Ozyq zertteý ortalyqtarynyń biri Iel ýnıversıtetiniń Ekologııalyq quqyq jáne saıasat ortalyǵy dúnıe júzindegi ekologııalyq taza elderdiń reıtıngin taldap, Ekologııalyq tıimdilik ındeksin jarııalap otyrady. Atalǵan ındeks ǵylymı-taldamalyq derekterge negizdelip, álem elderiniń turaqty damý kórsetkishteri týraly jıyntyq aqparattyń negizinde jasalady.
Ekologııanyń 11 sanaty boıynsha 40 tıimdilik kórsetkishterin paıdalana otyryp, zertteý toby dúnıe júziniń 180 elin klımattyń ózgerýi, qorshaǵan orta jaǵdaıy jáne ekojúıelerdiń ómirsheńdigi kórsetkishteri boıynsha baǵalaıdy. Bul maqalada Iel ýnıversıteti jarııalaǵan Ekologııalyq tıimdilik ındeksi negizinde jasalǵan (Unsafe drinking water). Ishýge jaramsyz aýyz sý ındeksin bólek kórsetip, álemdi alańdatqan máselege arnaıy toqtalmaqpyz.
Árbir memlekettegi sýdyń sapasyn baǵalaýda zertteýshiler qandaı derekterdi qamtyǵany mańyzdy. Iel ýnıversıtetiniń mamandary eń obektıvti kórsetkish retinde túrli qalalarda alynǵan sýdyń zerthanalyq taldaýlarynyń ortasha kórsetkishi emes, halyq arasynda sýdy tutynýdyń saldarynan týyndaǵan densaýlyqqa qatysty málimetterdi taldaý durys dep sheshken. Ishýge jaramsyz aýyz sý ındeksin qurýdyń basty krıterııi halyq tutynatyn aýyz sýdyń áserine baılanysty densaýlyqqa kelgen zııan men aýrýlardyń ortasha statıstıkasy alynǵan. Esepte sarapshylar «DALY» kórsetkishin qoldana otyryp, tutynǵan aýyz sýdyń áserinen 100 myń adamǵa shaqqanda densaýlyǵyna zııan kelgen, múgedektikke shaldyqqan statıstıkalyq derekterdiń jas boıynsha standarttalǵan ómir súrý málimetterin paıdalanǵan.
Eki jylda bir ret jańartylyp otyratyn reıtıngtiń sońǵy nusqasy 2022 jyly shyqty. Indekste qamtylǵan barlyq memleket 0-den 100-ge deıingi shkala boıynsha baǵalanady ári eń joǵary upaı taza ári sapaly aýyz sýdy qamtamasyz ete alǵan memleketterdi bildiredi.
Tizimniń úzdikterine 100 upaı alǵan 10 memleket engen. Zertteý dereginen kórip otyrǵanymyzdaı, ındekstiń alǵashqy ondyǵynda Aýstrııa, Fınlıandııa, Gresııa, Islandııa, Irlandııa, Malta syndy Eýropa men Jerorta teńizi memleketteri ornalasqan. Indekste Armenııa – 39, Belarýs 40-orynǵa jaıǵassa, Qazaqstan álemdik kórsetkishte 54-orynǵa turaqtaǵan. Atap ótetin jaıt Qazaqstan 2020 jylǵy reıtıngte de 55,8 upaımen 54-oryndy ıelengen edi.
Al ózge Orta Azııa elderi ishinen О́zbekstan – 60, Túrikmenstan – 77, Qyrǵyzstan 78-orynda ornalasqan. Túrkııa 80-orynǵa turaqtasa, Ázerbaıjan 84-orynda tur. Zertteý reıtınginde tómen kórsetkishterdi Afrıka qurlyǵy memleketteri ıelengen. Kamerýn – 170, Nıgerııa 177-orynǵa turaqtaǵan.
Búgingi tańda taza aýyz sý máselesi adamzat balasy úshin ózekti bolyp otyr. BUU-nyń dereginshe, dúnıe júzinde mıllıardtaǵan adam áli kúnge deıin taza aýyz sýǵa qol jetkize almaı keledi. Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń (DMU) sý resýrstary boıynsha klımattyq qyzmetterdiń jaı-kúıi týraly sońǵy esebine sáıkes, sýǵa baılanysty táýekelder joǵary qarqynmen ósip keledi. 2000 jyldan bastap sý tasqyny – 134, qurǵaqshylyqtyń uzaqtyǵy 29 paıyzǵa ósken.
Qazirdiń ózinde mamandar jahandyq klımattyń jylynýyna baılanysty 2050 jylǵa qaraı Ortalyq Azııada sý taqyryby kúrdeli másele bolatyndyǵyn boljap otyr. Negizgi ózenderi kórshiles memleketterden bastaý alatyn Qazaqstan úshin sý máselesi sheshimin tabýdy qajet etetin strategııalyq basymdyqtardyń biri ekeni anyq. Elimizde aýyldar men shalǵaı óńirdegi halqymyzdy taza aýyz sýmen qamtamasyz etý maqsatynda memlekettik baǵdarlamalar júıeli túrde jumys istep keledi. Degenmen jerasty sýlarynyń kartasyn jańartý, bul baǵytta tıisti ǵylymı zertteýler júrgizý syndy atqarylatyn máseleler de barshylyq.
Iel ýnıversıtetiniń Ekologııalyq tıimdilik ındeksi men Ishýge jaramsyz aýyz sý esepteri ǵalymdarǵa, atalǵan sala mamandaryna, jalpy taqyrypqa qyzyǵýshy qaýymǵa qajetti kómekshi qural bola alady.
Baýyrjan SERIKBAEV,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy