1990 jyldyń 25 qazan kúni qabyldanǵan «Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasynyń memlekettik egemendigi týraly deklarasııasy» qazaq halqy úshin tarıhı sát boldy. Artynsha osy Deklarasııa men Konstıtýsııaǵa sáıkes eldegi ókimet bıligi tolyǵymen keńes oryndarynyń qolyna kóshirildi.
1990 jylǵy 25 qazan men 1991 jylǵy 16 jeltoqsan aralyǵynda «Qazaq KSR-indegi memlekettik bılik pen basqarýdy jetildirý týraly», «Qazaq KSR memlekettik mekemeleri men Konstıtýsııasyn jetildirý týraly», «Qoǵamdyq birlestikter týraly» Qazaq KSR Zańdary qabyldandy. «Qazaq KSR Qaýipsizdik keńesin qurý týraly» Qazaq KSR Prezıdentiniń Jarlyǵy shyqty, KOKP qyzmeti ýaqytsha toqtatyldy, «Aǵymdaǵy mezgildi baǵalaý jáne Respýblıka egemendigin kúsheıtý sharalary týraly» Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qaýlysy jaryq kórdi. «Memlekettik kásiporyndar men odaqqa baǵynyshty uıymdardyń Qazaq KSR Úkimeti qaramaǵyna ótý týraly», «Qazaq KSR syrtqy ekonomıkalyq qarym-qatynastarynyń eriktiligin qamtamasyz etý týraly» Jarlyqtary shyqty. Qazaq KSR Kommýnıstik partııasy OK taratyldy.
Kórip otyrǵanymyzdaı, Qazaq eliniń egemendigin ornyqtyrý baǵytynda naqty sharalar iske asyryla bastady. Máselen, deklarasııa halqymyzdyń qasiretine aınalǵan Semeı ıadrolyq synaq alańyn jabýǵa da óz septigin tıgizdi.
Sol kezde áli de bolsa óz qaharyndaǵy odaqqa qarap kelgen kásiporyndar men mekemelerdi, sonyń ishinde áskerı-ónerkásiptik kesheni de bar, Qazaqstanǵa baǵyndyrýǵa jaǵdaı jasaldy. Egemendik deklarasııasy sol kezde qalyptasqan ker zamanda qoǵamdy sabaǵa túsirgen pármendi quqyqtyq tetikke aınaldy. Sóıtip, memlekettik egemendik týraly Málimdeme tarıh aldyndaǵy óz rólin oryndap, qazaq halqyna kezinde aıyrylyp qalǵan memlekettiligin qalpyna keltirýge múmkindik beretin sheshimge aınaldy.
Bul is ońaıǵa túspedi, ol bizge teketires pen qantógis kúres arqyly keldi. Osy úderiske qolbaılaý bolǵan kedergiler de az bolmady. Olardy eńserýdegi jáne el ishindegi KSRO-ny saqtap qalǵysy kelgenderdiń áreketterine qarsy turýdaǵy «Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııanyń» alatyn orny bólek. Ol – elimiz Konstıtýsııasynyń negizine aınalǵan respýblıkanyń tuńǵysh zań aktisi edi. Deklarasııa alǵash ret tabıǵı resýrstardyń, ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq áleýetiniń Qazaqstan menshigine qaıtarylýynyń quqyqtyq tetikterin baıandy etti. Demek, ol Qazaqstannyń táýelsizdikke batyl qadamdar jasaýyna degen senimdiligin nyǵaıtty. Iаǵnı qazaq halqy egemendikti táýelsizdikke deıin aldy. Demek, 25 qazandaǵy Respýblıka kúniniń egemendik uǵymynyń sımvoldyq mán-maǵynasy retindegi mańyzy zor bolǵandyǵy osydan. Sondyqtan da ol táýelsizdiktiń alǵashqy qadamy bolyp sanalady.
Sondyqtan 2009 jyldan keıin merekelik kúnder qatarynan túsip qalǵan Respýblıka kúnin elimizdiń ulttyq meıramdar tizbesine qaıtadan engizý týraly Memleket basshysy Q.Toqaevtyń sheshimi halyqtyń kóńilinen shyqqany aqıqat. Sonymen birge Prezıdent Táýelsizdik kúni óziniń bastapqy mánin saqtaı otyryp, ol táýelsizdik alýǵa zor úles qosqan ulttyq batyrlarymyzǵa taǵzym kúni retinde atap ótiletindigine nazar aýdardy. Bul – óte oryndy paıym. Sebebi halqymyzdyń sanasyndaǵy táýelsizdik pen jeltoqsan kóterilisi sııaqty eki qasiretti de qasterli uǵymdar qatar kelip eki jerde emes, endi bir jerde jáne bas qosyp birlesip eldiń azattyǵy úshin kúresip, qan tókken batyr ata-babalarymyz men keıingi kúnniń erlerine taǵzym etetin kúnge aınalsa eken deımiz.
Respýblıka kúni týraly sóz qozǵaǵanda eń aldymen «egemendik» uǵymy oıǵa keletini zańdy nárse. Sodan keıin «egemendik» pen «táýelsizdik» termınderiniń olardyń keıbir «ózgesheligine» qaramastan, ásirese quqyqtyq turǵyda, egiz jáne qazaq halqy úshin qymbat túsinikter ekendigin de esten shyǵarýǵa bolmaıdy. «Respýblıka kúni» degen kezde ony jalpy «respýblıka» fenomeni týrasynda emes, Qazaqstannyń egemendigi turǵysynda qarastyrý qajettiligi týyndaıdy. Biz munda respýblıkalyq nemese monarhııalyq basqarý júıesi týraly emes, qazaq eliniń egemendik alýyn áńgime etip otyrmyz. О́ıtkeni memlekettik basqarý júıesin qalyptastyrý egemen eldiń Konstıtýsııasy sheńberinde sheshiletin másele. Egemendik týraly málimdemeı turyp ózimizdi respýblıka retinde jarııalaý múmkin bolmas edi. Endeshe, mundaǵy «respýblıka» uǵymyn «Qazaqstan Respýblıkasy», «Qazaqstan» nemese «Qazaq eli» dep túsinip, oǵan tıisti basymdyq bergen abzal.
Endeshe, Egemendik pen Táýelsizdik sózderi iliktes, bir-birimen sabaqtas jáne qasterli uǵymdar bolǵanymen birinshisiniń orny rasynda da aıryqsha. Egemendik kúni búginderi qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy asyǵa, ózegi tala kópten kútken kózaıymy bolyp, onyń rýhyn kóterip, janyna saıa, kóńiline medet bolatyn basty merekesine aınalyp otyr. Ol Qazaqstanda memleket qurý jolyndaǵy tarıhı qadamnyń rámizi retinde eldigimizdi aıqyndap, bolashaǵymyzdy baǵdarlap berdi.
Egemendik memlekettiń sheksiz jáne turaqty bıligin aıqyndaı otyryp, onyń óz aýmaǵynda tolyq bılikke ıe bolý jaǵdaıy jáne onyń basqa memleketterden táýelsizdigin kórsetedi. Demek, egemendik – tolyqqandy derbes memlekettik bıliktiń belgisi jáne memlekettik bıliktiń birligin, ústemdigi men táýelsizdigin anyqtaıtyn memlekettiń máni. Egemendiktiń ereksheligi sonymen qatar onyń fýnksııasynyń ámbebaptyq jáne jasampazdyq sıpatynda. Egemendikke halyq, ult jáne memleket sııaqty áleýmettik-saıası nyshandar tán. Bular ózara belgili bir obektıvti baılanystar men birtutastyq jaǵdaıda bolady. Endeshe, egemen memleket halyqtyń egemendigin kórsetedi jáne onyń kepili bolady. Sonymen birge egemendikti halyqtyq, ulttyq jáne memlekettik egemendiktiń birligi aıǵaǵy retinde de qabyldaýǵa bolady.
Deklarasııa Qazaq KSR-niń derbes túrde respýblıkadaǵy saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ulttyq-máDenı qurylysqa, onyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylymyna baılanysty barlyq máseleni sheshetindigi, memlekettik ókimet jáne basqarý organdarynyń qurylymy men quzyretin, sondaı-aq Respýblıkanyń rámizderin belgileıtinin zańdastyrdy. Ol respýblıkanyń shynaıy egemendigin zań júzinde bekitýdiń bastamasy boldy. Deklarasııanyń saıası-quqyqtyq mániniń asa zor bolǵandyǵy sonshalyq, ol áýeli Qazaqstan memleketiniń egemendigin qamtamasyz etýdiń barlyq derlik qajetti shartyn qurdy jáne zań júzinde bekitip berdi.
Deklarasııanyń mańyzy sonymen qatar onyń respýblıkanyń taǵdyry men mártebesin aıqyndaǵandyǵynda jatsa kerek. Bul qujat Qazaq KSR-niń ekonomıkalyq júıesiniń negizderin bekitti jáne Qazaqstannyń halyqaralyq qatynastyń tolyqqandy sýbektisi retindegi konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebesin anyqtady. Deklarasııanyń eń mańyzdy tusyna Qazaq KSR-inde memlekettik bıliktiń zań shyǵarý, atqarý jáne sot tarmaqtaryna bóline otyryp júzege asatynyn alǵash ret bekitýin jatqyzýǵa bolady.
«Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly» deklarasııasy basqa qoǵamdyq-ekonomıkalyq formasııada qabyldansa da osy kúnge deıin memlekettik jáne qoǵamdyq ómirdiń eń mańyzdy tustaryn aıqyndap keledi. Ol Qazaqstandy alǵash ret ózindik dúnıetanymy, salt-dástúri, ózindik damý bolashaǵy bar egemendi memleket retinde jarııalaǵandyqtan, deklarasııada bolashaq táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń shynaıy egemendiginiń el aýmaǵynyń birtutastyǵy jáne qolsuǵylmaýshylyǵy, azamattyǵy, memlekettik bıliktiń derbestigi men tolyqtyǵy, memlekettik bıýdjet pen halyqaralyq qatynastardyń derbestigi, memlekettik táýelsizdiktiń nyshandary kórinis tapty.
Sonymen birge egemendik memlekettik bıliktiń el ishinde tolyqqandy ústemdik etýin, onda memleket pen halyq bıliginen basqa eshqandaı bıliktiń bolmaıtyndyǵyn kórsetti. Degenmen, Qazaqstannyń ózine alǵan keıbir halyqaralyq mindettemeleri men osyndaı tıisti quqyqtar onyń táýelsizdigin belgili bir máselede shekteýi múmkin. Biraq odan Qazaqstan memlekettik egemendigin joǵaltpaıdy. Osy turǵydan alyp qaraǵanda táýelsizdik týraly konstıtýsııalyq zań Qazaqstan terrıtorııasy sheginde qazaq memleketiniń egemendigin bekitti. Endeshe, elimizdiń egemendigin halqymyzdyń basyna qaıtýsyz jáne birjolata qonǵan baq ta, baqyt ta dep qabyldap, túsingen jón. О́ıtkeni Egemendik týraly deklarasııa qabyldanǵan kezdegi tablodaǵy nátıjeni kórgenderdiń kópshiligi kózine jas alǵan eken. Sonymen qatar olardyń arasynda úmittiń de, kúdiktiń de, yzanyń da, endigi kúnimiz qandaı bolady degen qobaljýdyń da, bul ne bolyp ketti dep ańtarylýdyń da bolǵany anyq. Olaı bolsa, Egemendik pen Respýblıka kúniniń qadir-qasıetiniń, qudiret-qundylyǵy men tarıhı mańyzynyń sol kózdiń jasynda jatqandyǵy da aqıqat...
Japsarbaı QÝANYShEV,
Memleket tarıhı ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, saıası ǵylymdar doktory