Serik Toqpanov: Medısınalyq oqý ornynda aqyly bólim bolmaý kerek

– Aǵa, ákeńiz elge syıly, be­del­­­­di, qalamy qarymdy qalam­ger­­ bolypty. Birtalaı merzimdi ba­sy­­­lymdarda qyzmet istepti. Ol týraly Sábıt Muqanov «О́mir mek­­tebi» atty kitabynda jy­ly­­­ iltıpat bildirgen. Jalpy, er ba­la­­­­nyń azamat bolyp qalyp­ta­sýy­na ákeniń yqpaly óte zor. Áń­gi­­me­ni ákeńizdiń ómir jolynan, sodan alǵan tárbıeńizden bastasaq.

– Ákemniń esimi – Imaq. Ol 1897 jyly qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysy Jambyl aýdany Jańajol aýylynda týǵan. Ádebıet alyptary Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov úsheýi bala kúninen qulyn-taıdaı tebisip birge ósken. Keńes ókimeti ornaǵannan keıin týǵan elinde aýyl­naı bolǵan. Sol kezde bul eldi meken Presnov ýeziniń 2-aýyly atalǵan. 20-jyldary ákem osy aýyl­dy «Jańajol» dep ózgertipti. Qazir Ǵabıt Músirepov aýyly dep aıtylady. Sábeń, Ǵabeńmen birge óskendikten be, ákem de shyǵarmashylyqqa jaqyn boldy. 1937 jyly Almatydaǵy partııa mektebine oqýǵa túsip, sony aıaqtaǵannan keıin jýrnalıstıkaǵa bet buryp, aldymen Qyzyljardaǵy búgingi oblystyq «Soltústik Qazaqstan» gazetinde, odan keıin burynǵy Kókshetaý oblysynyń birqatar aýdandyq basylymynda eńbek etti. Sondaı-aq Kókshetaý oblysynyń «Kókshetaý pravdasy» men «Tyń ólkesi» gazetiniń menshikti tilshisi bolyp istedi. Odan keıin burynǵy Qyzyltý aýdandyq gazetiniń redaktorlyǵyna taǵaıyndaldy. El ómiriniń naǵyz jarshysy boldy. Dúnıeden ozǵansha qolynan qalamy túspedi.

Ákem men anam qosylǵannan keıin alǵashqy sábıleri jıi sheti­nep ketipti. Ol kisi Almatyǵa par­tııa mektebine oqýǵa barǵanda anam ekeýi Sábeń úıinde turǵan. Son­da Sábeń anamnyń aıaǵy aýyr ekenin baıqap, yrymdap: «Áı, Imaq, Muhıt (anamnyń aty) ul týsa «Sábıt» dep, qyz bala týsa «Márııam» dep qoıyńdar» dep-ti. Sóıtip, 1937 jyly Márııam esimdi úlken apam ómirge keldi. 1939 jyly týǵan aǵamnyń esimin Ǵabıt Músirepov «Býlat» dep qoıǵan. Ákem Qyzyltý aýdandyq gazetinen 1957 jyly zeınetkerlikke shyqty. Onda men 12 jasta bolsam da, bári esimde saqtalǵan. Oblystyq gazettegi áriptesteri kelip, ákemdi sán-saltanatymen zeınetkerlikke shyǵaryp saldy. Ol kisi óte bilimdi edi. Eki tilde erkin jazatyn. Gazet-jýrnaldy, kitapty kóp oqıtyn. Zeınetkerlike shyqqannan keıin qyzmetke qaıtadan shaqyrylyp, aýdandyq partııaǵa múshe qabyldaý jónindegi komıssııanyń tóraǵasy boldy. Ákem 1972 jyly ómirden ótse de ony kózkórgen zamandastary, áriptesteri ónegeli isin, jaqsy­ly­ǵyn aıtyp júredi. Soltústik Qazaq­stan oblysy Ýálı­ha­nov aýda­ny­ ortalyǵyndaǵy bir kóshe­ge ákem­niń aty berilgen.

– Ákeńizdiń Sábeń men Ǵabeń­men­ syılastyǵy týraly aıta ket­­­se­ńiz?

– Joǵaryda ákemniń ol kisi­ler­­men balalyq shaǵynan qulyn-taıdaı tebisip óskenin aıttym. Sábeń men Ǵabeń elge saparlap kel­gende bizdiń úıge at basyn tireıtin. Úsheýi bir-birin únemi izdep, habarlasyp, óte jaqyn aralasty. Olardyń syılastyǵy týraly bir mysal keltireıin. 1958 jyly ótken Máskeýdegi Qazaq ádebıet men óneriniń onkúndigi qarsańynda ákeme poshtadan habarlama keldi. Habarlamada Sábeń: « Ǵabıt ekeýmiz qosylyp, saǵan 2000 som jiberip otyrmyz. Máskeýdegi qazaq óneriniń onkúndiginde bas qosaıyq», dep jazypty. Sodan ákem anam ekeýi poıyzben Máskeýge baryp, ádebıet pen ónerdiń aıtýly ókilderimen kezdesip, jaqsy áser alyp, demalyp qaıtty. Bizdiń aýylǵa Sábıt Muqanov jıi kelýshi edi. Birde ol kisi Almatydan turqy esik pen tórdeı sý jańa «ZIM» mashınasymen keldi. Úıge kelgennen keıin «meniń qyzym qaıda?» dep Marııamdy shaqyryp alyp, qushaqtap, betinen súıdi. Sábeńniń keń balaq shalbarynyń bir balaǵyna apam, ekinshi balaǵyna men kirip kettim. Sábıt aǵaǵa qatysty ózim kórgen bir oqıǵany aıtaıyn. Umytpasam, 1954 jyly Sábeń aýylǵa qys aıynda keldi. Sol jyly Qytaıǵa baryp, «Alyptyń adymdary» atty kitap jazǵan edi. Qysqy kanıkýl bolsa da oqýshylardy jınap, mektepte kezdesý ótkizdi. Qytaıǵa barǵandaǵy sapary týraly áńgimelep, sol eldiń tarıhymen, salt-dástúrimen tanys­tyryp, alǵan áserimen bólisti. Erteńine ákem Sábeń ekeýi tulypqa oranyp, meni ortaǵa alyp, at shanamen 18 shaqyrym jerdegi kórshi aýylǵa bardy. Aýdan atqa minerleriniń bári jazda – arbamen, qysta – shanamen júredi. «Tolýbýhıno» sovhozyna jaqyndaı bergende aýyl shetinde ıirilgen jylqydaı aýdan, sovhoz basshylary jınalyp tur eken. Bir ýaqytta ınelik sekildi AN-2 ushaǵy kelip qondy. Samoletten sol ýaqyttaǵy Qazaqstan Ortalyq Komıtetiniń ekinshi hatshysy Leonıd Brejnev pen Kókshetaý oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy tústi de, jınalyp turǵan adamdarǵa qaraı bet aldy. Osy sovhozdyń dırektory Brejnevtiń bajasy edi. Men at shanadan qarap otyrmyn. Brejnev Sábeńmen, ákemmen, aýdan­ aktıvterimen emen-jarqyn amandasyp, qushaqtap súıe bastady. Toǵyz jastaǵy bala bolsam da, «myna kisi qalaı jerkenbeıdi» dep oılaımyn. Syıly qonaq bir shette turǵan aıaqtaryna saptama etik, ústerine ton, bastaryna tymaq kıip, qaqaǵan qańtarda murty men saqalyna muz qatqan aýyl aqsaldarymen, malshylarymen amandasyp, olardy da shetinen súıip shyqty. Álgi toptyń shetinde shaǵyn deneli shal tur edi, soǵan jaqyndaı bergende, ol jalma-jan aýzyndaǵy nasybaıyn túkire saldy. Brejnev ony da baryp súıdi. Sosyn barlyǵy jınalysqa kirip ketti. Jıynnan keıin jergilikti basshylar bir malshynyń úıinde jabaǵynyń etin asyp, qonaq etti. Dastarqan basynda Leonıd Ilıch jergilikti basshylarymen, aýyl adamdarymen sharýashylyq týraly ashyq-jarqyn áńgimelesti. L.Brejnevpen birge dastarqan basynda Sábeń men ákem otyrdy. Men ekeýiniń ortasyna qonjıdym. Brejnevtiń janynda sýreti ádemi bir qorap «Kazbek» papırosy turdy. Shylymdy jıi shegedi. Arasynda ashy sýdan da tartynbaı alyp qoıady. Ákem temeki tartpaıdy, sondyqtan qoraptyń syrtyndaǵy sýretke qyzyǵyp qaraımyn. Sony baıqap qaldy ma, maǵan qarap: «Áı, bala atyń kim?» dep surady. Sol kezde biz atymyzdy nege ekenin bilmeımin, oryssha aıtamyz. «Sergeı» dedim. «Sabaqty qalaı oqısyń, 3 alasyń ba?» dedi. «Alamyn» dep edim, «Onda sen jaraısyń» dep meni shaqyryp, tizesine otyrǵyzyp aldy da, «Biz osyndaı shynshyl azamattardy tárbıeleýimiz kerek» dep basymnan sıpady.

– Mektepti, joǵary oqý ornyn oryssha oqysańyz da, qazaq­sha­ńyz jatyq. Buǵan da ákeńizdiń áseri boldy ma?

– Árıne, oǵan daý joq. Ata-anamnyń arqasynda ulttyq tárbıeniń ýyzyna jaryp óstik. 1952 jyly mektep tabaldyryǵyn attadym. Sol jyldary Tyń ıgerý naýqany bastalyp, soltústik óńirde qazaq mektepteri jabyla bas­tady. Biz aralas mektepte oqydyq. Keńestik ıdeologııanyń áseri me, sol kezde aýyl arasynda «oryssha oqymasań adam bolmaısyń» degen túsinik qalyptasty. Mektepke barǵanǵa deıin bir aýyz oryssha bilgen emespin. Biraq oryssha oqysaq ta klastaǵy balalarmen qazaqsha sóıleımiz. Bir jaǵynan, ákem aǵam ekeýmizge keıde aýyzsha «dıktovka» jasap, maqalasyn jazdyrtady. Sosyn jazýymyzdy tekserip, qatemizdi túzep, qaıtadan kóshirtedi. Sóıtsem, ákemniń munysy bizdiń ana tilimizdi umytpasyn degeni bolsa kerek. Ony keıin túsindim. Mektepte de, ınstıtýtta da oryssha oqysam da qazaqsha erkin jazyp, sóıleı beremin.

– Sizdi jurtshylyq bilikti hırýrg retinde jaqsy biledi. Medı­sına salasyna kelýge ne túrt­ki boldy, álde balalyq shaǵy­ńyzdan dáriger bolýdy arman­da­dy­ńyz ba?

– Buǵan balalyq shaǵymda basymnan ótken bir oqıǵa sebep boldy. Men 10 jasqa tolǵanda Maral esimdi týǵan qaryndasym dıfterııa ınfeksııasymen aýyryp, qaıtys boldy. Osy qaıǵy kishkentaı bolsam da júregime qatty batty. Sabaqtan soń qaryndasym jatqan aýrýhanaǵa baramyn. Sonyń qasyndaǵy oryndyqta sony oılap otyramyn. Sondaı bir kóńilsiz kezim. Aýdandyq aýrýhanada Fleıshgaýer degen ulty nemis bolsa da qazaqsha taza sóıleıtin, saýatty feldsher istedi. Birde sol kisi aq halat kıgen áriptesimen ekeýi janymnan ótip bara jatyp, álgi serigine: «Myna balany osy jerden jıi kóremin. Kózi sondaı oıly, únemi muńaıyp júredi. Bir qaıǵysy bar sekildi. Ne boldy eken?» dep surady, oǵan áriptesi: « Jaqynda bul balanyń qaryndasy qaıtys bolǵan edi», dep aıtyp bara jatty. Bul aýdanǵa jýyrda kelgen pedıatr dáriger edi. Sol kisi maǵan qaıta burylyp kelip, aldymen atymdy surady. «Serik, dıfterııa – óte qaýipti ınfeksııa. Biz qolymyzdan kelgenshe qaryndasyńdy emdedik. Keıde medısınanyń da kúshi jetpeıdi. Ondaı kezde dárigerde dármensizdik tanytady. Sondyqtan bizdi keshir, aınalaıyn!» dep bolǵan jaǵdaıdy túsindirip, basymnan sıpady. Onyń sol sáttegi meıirimdi júzi áli kúnge deıin esimnen ketpeıdi. Aýdandyq aýrýhana bir qabatty shaǵyn ǵımarat. Soǵan jıi baramyn. Jaz kúnderi operasııa jasaıtyn bólme terezesiniń aldyna kelip, ashyq turǵan áınekten dárigerlerdiń daýsyn tyńdap, syǵalap qaraımyn. Birde syǵalap turǵanymdy baıqap qaldy ma, bir hırýrg sanıtarkaǵa «kim qarap turǵan?» dep surady. Ol «Toqpanov» dep jaýap berip edi, «Jaraıdy, qarap tura bersin. Erteń ózi de hırýrg bolar», dep aıtty. Sol aýzy dýaly dárigerdiń aıtqany qabyl boldy.

– Aýyl balasy qııalshyl, elik­tegish keledi ǵoı, kimge uqsa­sam­ dep oıladyńyz?

– Soǵystan keıin eldiń turmysy, adamdardyń áleýmettik jaǵdaıy óte aýyr edi. Joǵary bilimdi dárigerler de qat. Medısınalyq qural-jabdyqtar, dári-dármekter jetispeıdi. О́tken ǵasyrdyń 50-60-jyldary Qyzyltý aýdanynda joǵary bilimdi dárigerler saýsaqpen sanarlyq qana bolsa da, solar janqııarlyqpen eńbek etti. Qudjat Qajymuratov degen myqty hırýrg aǵamyz talaı naýqasty ajaldan aman alyp qaldy. Aplash Ahmetýlın esimdi pedıatr dárigerdi de qurmetpen esime alamyn. Terapevt Kósherbaı Nurmaǵambetovti aýyl adamdary aýzynan tastamaıtyn. El bul dárigerdiń óz isiniń sheberligin, parasatty minezin, qaıyrymdylyǵyn, qamqorlyǵyn jyr qylyp aıtatyn. Bul kisi ákemmen de jaqsy syılasty. Sondyqtan bala kúnimde Kósherbaı aǵaǵa uqsap, el maqtaǵan dáriger bolsam dep oıladym.

 – Bir suhbatyńyzda mektep bitir­gennen keıin Lenıngrad konservatorııasyna oqýǵa shaqyr­ǵa­ny týraly aıtypsyz. Soǵan keńi­rek toqtalasyz ba?

 – Bul bylaı boldy. 10-sy­nyp­­­­tyń memlekettik emtıhanyn tap­­sy­­ryp júrgenmin. Aýdandyq bi­lim­ bóliminiń basshysy shaqyryp alyp, maǵan «Kókshetaýǵa jyldam jet, oblystyq mádenıet bas­qarmasy izdep jatyr», dep buıy­ra sóıledi. «Qazir emtıhan jú­rip jatyr, onda baryp ne isteı­min?» desem, «Eshteńe etpeıdi, án aıta­syń» dep jolǵa salyp, qoıa berdi. Alyp-ushyp Kókshetaýǵa jettim. Lenın­grad konservatorııasynan kelgen eki professor qazaqtyń 50-ge jýyq ul men qyzyn jınap, solardyń daýysyn tyńdap, sarapqa salyp jatyr eken. Kezegim kelgende meni de tyńdady. Bári aıaqtalǵannan álgi eki kisi basqa balalardy úıine qaıtaryp, meni alyp qaldy. «Biz Lenıngrad konservatorııasynan kelip otyrmyz. Atalǵan oqý ornynyń talaby bo­ıynsha talapkerlerdi mýzykalyq ýchılısheden keıin qabyldaıdy. Qazir úkimet pen partııa ulttyq mýzyka kadrlaryn daıyndaýǵa erekshe mán berip otyr. Biz seniń daýsyńdy unatyp, saǵan toqtalyp otyrmyz. Aldymen eki jyl daıyndyq kýrsyndaǵy vokal klasynda oqı­syń, odan keıin bes jyl konserva­to­rııada bilim alasyń». Men eki pro­fessordy muqııat tyńdadym da:

– Keshirińizder, men bolashaq mamandyǵymdy tańdap qoıdym, – dedim. Olar maǵan tańyrqap:

– Sonda kim bolasyń?

– Dáriger bolýǵa daıyndalyp júrmin.

– Qalaısha, seniń daýsyń zor, ánshi bolýǵa laıyqtysyń. Sen Lenıngradty bilesiń be?

 – Árıne, bilemin.

 – Bul – álemdegi sulý shahardyń biri. Kóne eskertkishterge baı. Oqýǵa túskennen keıin dúnıe júziniń sahnasynda án salasyń. KSRO halyq ártisi atanasyń. Sondyqtan bizdiń aıtqanymyzdy tyńdap, konservatorııaǵa tús, – dep meni odan ári úgittedi. Biraq olarǵa kez kelgen salada qyzmet istep, án salýǵa bolatynyn aıtyp edim, únsiz qaldy. 1962 jyl Qaraǵandy medısına ınstıtýtynyń kóshpeli komıssııasy Kókshetaýǵa kelip, soǵan qujatymdy ótkizip, barlyq emtıhandy oıdaǵydaı tapsyryp, Emdeý isi fakýltetine oqýǵa tústim.

– Elimizdegi biregeı oqý orny – Qaraǵandy medısına­ ýnı­ver­­sıtetiniń túlegisiz. Osy oqý orda­sy­nyń alǵashqy rekto­ry­nyń jaq­­sylyǵy, azamattyǵy týraly ózi­ńiz únemi aıtyp júresiz...

– Qaraǵandy medısına ýnıver­sı­tetiniń irgetasyn onyń alǵashqy rek­tory Petr Moıseevıch Pospelov qalap, ol osy oqý ordasyn 24 jyl basqardy. Osy aralyqta sol kezdegi Qaraǵandy medısına ınstıtýty Odaq kólemindegi bes ozyq medısına oqý ornynyń qataryna endi. Kórnekti ǵalymdar qyzmet etti. Bilimdi mamandar ortasy qalyptasty. Shynynda P.Pos­­pelov aýyl mektebin bitirgen qazaq balalaryna kóp qamqorlyq kórsetti. Bizdiń halqymyzdy, salt-dástúrimizdi aıryqsha jaqsy kórdi. Ásirese jergilikti óńirlerdegi medısına mamandaryn daıarlaýǵa úlken mańyz berdi. Aýyldan kelgen talapkerlerdiń oqýǵa túsýine bar jaǵdaıdy jasady. Soǵan ózi tikeleı aralasty. Oqý bitirgen biraz jigitti qabyldaý komıssııasyna jumysqa tartty. Bir jyly meni ózine keńesshi etip aldy. Aýyldan kelgen balalar emtıhannan qulap qalsa, «menimen aqyldasyńdar» dep tapsyryp qoıdy. Sondaı bir oqıǵany aıtyp bereıin. Qaraǵandy oblysynyń sol ýaqyttaǵy Jezdi aýdanynan kelgen bir bala qabyldaý emtıhanynda fızıkadan tómen baǵa alypty. Sony bilip, menen qujatyn suratyp aldy. Fızıka kafedrasynyń meńgerýshisi Meńdibaev degen qyrsyq kisi edi. Sony shaqyryp aldy da, álgi balanyń baǵasyn ózgertip «úsh» qoıyńyz dep edi, «Ol fızıka zańyn tolyq bilmeıdi, qaıtyp «úsh» qoıamyn» dep, qara aspandy tóndirdi. Petr Moıseevıch: «Ol fızık bolmaıdy, dáriger bolady. Aýyl mektebinde keshe ǵana joǵary oqý ornyn támamdaǵan muǵalimder sabaq beredi. Bul bala oqýdy bitirgesin, aýylyna baryp, dáriger bolady. Qazir Jezdi aýdanynda bar-joǵy joǵary bilimdi 3 dáriger ǵana bar», dep sózin nyǵyrlaı tústi. Buǵan da kelispedi. Bir kezde rektordyń qabaǵy qatýlanyp, «Ánýar Hamıtovıch, kelesi jyly seniń qyzyn oqý bitiredi. Ol aýylǵa baryp jumys isteı me? «Árıne, joq. Endeshe, ne dep tursyń. Bul bala aýylda týdy, sonda ósti, qaıtadan sol aýylǵa baryp, eńbek etedi» dep tabandap otyryp, baǵany qoıǵyzdy. Bul kisi jerlikti jerdegi kadrlyq máseleni osylaı sheshti.

– Ol kisi sizge de qoldaý kórset­ken sekildi...

– Medısına ınstıtýtynda oqyp júrgende kúrespen aınalystym da, besinshi kýrsqa deıin án salatynymdy eshkimge aıtqan emespin. Qaraǵandydaǵy kenshiler sara­ıynda qyrkúıek aıynda dástúrge aınalǵan birinshi kýrstardy stýdentter qataryna qabyldaý keshi ótti. Sonda orkestrmen kompozıtor Sadyq Kárimbaevtyń lırıkalyq bir ánin shyrqadym. Zalda otyrǵan qaýym birazǵa deıin meni jibermeı, taǵy da bes-alty qazaqsha-oryssha ánderdi oryndatty. Kelesi kúni kafedra meńgerýshisi: «Toqpanov seni rektoratqa shaqyryp jatyr» deıdi. Rektordyń at shaptyrym kabınetine kirsem, ústeldi jaǵalaı prorektor, dekandar symǵa qonǵan qustardaı tizilip otyr. Petr Moıseevıch qasyma kelip, «Serik keshe seniń ánińdi tyńdap, tánti boldyq» dep, meniń qaı jaqtan ekenimdi surady. О́zim, ata-anam týraly aıtyp berdim. « Sahnada án shyrqaıtyn talantyńdy buryn kórgen joqpyz. Qaıdan paıda boldy», dedi jymıyp kúlip. Men bala kúnimnen án salatynymdy, noto ǵana bilmeıtinimdi aıttym. Ol kisi áriptesterine qarap:«Talant adamǵa tabıǵatynan darıdy. Daryndyny esh­kim tárbıelemeıdi», dep bir qarady. Sosyn taza aq paraq pen qalamyn alyp, stýdentter kásip­oda­ǵynyń tóraǵasynyń atyna mate­rıaldyq kómek alýǵa ótinish jaz­ǵyzdy. Oǵan ózi «200 som» bó­lin­sin dep qol qoıdy. «Serik, sen bul aqshaǵa sahnada kıetin jaqsy kos­tıým tiktirip al. Eger jetpese ústine taǵy qosamyn» dedi. Qarapaıym stýdent úshin 200 som degen qomaqty qarjy. Qaraǵandydaǵy bir ataqty tiginshige baryp, óte sapaly materıaldan osy aqshaǵa kostıým tiktirdim. Sony birazǵa deıin sahnada kıip júrdim.

P.Pospelov 6-kýrsta oqyp júr­ge­nimde taǵy da meni shaqyryp alyp: «Serik sen oqý bitirgennen keıin qaıda barasyń?» dep surady. Men aýylǵa baryp, dáriger bolaty­nym­dy aıttym. «Biz seni ıns­tı­týt­qa­ qaldyrsaq, oǵan qalaı qa­raı­syń? Eger bizde qalsań aldymen eki jyl kafedrada izdenýshi bola­syń­, odan keıin aspırantýraǵa túsip, kandıdattyq dıssertasııa qorǵaısyń. Oqytýshy bolyp isteı­siń. Tanymal hırýrg atanasyń. Osyn­daı seniń bolashaǵyń bar. Degen­men, oılan. Ákeńmen sóıles» dep, aqyl-keńesin berdi. Ákem buǵan birden kelisti. Sóıtip, Qaraǵandy medı­sına ıns­tıtýtynyń aspırantýra­synda úsh jyl oqyp, ǵylymı eńbegimdi qor­ǵadym. Qorǵaýdyń aldynda rek­tor­dyń ózi kelip, mazmundy kirispe sóz sóıledi.

– Sizdiń taǵy bir qyryńyz – ánshiligińiz. Elimiz ben biraz shet memleketterdiń sahnasynda­ klas­sıkalyq, estradalyq týyn­dylardy oryndap, tyńdar­man­dar­dyń yqylasyna bólendińiz. Osy óner sizge kimnen darydy?

– Ákem de, anam da ónerden qara jaıaý adamdar bolǵan emes, jıyn-toıda án salatyn óneri bar edi. Ánshilik maǵan naǵashym Esembaı Shynybaıulynan daryǵan dep oılaımyn. Ol daýsy zor, talantty ánshi bolypty. Sábeń onyń ánshiligine dán rıza bolyp, qoltańbasymen dombyrasyn syılaǵan. Ákem daýsymdy sol kisige uqsatýshy edi. О́nerge bala kúnimnen jaqyn boldym. Úıdegi radıodan kompozıtorlardyń jańa jazylǵan týyndylary jıi beriledi. Solardy áp-sátte jattap alyp, aıtyp júremin. Biz balalyq shaǵymyzda Rashıd Beıbýtov, Ivan Kozlovskıı, Ermek Serkebaev sekildi ataqty ánshilerdi tyńdap, solarmen rýhtanyp óstik. Búginde olar shyrqaǵan shyǵarmalar retro ánderge aınaldy. О́z basym ándi orkestrmen jandy daýysta aıtqandy unatamyn.

 – Otandyq medısına salasyn búge-shúgesine deıin jetik biletin mamansyz. Qazirgi osy salada júrgizilip jatqan reformalar týraly, mamandardy daıarlaý isi jaıynda ne aıtasyz?

 – Shynymdy aıtsam, elimizdegi medısına oqý oryndaryndaǵy bolashaq dárigerlerdi daıarlaý, oqytý baǵdarlamasyna kóńilim tolmaıdy. Bizge Batystyń bilim júıe­sin kózsiz kóshirip alý bol­maı­dy. Maǵan 7-kýrstyń qazaq­sha, oryssha tobynda oqıtyn stýdentteri keledi. Olardyń arasynda aqyly bóliminde bilim alatyn jastar bar. Jalpy, medısınada aqyly bólim bolmaý kerek. О́tken joly 7-kýrsta oqıtyn úsh jigit keldi. Solarmen sóılesip otyryp, kóńilim qaldy. Soqyrishektiń qaıda ekenin bilmeıdi. Mıokarda ınfarkt týraly da eshnárse aıta alǵan joq. Menińshe, 7-kýrstyń stýdentteri «bes mınýtsyz» daıyn maman ǵoı, olar bárin bilýi kerek. Sonda bular qalaı dáriger bolady, naýqastardy qalaı emdeıdi?

Buryn Emdeý isi fakýltetin bitirgender dermatolog, pedıatr,­ endokrınolog, hırýrg, okýlıst sekildi salany tolyǵymen meń­ge­rip shyǵatyn. Buǵan deıin ózim medı­sınalyq oqý ornynda sabaq bergende 6-kýrsta oqıtyn 6-7 stýdenti alyp, bir jyl ishinde jańa qurylǵylarmen operasııa jasaýdyń ádis-tásilin tolyq úıretýshi edim. Qazir bul oqý úrdisi úzilip qalǵan. Sodan keıin dárigerlerdiń pasıent­pen kóp sóılesýge ýaqyty joq, óıtkeni jazýdan bas kótermeıdi. Bulaı bolmaý kerek.

Mysal keltireıin. Bir joly jumysyma tańerteń bir ata-ana túnimen ishi aýyrǵan balasyn ertip keldi. «Jedel járdem» shaqyryp, balany qalalyq aýrýhanaǵa alyp barǵan. Olar ÝZI-ge túsirip, qan saraptamasyn alsa da eshqandaı ózgeris baıqamaǵan. Sosyn balanyń ishin ustap kórsem, soqyrishek, jedel operasııa jasaý kerek ekenin túsindim. Baladan aýrýhanadaǵy dáriger ishińdi ustap kórdi me desem, « joq» deıdi. Senimen áńgimelesti me desem, «ıá, kompıýterge jazyp otyrdy» dep jaýap berdi. Osy jaǵdaıǵa qarap kóp nárseni bilesiz. Qazir dárigerler aýrý tarıhyn jazady, ambýlatorlyq karta toltyrady, hattamalardyń suraǵyna jaýap beredi.

 – О́mirde «barmaq tistegen» ókinishińiz bar ma?

– О́mir bolǵannan keıin bári bolady. Jeke basymda, otbasymda ókinishim joq. Zaıybym da – dáriger. Ekeýmiz stýdenttik jyldary otbasy bolyp, tórt bala súıdik. Qazir nemerelerimizdiń qyzyq-qýanyshyna kenelip otyrǵan ata-ájemiz. Al kásibime kelgende ózekti órtegen ókinishter boldy. Dárigerler naýqas ólimine birazǵa deıin úırene almaıdy. Keıde pasıent operasııa ústelinde qaıtys bolady. Sol kezde neshe túrli oıǵa batasyń. Bul júrekke salmaq túsiretin aýyr jaǵdaı. Týystary pasıenttiń aýrýhanaǵa óz aıaǵymen kelip edi dep kózi jasaýrap turǵanda, ne derińdi bilmeısiń. Meniń ózegimdi órteıtin ókinishim osy. Erterekte bir dáriger «árbir hırýrg óz pasıentimen birge óledi» dep aıtypty. Osy sózdiń astarynda shyndyq bar.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Azamat Esenjol,

«Egemen Qazaqstan»