Halyqaralyq qarjy uıymdary aldyndaǵy qaryzy 100 mlrd teńgeden asqan «Qazsýshar» tyǵyryqtan shyǵyp, qaıta tynystaǵansha talaı kúsh-qýat ketetin sııaqty. О́ıtkeni bul jerde másele salynǵan sý ınfraqurylymyn qalpyna keltirý jobalarynyń óz-ózin aqtaýyna jáne qaryz qarajatynyń retteletin qyzmetterge arnalǵan tarıfter arqyly qaıtarylýyna kelip tirelip otyr.
Birneshe jyl buryn «Qazsýshar» RMK Aqtóbe, Jambyl, Túrkistan, Almaty oblystaryndaǵy sýarmaly jerlerdiń sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn qalpyna keltirý jobalaryna Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankinen (EQDB) 60,9 mlrd teńge jáne Islam damý bankinen (IDB) 53,2 mlrd teńge qaryz alǵany málim. Keıinnen memlekettik kásiporyn bul qaryzdardan bas tartýǵa nemese olardyń somasyn tómendetýge, sondaı-aq osy qarajat jiberilgen nysandarǵa tekserý júrgizýge kirisetinin habarlady.
Jalpy alǵanda, qaryz qarajatynyń 40%-y paıdalanylsa, qalǵany agregasııalyq jelilerdi qalpyna keltirý úshin jobalyq-smetalyq qujattama jıyntyǵynyń (JSQ) durys alynbaýyna baılanysty ıgerilmeı qalǵan. Naqtyraq aıtqanda, 2018 jyldan beri 18,9 mlrd teńge óz arnasyn tappaı keledi. Bes jyldan beri shottarda jınaqtalyp jatqan qarajattyń aınalymǵa enip, azaıatyn túri joq. Joǵary aýdıtorlyq palatanyń aqparatyna qaraǵanda, qarjy-sharýashylyq qyzmetti tıimsiz basqarý, jobalyq menedjmenttiń qatelikteri jáne sý tutynýshylarynyń qolda bar qaryzdary kompanııanyń qarjylyq jaǵdaıynyń turaqsyzdyǵyna alyp kelgen. Memlekettik qarjylandyrý toqtatylǵan jaǵdaıda materıaldyq aktıvterdiń tozýy joǵary «Qazsýshardyń» turaqsyz qarjylyq jaǵdaıy oǵan jańa aktıvterdi derbes satyp alýǵa múmkindik bermeıdi. Sondaı-aq olar óz nysandaryna jóndeý jasap, tehnıkalyq qyzmet kórsete almaıdy. Buǵan qosa halyqaralyq qaryzdar sheńberinde jobalardyń álsiz iske asyrylýy kásiporynnyń qosymsha shyǵyndarynyń ulǵaıýyna uryndyrdy.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Jobalaý kezinde jiberilgen qatelikterge, sondaı-aq ırrıgasııalyq júıelerdiń saqtalýy qamtamasyz etilmeýine baılanysty Aqtóbe oblysynyń turaqty sýarý obektilerin rekonstrýksııalaý jónindegi aıaqtalǵan jobalary paıdalanylmaı otyr. Sol sekildi 2020 jyly Almaty oblysynyń fermerleri IDB qaryzy boıynsha ırrıgasııalyq jelilerdi jóndeý jumystary sapasyz júrgizilgenine shaǵymdanǵan edi. Jyldar boıy óz sheshimin tappaǵan birqatar gıdrotehnıkalyq nysannyń qanaǵattanarlyqsyz jaǵdaıyna qaramastan, tirek gıdrotehnıkalyq nysandardyń qaýipsizdigi deklarasııalanbaıdy, fızıkalyq tozýdy anyqtaýdyń shynaıy ádistemesi joq. Saldarynan olardyń naqty jaǵdaıy boıynsha taldaý burmalanýy múmkin. Máselen, «Qazsýshar» balansynda turǵan bul qurylystardy avtomattandyrý óte tómen deńgeıde qalyp otyr. 5 932 sý sharýashylyǵy nysandarynyń tek 118-i (2%) avtomattandyrylǵan. Onyń ózinde avtomattandyrý tek 47 nysanda (40%) jumys isteıdi.
Operasııalyq shyǵyndar, ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýdaǵy kemshilikter, sondaı-aq halyqaralyq bankter aldyndaǵy qaryzdyq mindettemeler kásiporyndy qurdymǵa áketip bara jatqandaı. Bul jaqynda «Qazsýshardyń» aldaǵy bes jylǵa arnalar arqyly sý berýdiń jańa tarıfterin bekitý jónindegi ótiniminen de baıqaldy. Ortasha alǵanda, tarıf eki eseden asa qymbattaýy múmkin. Sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy memlekettik kásiporyn mehanıkalyq sýmen qamtamasyz etiletin aýyl sharýashylyǵy óndirýshileri úshin sýarý qunyn tekshe metrine 27,8 teńgeden 59,2 teńgege (ósim 112%-ǵa deıin) ulǵaıtýdy usyndy. Sý ózdiginen aǵatyn fermerler úshin tarıfti tekshe metrin 0,665 teńgeden 1,436 teńgege deıin (ósim 116%) ulǵaıtý suraldy.
«Qazsýshar» sýarýǵa arnalǵan agrobıznes shyǵyndary ákimdikter arqyly bólinetin memlekettik sýbsıdııalarmen ishinara óteletinin alǵa tartady. Olar keıingi jyldary tutynylatyn kólemder men sý únemdeý tehnologııalaryn paıdalanýǵa baılanysty bekitilgen sý paıdalaný tarıfiniń 75%-yna deıin qarjylandyrady. Biraq sý berý tarıfiniń ósýimen memleketten sýbsıdııalar kólemin de ulǵaıtýǵa týra keletinin, al sol sýbsıdııanyń ózi salyq tóleýshilerdiń esebinen qalyptasatynyn eskergen jón. Oǵan qosa sý sharýashylyǵy nysandaryn rekonstrýksııalaýdyń túrli jobasy aıasynda onyń shyǵyny da azaımaı tur. Qazirde sý kóleminiń 70%-yn aýyl sharýashylyǵy óndirýshileri tutynady. Byltyr arnalar arqyly tutynýshylarǵa is júzinde 9,4 mlrd tekshe metr sý berilse, shyǵyn kólemi (negizinen sharýashylyqaralyq jáne sharýashylyqishilik arnalarda) 2,15 mlrd tekshe metrdi quraǵan. Iаǵnı sý sharýaǵa tolyq kólemde jetpeı, jarty jolda joǵalyp jatyr. Eger naqty tutynǵan sý kólemin ǵana tóleıtin bolsa, agrarshylar tarıftiń kóterilýine qarsy emes. Biraq olar arnalar men jelilerde oryn alatyn artyq shyǵyndar úshin tólep jatyr. Bul rette fermerler sýarý shyǵyndaryn sýbsıdııalaýdy alyp tastaýdy usyndy. Onyń ornyna osy qyzmetti jetkizýshini sýbsıdııalaı otyryp, aýyl sharýashylyǵy óndirýshileri úshin aqylǵa qonymdy tarıf belgileý qajet dep sanaıdy olar.
Sonymen qatar «Qazsýshardyń» túsindirýinshe, qaryz qarajatyn qaıtarý boıynsha shyǵyndardy tek jobalyq aýmaqtarda esepke alǵan jaǵdaıda tarıfter deńgeıi boljamdy túrde ondaǵan esege artady jáne tek kórsetilgen óńirlerdiń tutynýshylaryna salmaq túsedi. Sondyqtan EQDB men IDB qaryzdaryn qaıtarý men olar boıynsha syıaqylar tóleýdi eskere otyryp, respýblıkalyq tarıftik smeta bekitý usynyldy. Tarıfterdiń kúrt ósýine jol bermeý úshin qaryzdy óteý boıynsha júktemeni barlyq óńirge bólý, aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler úshin tarıfterdiń deńgeıin teńestirý kózdelip otyr. Iаǵnı ońtústik aımaqtarda tolyq jańǵyrtylmaǵan sý sharýashylyǵy ınfraqurylymy úshin qaryzdy basqa óńirler de tóleýi qajet. Máselen, ońtústiktiń salynbaǵan sýarý júıelerine alynǵan qaryzdy «Qazsýshardyń» negizgi kiris kózi ‒ Q.Sátbaev atyndaǵy arna tóleıdi. Nátıjesinde, tarıften túsken aqsha onyń ózine buıyrmaıdy, sáıkesinshe qaıta qalpyna keltirý jumystaryn júrgizýge, qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterýge qajetti qarajattan aıyrylady.
Sonymen qatar Ekibastuz GRES elimizdiń soltústiginiń basym bóligin, sonyń ishinde Astana men olarǵa sý beretin Sátbaev arnasyn elektr qýatymen qamtamasyz etetini belgili. Ol sondaı-aq energııa tapshy ońtústik óńir úshin elektr qýatyn óndiredi. Eger elektr stansalary úshin sý berý quny qymbattaıtyn bolsa, onda bul kelesi jyly el ekonomıkasynyń edáýir bóligi úshin, onyń ishinde «Qazsýshardyń» óz tutynýy úshin elektr energııasyna tarıfterdiń ósýine áser etedi.
Kásiporynnyń 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan ınvestısııalyq baǵdarlamasy gıdrotehnıkalyq nysandardy qaıta jańartýdy, jobalyq qujattamany ázirleýdi, 111 mlrd teńge somasyna jabdyqtar men arnaıy tehnıkany satyp alýdy kózdeıdi. Sondaı-aq EQDB men IDB-nyń 69 mlrd teńge kólemindegi qaryz qarajaty paıdalanylmaq. Bul rette tarıftiń ósýine salynǵan ınvestısııalar memlekettik kásiporynnyń óndiristik kórsetkishterin qanshalyqty jaqsartatyny mańyzdy.
Sý tapshylyǵy problemasy jyldan-jylǵa kúrdelenip barady. Jahandyq jylyný, transshekaralyq sýlarǵa táýeldilik, sýdy tıimsiz paıdalaný nátıjesinde 2030 jylǵa qaraı sý tapshylyǵyna tap bolýymyz múmkin. Ári qaraı halyq pen ekonomıkanyń ósý úrdisine saı tapshylyq 12-15 mlrd tekshe metrge deıin barady. Al bizde jaýapty sý tutyný mádenıeti joq. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy shyǵyndar jekelegen aımaqtarda 40 paıyzǵa jetip, sý nysandarynyń naqty tozýy 60 paıyzdan asady. Sondyqtan Prezıdent halyqqa Joldaýynda sýdy únemdeýdiń ozyq tehnologııalaryn engizýdi jylyna keminde 150 myń gektarǵa deıin jedeldetý, 20 jańa sý qoımasyn salý, keminde 15 jumys istep turǵan sý qoımasyn qaıta jańartyp, keminde 3 500 shaqyrym kanaldy jańǵyrtý jáne sıfrlandyrý qajettigin nyǵyzdady. Bul mańyzdy mindetterdiń oryndalýy sý sharýashylyǵy júıesin damytýmen derbes aınalysatyn jańa vedomstvonyń, ulttyq gıdrogeologııalyq qyzmettiń biliktiligine baılanysty bolmaq. Onyń aıasynda «Qazsýshar», «Nura toptyq sý qubyry» jáne basqa da negizgi kompanııalardy qosa alǵanda, eldiń sý sharýashylyǵyn basqarýdyń búkil júıesi túbegeıli ózgerýge tıis.