSh, Eýropada jáne ózge elde turatyn qazaqtar sol memlekettegi ǵylym men tehnologııany elimizge tartýy qajet. Sondaı-aq atajurttaǵy jaǵdaıy bar kásipkerler sheteldegi qazaq jas­taryna qoldaý kórsetip, kásip ashýy­na jaǵdaı jasaýymyz kerek. Ár memlekette birneshe qazaq kásipkeri bolsa, sol eldegi qazaq dıasporasyna, tutas Qazaq eline qyzmet jasaıdy. Damyǵan elderdiń tájirıbesin alaıyq, mysaly Qytaı 30-40 jyl buryn qandaı el edi, qazir qandaı? Damyǵan memleketke aınaldy. Tarı­hyn qarasańyz, syrtta júrip bi­lim alyp, tájirıbe jınaǵandar Qy­taıǵa kelip kómektesti. Sol sebep­ti shetelde júrip bilim alyp, tájirıbe jınaǵan qazaqtar elge kó­mek­tesýge tıis. Qandastardyń bári elge qaıtqysy keledi. Ol úshin aldymen jaǵdaı jasaý qajet. Olar kásip ashyp, tabysy artsa, otbasy men áýletin kóshirip ákeledi. Qazaqtaı baýyrmal el álemde joq dep oılaımyn. Bir qýatty kásipker bolsa, tutas áýletin súırep júredi. Men qazaq jastaryna senemin. Shettegi aǵaıyn-baýyrǵa qoldan kelgenshe qoldaý kórsetemin. Elimizdiń barlyq kásipkerin osy maqsatta birlesip jumys isteýge shaqyramyn, – dedi Islambek Saljanov.

Mesenattyń sózin jalǵaǵan ká­sipker Jalynbek Jaınarbaı dúıim jurtqa 2024 jyly «Otandastar» bıznes-forýmyn ótkizý kerek degen oıyn aıtty.

– Tarıhı otanymyzdyń ekonomı­kalyq, mádenı-áleýmettik damýyna úles qosý – árqaısymyzǵa ata-baba­myz qaldyrǵan amanat. Júregi «qazaq» dep soǵatyn azamattar eli­mizdiń jarqyn bolashaǵy úshin jı­nalýǵa shaqyramyz. «Otandastar» forýmy janynan mesenattardan qurylǵan qor ashsaq dep otyrmyz,– dedi Jalynbek Jaınarbaı.

Sessııa barysynda amerıkalyq qazaq, qazirgi «Nazarbaev University» professory, Jańa materıaldar jáne kún energetıkasynyń júıeler zert­hanasynyń jetekshisi Nurshat Nuraje otandyq ǵylymı jobalarǵa sheteldegi qazaq ǵalymdarynyń qa­ty­sýyna ruqsat berýdi surady.

Ulttyq qundylyqtardy ilgeriletý draıveri

«Otandastardyń ıntel­lek­týal­dyq áleýeti – ulttyq qundy­lyq­tar­dy ilgeriletý draıveri» ataýymen ótken paneldik sessııaǵa Qy­taı­daǵy tanymal aktrısa, rejısser, telejúrgizýshi Janar Saǵat, Germanııadaǵy Keln qalasyndaǵy qazaq qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, Eýropa qazaqtary quryltaıynyń tóraǵasy Sadııa Súrer, Qazaqstanǵa eńbek sińirgen mádenıet qaı­ratkeri Tatıana Poltavskaıa, saıa­sat­taný ǵylymdarynyń doktory, RF Prezıdenti janyndaǵy Ha­lyq sharýashylyq akademııasynyń professory Raýshan Qanapııanova, AQSh-ǵy «Silkroad Innovation Hub» basshysy, «Digital Nomads» uıymynyń negizin qa­laýshy Áset Ábdýálıev syndy ja­han jurtshylyǵyna qazaq halqyn, ulttyq qundylyqtardy dáriptep júrgen azamattar sóz sóıledi.

– Men kezinde Máskeýdiń kıno akademııasynda oqyǵanmyn. Sol jerde rejısserlik kásipti bitirip, Beıjińge qaıtyp, sodan beri ju­mys istep kele jatyrmyn. Keńes odaǵy jańa ydyraǵan kezde TMD elderiniń «Mır» telearnasynda 1-2 jyldaı telejúrgizýshi boldym. Kóbine tarıh taqyrybyndaǵy telehıkaıalar túsirgenmin. Kóbi ulttyq marapattarǵa ıe boldy. Otandastar forýmyna alǵash ret qatysyp otyrmyn. Maǵan óte unap jatyr. Kesheden beri sondaı jyly júzben, jyly kóńilmen bizdi qarsy alyp jatyr. Baǵdarlama da jaqsy jasalǵan. Dúnıejúziniń ár jerindegi qazaqtardyń basyn qosyp, bir-birimizben pikir almasýǵa, bir-birimizdi túsinip, bilýge óte jaqsy múmkindik jasaǵan Otandastar qoryna rahmet deımiz, – dedi Janar Saǵat.

Al Sadııa Súrer alty qurlyqqa tarydaı shashylǵan qazaqtyń basyn qosqany úshin uıymdastyrýshylarǵa alǵysyn jetkizdi. Sondaı-aq ol sóz arasynda «Ana tilim qanmen berilgendikten, tilimdi umytýǵa haqym joq», dedi.

– Germanııadaǵy qazaqtar jıi bas qosyp turamyz. Toı-tomalaq, asta ǵana emes, basqa da rýhanı baılanys ornaıtyn jıyndar jıi ótedi. Munyń barlyǵy da bizdiń jas urpaqtyń ulttyq tamyrynan ajyrap qalmaýy úshin kerek. Bizdiń balalarymyz ana tilin umytpaýy úshin, jahandanýǵa jutylyp ketpesin dep jıi jınalyp, ulttyq qundylyqtarymyzdy dáriptep kelemiz. Astana qalasy kúnnen-kúnge kórkeıip barady eken. Jas memlekettiń órkendeýi el ishindegi tynyshtyqqa tikeleı tańýly, – dedi Sadııa Súrer.

Medıa jáne zamanaýı trendter

Forýmda dúnıejúzi qazaqtary arasyndaǵy medıa baılanys ba­ǵy­ty jáne zamanaýı trendter qamtyldy. Bul sessııany «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń Bas dırektory Dıhan Qamzabekuly júrgizdi. Basqosý ba­ry­synda sheteldegi jáne otandyq medıa salasyndaǵy jańa jetistikter men qoǵam nazaryn burǵan zamanaýı jańalyqtar týraly aıtyldy.

«Kezinde Alash zııalylary «Qa­zaq» gazetiniń túndigin batys jaq­tan túrgenin bilesizder. О́ıtkeni Batystan tehnologııa sáýlesi túsip tursyn degen nyshandyq máni bar edi. Sondyqtan da biz bul jıynda shetelden kelip otyrǵan qany bir qandas aǵaıyndarmen birge álemdik medıa salasynyń jańa múmkindikterin birge talqylamaqpyz», dedi Dıhan Qamzabekuly.

Sessııaǵa «Jibek Joly» telear­na­synyń dırektory Erkejan Kún­týǵan, «Úrker» ulttyq baıqaýy­nyń jeńimpazy, «Qazaq eli» jýrnalynyń bas redaktory, «Qazaq-túrik bilim jáne zertteý qoǵamy» basshysy Ertolqyn Gaırettýllah, belgili mobılograf Qyran Talapbek, «Suraýy bar» YouTube kanalynyń avtory, «Halyq Uni» medıaholdınginiń bas prodıýseri Erbol Seıilhan qatysyp, baıandama jasady.

Erkejan Kúntýǵan sheteldegi qazaqtar arasyndaǵy telearna ashýda biraz qıyndyqtar baryn atap ótti. Onyń aıtýynsha, qazaq elimen tele baılanys ornatý kerek. Al Túrkııadan kelgen Ertolqyn Gaırettýllah sheteldegi qazaqtildi BAQ qaýymdastyǵyn bólip qarastyrmaý qajettigin aıtyp, jalpy qazaqqa ortaq qaýymdastyq qurý kerek ekenin jetkizdi. Zamanaýı jańa medıa salasynda birshama tabysqa jetken mobılograf Qyran Talapbek pen YouTube blogeri Erbol Seıilhannyń baıandamasy jınalǵan jurtshylyqtyń qyzyǵýshylyǵyn oıatty. Máselen, Qyran Talapbek mobılografııa elimizde jeke mamandyq deńgeıine kóterilgenin jetkizdi.

«Men Qytaı elinen bes jasymda kóship kelip, atamekende ósip erjettim. Jetistigim – jańa tehnologııany der kezinde ıgerýim. Men qolymdaǵy telefon ar­qyly tanymaldylyqqa ıe boldym. Mobı­lo­graf jyldamdyqty qajet etetin mamandyq. Edel-jedel habar taratýda bul kásiptiń múmkindikteri óte joǵary. Búgin álemniń ár buryshynan jınalǵan otandastarymyzǵa mobılograf tek habar taratýǵa ǵana emes, sol arqyly jarnama jasap ta mol tabysqa jetýge bolatynyn aıtqym keledi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń alǵashqy mobılograf mamany bolǵanymdy erekshe maqta­nysh­pen aıtamyn. Bul maǵan mol múmkindikter týǵyzdy», deıdi Qyran Talapbek.

Al YouTube blogeri Erbol Seıil­hannyń aıtýynsha, dúnıejúzindegi qazaqtarmen tyǵyz baılanys ornatýda áleýmettik jeliniń septigi mol. «Suraýy bar» YouTube arnasy nemese «Halyq Uni» medıaholdıngi sheteldegi qandastarmen baılanys ornatý úshin ortaq joba daıyndaýǵa, tipti sol arqyly tabys tabýǵa bolatyn sabaqtar ótkizýge daıyn», deıdi ol.

XXI ǵasyrdaǵy qazaq tili

Búginde álemde qazaq tiline degen qyzyǵýshylyqty jáne onyń qoldaný aıasyn keńeıtý maqsatynda birqatar is-shara júzege asyrylyp jatyr. Sonyń biri – Abaı ınstıtýty baǵdarlamasy. Bul týraly «XXI ǵasyrdaǵy qazaq tili jáne búgingi múmkindikteri» ataýymen ótken paneldik sessııada «Til qazyna» UǴPO Abaı ınstıtýtynyń jetekshisi Aıgúl Ormanova sóz etti.

– Germanııada Gete, Ispanııada Servantes, Túrkııada Iýnýs Emre ınstıtýty sekildi álemde óz tilin, mádenıetin, tarıhyn dáripteıtin 25 iri ınstıtýt bar. Dál osyndaı maqsatta quralǵan Qazaqstandaǵy Abaı ınstıtýty 2020 jyly qyzmetin bas­tady. Instıtýt óte irgeli, jumystardy atqaryp kele jatyr. Qazaqstanda jáne shetelde qazaq tilin úıretedi. 2020-2021 jyldary baǵdarlama iske qosylǵaly arnaıy portal ázirlenip, oflaın kýrstar uıymdastyrylyp keledi. Dárister Germanııa, Reseı, Túrkııa, Fransııa, Iran, Belgııa, Mońǵolııa sekildi memleketterdi qamtydy. Atap aıtqanda, 2020 jyly – 5 oflaın synyp, 2021 jyly – 7 oflaın synyp, 2022 jyly – 10 oflaın synyp, 2023 jyly 10 oflaın synyp ótti. «Qazaq tilin úıretý: Qazaqstandyq jáne sheteldik tájirıbe» atty jyl saıynǵy sheteldegi qazaq tili oqytýshylaryna arnalǵan biliktilik arttyrý kýrsy 2021 jyly 100-ge jýyq, 2022 jyly – 57, 2023 jyly 60-tan asa sheteldik oqytýshy sertıfıkat aldy, – dedi ol.

«Til qazyna» basshysy Maqpal Jumabaı moderatorlyq etken sessııada qazaq tiliniń janashyrlary óz jumystaryn tanystyryp, oı-pikirlerin aıtty. Qazaq-Majar «Bars» qory mádenı baılanys bóliminiń meńgerýshisi jáne elimizdiń Majarstandaǵy elshi­liginiń janyndaǵy «Abaı» or­ta­lyǵynyń meńgerýshisi Ońaısha Mandokıdiń usynysymen qany qazaq bolmasa da, jany qazaq jas ǵalym Dáýit Shomfaı Qara sóz aldy.

– Ár halyqtyń rýhanı baılyǵy – ata-balalardan qalǵan ana tili. Men – qazaq tiliniń janashyrymyn. Tipti kóshede júrgen kezde oryssha sóıleıtin kishkentaı balalarǵa eskertý jasaımyn. Júregim aýyrady. О́ıtkeni qazaq tilin saqtasańyzdar, qypshaq tili de joıylmaıdy. Bir kezderi dúnıege keń taralǵan qypshaq tili, qazir Qazaqstanda ǵana resmı mártebe alǵan. Noǵaı, qaraqalpaqtardyń jaǵdaıyn bútin jahan jaqsy biledi. Memleketi joq, sáıkesinshe ana tilderi burmalanyp ketken. Eger qazaqtar ata-babanyń tili qypshaq tilin saqtap qalmasa, joıylyp keter edi, – dedi Dáýit Shomfaı Qara.

Taıqazan toly bolsyn!

Forýmnyń qorytyndy sessııa­synda О́zbekstan qazaq ulttyq-mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Serikbaı Úsenov bıyl iske qosylǵan «Ata joly» kartasy alystaǵy aǵaıyn kóshin jeteleıtin altyn buıda ekenin atap ótti.

«Kúlli qazaqtyń basyn qosqan osynaý jıyndy uıymdastyrǵan «Otandastar qoryna» bar qazaqtyń atynan shynaıy alǵys bildiremiz. О́zbekstanda 1989 jyly 4 mln qazaq bar edi, 800-ge jýyq mektebimiz boldy. Qazir 1 mln kóleminde qazaq bar. Atamekenge kóship kelip jatyrmyz. Endigi jerde «Ata joly» kartasy qazaq kóshine mol septigin tıgizedi dep senemiz», dedi qandasymyz.

Aıta keteıik, 1991 jyldan beri el­ge 1 mln 123 myń qandas oral­ǵan. Al bıyl elge kel­genderdiń basym bó­ligi – О́zbek­stan, Qytaı, Mońǵolııa, Re­seı, Túrikmenstan memleketinen. Azamattar Aqmola, Abaı, Qostanaı, Pavlodar, Shyǵys jáne Soltústik Qazaqstan oblysyna qonystandy. Qandastarǵa sýbsıdııa tú­rinde memlekettik qoldaý shara­lary usynyldy – bir mezgilde otaǵasyna jáne otbasynyń árbir múshesine 70 AEK (241,5 myń teńge) mólsherinde, turǵyn úı jaldaýǵa jáne kommýnaldyq qyzmetterge aqy tóleýge – bir jyl ishinde 15-ten 30 AEK (51,7-den 103,5 myń teńgege deıin) mólsherinde kómek kórsetildi.

Jıyn sońynda «Otandastar qory­nyń» prezıdenti Abzal Sapar­bekuly shetelden kelgen qonaq­tar men baıandamashylarǵa alǵysyn bildirip: «Kúnderdiń kúninde jýsan­nyń ıisi sińgen baýyrlar birge bolady. 62 tamyrdaǵy qan tartady. Atameken jeri tartady, baýyryn ańsaǵan el tartady, Otanǵa oralyp, tamyryn bekitedi. Qıyq quralyp, quraq bolady. Ár qazaq týǵan jerge tý tigedi. Men soǵan senemin», dep jıyndy qorytyndylady.