Namys pen jaýapkershiliktiń syn saǵaty

Jeltoqsan: sanadaǵy silkinis

– Ádil Qurmanjanuly, egemendik týraly qujatty qa­byl­daý erlikpen kelgenin bilemiz. Qa­­zaq­­tyń sanasyn silkintýge serpin ber­gen qandaı kúsh edi?

– Egemendik bizge ońaılyqpen kelgen joq. Osy jerde aldymen eldigimizdi saqtap qalatyn mańyzdy qujatty qabyl­daǵanǵa deıin bolǵan qıyn kúnderge sheginis jasaǵym kelip tur. Táýelsiz el bolýǵa degen bulqynys 1986 jyly Almatydaǵy Jeltoqsan kóterilisinen bas­taldy. Bul bizdi otar dep sanaıtyn ımperııanyń qylyshynan áli qan tamyp turǵan Gorbachevtiń kezi bolatyn. Olar Dımekeńdi (Qonaevty) jumystan ketirýdiń ádisterin oılap tabýǵa jumys istedi. Onyń sońy jastardyń jappaı narazylyqqa shyǵýyna alyp keldi. О́kinishke qaraı, biz Almatynyń úlken alańynda qazaq jastarynyń jappaı soqqyǵa jyǵylǵanyna kýá boldyq.  Qystyń qaqaǵan aıazynda kóshege jınalǵan jastar Kolbınniń qazaqty basqarýǵa kelgenin qalamady. Sol kezdegi Dımekeńe degen halyqtyń súıispenshiligi men syı-qurmetiniń joǵary bolǵany sonshalyq, alańǵa shyqqan jastardyń órshil rýhyn esh­qandaı kúsh toqtata almady. Eldi­gi­miz synalar tusta jastardyń boıyn­daǵy lapyldap janǵan jigerdiń qaı­ta tutanǵanyna qýanǵanymyz da ras. Azattyqqa degen talpynys jas­tardy osylaı alańǵa shyǵardy. Ol kezde men otyz kúnge demalysqa shyq­qan­myn. Qaladaǵy dúrbeleńdi estip, dereý qaıtyp oraldym. Dúnıe astan-kesteń. Biraq bir nárse anyq edi. Sol joǵarydaǵy alańǵa toptasqan jas­tardyń batyl rýhynan bolashaq Qazaq­stannyń erteńi men egemendiginiń araıly kókjıegi de qylań bere bastaǵan-dy. Patshalyq Reseı men keńes odaǵy Qazaq­standy eshqashan ýysynan shyǵar­ǵysy kelgen emes. Qazaq dalasyn otarlaý maqsatymen kóptegen mıgrant Reseı men Ýkraınadan jer aýda­ry­lyp, elimizge jiberildi. Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýdiń artynda da sol otar­laý saıasaty turdy. Soǵys kezinde de Qa­zaqstanǵa Kavkazdan depor­ta­sııa­lanǵandar kóptep keldi. Osynyń bar­ly­ǵy­nyń astarynda bizdi otarlaýdyń keıbir nyshandary kórinip turatyn. Al keńes odaǵyn basqarǵandardyń barlyǵy qazaqtardy qurtýdy, qazaqtardyń sút be­tin­degi qaı­maq­taryn qynadaı qyrý úshin jumys istedi. Qaı-qaısy bolsyn qazaqtardyń egemendik alyp, óz aldyna táýelsiz memleket bolmaýy úshin qolynan kelgen barlyq tirlikti isteýge tyrys­ty. Tek Qazaqstan ǵana emes, Ortalyq Azııa elderin de óziniń ýysynan shyǵarmaýǵa bar kúshin saldy. Alaıda otarlaý saıasatyn júrgizýdiń qanshama amalyn qarastyrǵanymen, keńes odaǵy óz ishinen irip-shirip ketti. «Odaq nege ydyrap ketti?» degen máselege kelsek, kez kelgen ımperııa erte me, kesh pe, túbi ydyraıdy. Bul týraly «Mem­le­ket­ter nege kúıreıdi?» degen ma­qa­lamda tolyqqandy saraptama ja­sadym. Qarap otyrsańyz, Rım, Osman, Aýstrııa-Majarstan ımperııalaryna syrttan kelgen jaý joq. Odan beri de júzdegen memleket qırady. Barlyǵynyń taǵdyry ishten irip-shirýdiń saldarynan boldy. Sol sekildi keńes odaǵy da ishinen irip-shirip, bir-aq kúnde kúırep qaldy. Sebebi el basqaryp otyrǵandardyń barlyǵy da qarttyq kelip, qaýsaǵan shaqta edi. Soǵan qaramastan barlyǵynyń maqsaty – Ortalyq Azııany ýysynda ustaý, ásirese Qazaqstandy ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda qaldyrýǵa jumys istedi. Sebebi bizdiń jerimizdiń kólemi úlken. Asty-ústi tunǵan baılyq. Sony muqııat esepke alyp otyrdy. Onyń ústine keńes odaǵynyń kezinde Qazaqstannyń áleýeti óte joǵary boldy. Osylaısha, óz ishinen kúırep jatqan tusta odaq quramyndaǵy birneshe respýblıka ózderiniń egemen­di­gin jarııalady. Al Qazaqstan odaq quramynan eń sońynda shyqty. Tipti Reseıdiń ózi de egemendigin resmı túrde odaqtyń kúni bitken kezde ǵana jarııa­lady. Onyń ózindik sebebi bar-tyn. Bizdiń ekonomıkanyń qaı salasy bolsyn Reseımen tikeleı baılanysty. Sol úshin Reseıden bólinip shyǵýdy kóp adam qalaǵan joq. Adamdardyń boıynda qorqynysh ta joq emes-tin. Bir jaǵynan el ishinde orystildi azamattar kóp edi. Mı­nıstrlerdiń ishinde de, kommýnıstik par­tııa jetekshileriniń qatarynda da olardyń sany qazaqtardan basym boldy. Olar da ózderiniń qamyn oılap, Egemendik deklarasııasyn qabyldamaýdyń qamyn kúıttedi. Depýtattardyń ártúrli pikirde bolǵanynyń astarynda da sol faktor jatqan-dy. «Batpandap kirgen aýrý mysqaldap shyǵady» degendeı, halyqty quldyq sana ábden basyp tastaǵany taǵy bar.

– Oqý oryndarynyń basshylary jastardyń jappaı alańǵa shyqqany úshin qýdalanǵanyn bilemiz. Sizge de ushqyny tımedi me?

– Tıdi. 1986 jyly Almatydaǵy Shet tilderi ınstıtýtynda oqý isteri jónindegi prorektor edim. Tótenshe komıssııa «Alańǵa shyqty» degen jeleýmen eń jaqsy oqıtyn stýdentterimizdiń barlyǵyn oqýdan shyǵaryp jiberdi. Onyń ishinde Jeltoqsanǵa qatysqany bar, qatyspaǵany bar, onymen sharýasy bolǵan joq. Olardyń negizgi maqsaty jaqsy oqıtyndardy, keleshekte osy memlekettiń kósegesin kógertip, tuǵyry bolatyn adamdardyń barlyǵyn qurtý boldy. Kóterilisti jeleý etip, barlyq oqý ornynda osyndaı qysqartý júrdi. Rektorlardy qýdalap, qańǵytyp jiberdi. Partııadan shyǵaryp, barlyq jolyn jabýǵa tyrysty. Orys basylymdarynda Qazaqstanǵa qarsy jamandaý bas­taldy. «Ultshyldar», «araq iship, esirtki shekkender» sekildi aıyptaýlarmen sottady. Qazaqtyń betkeustarlary qyrshyn ketti. Bir ǵana mysal aıtaıyn, bizdiń ınstıtýtta 30 ulttyń ókili oqıtyn. Soǵan qaramastan bizdiń rektorǵa da ár­túrli jala jaýyp, jumystan da, partııadan da shyǵaryp jiberdi. Jalǵyz bizdiń ǵana emes, biraz ınstıtýttyń rek­torlaryn qýdalady. Ol kezde men rek­tor­dyń mindetin atqarýshy edim. Bir kúni Almatydaǵy Qazaqstan komsomoly uıymy ortalyq komıtetinde Bilim mınıstrliginiń alqa otyrysy ótti. Jınalysty sol kezdegi Bilim mınıstri Kópjasar Náribaev basqardy. Prezıdıýmda Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıtetiniń múshe­lerimen qatar Máskeýden kelgen qa­ra­laýshy top­tyń ókilderi otyrdy. Bar­lyǵy baıaǵy Máskeýdiń yǵyna ketip jatty. Jınalysta sóıleıtin adamdardy kúni buryn daıyndap qoıǵan. Álgi jerde «Tárbıe jumysyn bosańsytyp alǵan» degen aıyptaýlarmen barlyq joǵary oqý ornyn jamandady. Sondaǵy aıyp mynaý: Qazaqstandaǵy oqý oryndarynda qazaqtardyń sany artyp, orystar azaıyp ketken. Soltústik oblystardan az adam oqıdy-mys. Osyndaı jeleýmen meni de qalalyq kommýnıstik partııa komıtetiniń bıýrosyna shaqyrdy. Biraq kollegııada sóılegen sózimde: «Bul aıtylǵandardyń bireýin de qabyl­damaımyn. Sebebi bizge jala jabylyp jatyr», dep aıtyp ket­ken­min. Eń qyzyǵy, osy sózdi aıtyp jat­qan­da zalda shybynnyń yzyńy ǵana esti­letindeı tynyshtyq ornady. Bir adam meni qoldap sóılegen joq. Qoldap sóı­leý­ge qorqatyn kúnge jettik, kórdińiz be? Bar­ly­ǵy jep otyrǵan nanynan, qyzmetinen aıyrylyp qalamyn ba dep qoryqty. Sonda da aıtarymdy aıttym. «Meni de jumystan qýsańdar, qýyńdar. Biraq Máskeýdiń sheshimimen kelispeımin», degenimde de jigitterdiń bireýi qol kóterip, sózime qoldaý bildirgen joq. Artynan meni de qýdalaý bastaldy. Bıýroǵa shaqyrdy. Ol jerde «Tárbıe jumysyna jaýap beretin adamsyz. Nege osyndaı bassyzdyqtarǵa jol berdińiz? Orystardyń úles salmaǵy nege tómendep ketti? Olar nege az, sender, ıaǵnı qazaqtar nege kóp?» degen suraqtyń astyna aldy. «Bizde 30 ulttyń ókili oqıdy. О́zderińiz bilesizder, bizde qazaq pen orys mektepteri bar. Árqaısysynan 50 pa­ıyzdan, sol sııaqty aralas mektepten 25 paıyz adam oqýǵa tússe, qazaqtardyń 75 paıyzy sodan shyǵady. Eshkim qoldan eshteńe jasaǵan joq», dep statıstıkany aldaryna tarttym. Olar eshteńe deı almady. Jumystan negizsiz qýýǵa dát­teri barmady ma, kijinip-kijinip qoıdy. Keıin ornyma qaıtyp kelgennen keıin oqýdan shyǵarylǵan balalardyń birazyn qaıtarttym. Bir kúni bizdiń partııa komıteti basshysynyń orynbasary Dmıtrıı Komarev kabınetime kirip keldi. Men ol kezde rektordyń qyzmetin atqaryp júrgen edim. «Siz Jeltoqsan kóterilisine baılanysty oqýdan shyǵarylǵandardy nege qaıtadan oqýǵa qabyldaǵansyz? Burynǵy buı­ryqty nege buzdyńyz? Partııa komı­tetimen nege aqyldaspaısyz?» degen sekildi áńgime aıtty. Men oǵan «Ke­ńe­setin eshteńe joq. Siz ekeýmiz bir úıde turamyz. Sizdiń balańyz 2-kýrsta oqıdy. Jeltoqsandy sizdiń balańyz nemese bizdiń balalar uıymdastyrdy ma? Olardyń eshqandaı kinási joq qoı. Jastardyń taǵdyryn nege kesip tastaýy­myz kerek?» dedim. Biraq aıtarymdy aıtyp, artynan qatty oılanyp qaldym. О́ıtkeni ol sózimdi ortalyq komıtetke estirtetinin bildim. Sóıtsem, úsh kúnnen keıin Dmıtırıı Komarev búkil otbasyn alyp Reseıge kóship ketipti. Demek meniń aıtqanymnyń shyndyq ekenine onyń kózi jetse kerek.

Halyqtyń baılyǵy ózine tıesili

– Amerıka alǵashqylardyń biri bolyp bizdiń táýelsizdigimizdi moıyn­da­ǵany belgili. Al siz 90-jyl­dary Almaty qalalyq at­qa­rý komıteti syrtqy baılanystar bóliminiń jetek­shi mamany, AQSh-tyń Týson qala­syn­daǵy ókil bol­dyńyz. Osy qaıta qurý ýaqy­tyn­da táýelsizdigin alǵan elderden ne úırendik, neni baıqa­dyq?

– Rasymen, bul búkil álemniń nazaryn elimizge aýdarǵan oqıǵa boldy. Ege­men­di­gi­mizdi alǵash bolyp moıyn­da­ǵan­dardyń arasynda Amerıka men Túrkııa turdy. Qazaqstan BUU-ǵa múshe boldy. Shetelderden elshiler kele bas­tady, biz de ózimizdiń elshilikterimizdi asha bastadyq. Egemendik alǵanymyzǵa halyq bolyp qýandyq. Alaıda kom­mýnıstik partııanyń quramynda ju­mys istegen sholaq belsendiler keńes odaǵynyń shekpeninen shyqqysy kelmeı, qasarysyp baqty. Áıtkenmen buqa­ra halyqtyń egemendikke degen erik-jigeri olardyń degenin boldyrmady. Basta­ryn­da­ǵy bórikti aspanǵa laqtyryp, balasha qýandy. Ony estigen ózge eldegi baýyrlas qandastarymyz atajurtyna orala bastady. Munyń ózi – bólek tarıh.

Qazirdiń ózinde halyqaralyq uıym­dar­ǵa múshe bolyp, álemdik arenada úl­ken abyroıǵa bólenip jatqanymyzdy kóre almaıtyndar bar. О́kinishke qaraı, syrtqy saıasattaǵy jetistikterimizben birge el ishindegi jıirkendiretin jaǵdaı da boldy. Mysaly, tek baıýdy maqsat tutqan eski basshylyq jemqorlyqqa etek-jeńimen kirip ketti. Qazaqstannyń búkil baılyǵyn qaltalaryna salyp aldy. Burynǵy basshylyqtyń eń úlken qateligi  osy. Halyqqa emes, ózderine jumys istedi. Kúshtik qurylymdar halyqty qor­ǵaýdyń ornyna at tóbelindeı adamdardy qorǵap keldi. Bul keselmen kúni búginge deıin betpe-bet kelip otyrmyz. Jańa Qazaqstannyń reformasy nege baıaý júrip jatyr? Sebebi eski júıeniń butaqtary memlekettik qurylymdarda áli otyr. Al shirigen butaqty syndyrmaı, jańasy shyqpaıdy. Adamdardyń sanasy tazarmaı, damýdyń dańǵyl jolyna túsý qıyn. «Jahandanǵan álemniń geosaıası kelbeti» degen kitabymda da memleketti damytýda sanany ózgertpeı, eshteńe ózgermeıtinin taldap kórsettim. Bılikke merıtokrattar kelgende ǵana seń qozǵalady. Ar-ojdany taza adamdarǵa senim artqanda ǵana reforma jemisti júzege asady. Qazir shetke ketip qalǵan aqshany qaıtarýda nege qıyndyq týyp otyr? Quzyrly organdar ekpindi jumys istemeı jatyr. О́ıtkeni onyń sońy ózderine tıip ketetinin sezetin bolýy kerek. Biraq shirigen butaqtyń túbi shirip túsetini sekildi, olar qansha tyrmyssa da, reforma oryndalady. Eldiń baılyǵyna halyqtyń qoly jetedi.

О́tkende Birikken Arab Ámirlikteri  sheıhy­ny­ń kitabyn oqydym. Sol kitapta geo­logııalyq zert­teý júrgizýshiler arab sheıhyna: «Myna kelisimge qol qoı­sa­ńyz, siz álem­degi eń baı adam bolasyz», deıdi. Sonda álgi sheıh: «Nege men ǵana baı bolýym kerek? Meniń halqym bar. Sol halyqtyń ár azamatynyń úlesi bolsa ǵana qol qoıamyn», deıdi. Bizde de solaı isteýge bolar edi. Biraq bizdegi ult­tyq kompanııalar halyqqa kelgen­de sańyraý boldy. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev qarjyny memleketke paıda ákeletin jobalarǵa salý kerektigin únemi aıtyp keledi. Bul – óte mańyzdy. Mysaly, burynǵy basshylyq kezinde knopkamen ashylatyn zaýyttar ashyldy. Qazir solardyń jumys istep jatqanyn kórmeımiz. Sebebi onyń barlyǵyn talan-tarajǵa túsirip, joq qyldy. Eski júıeni kókseıtinder áli de bar. Baılyǵy tasyǵan mıllıarderler shyqqan elde sý men jylý, balabaqsha men mektep jetispeıdi. Tasymaldaý júıesi aqsap tur. Prezıdent eki sóziniń birinde aýyldy kórkeıtý kerek ekenin aıtyp keledi. Aýyl-aımaqty damytyp, megapolıs qalalardaǵy ýrbanızasııaǵa zańmen tyıym salatyn ýaqyt jetti. Sebebi ınfraqurylym qoljetimsiz bolyp tur. Qazir eldiń oqý-bilimine jaýap beretin mınıstr mektep qurylysyna bas qatyryp, balabaqsha sanyn eseptep áýrege túsip ketti. Mysaly, Vashıngton 600 myń adamǵa eseptelgen. Qalanyń ınfraqurylymy sonsha adamǵa ǵana laıyqtalyp jasalǵan. Al bizde úıler toqtaýsyz salynyp jatyr. Qazirgi qalalardaǵy qurylystan ıne shanshar oryn joq. Infraqurylym artta qalyp jatyr. Barlyq resýrs 3 qalaǵa baǵyttalǵan. Al Skandınav elderinde halyq qalaǵa údere kóshpeıdi. Týǵan jerinde qalyp, tirlik jasaıdy. О́ıtkeni úkimet olardyń turǵylyqty jerinen shyqpaýdyń barlyq jaǵdaıyn jasap qoıǵan. Bul el ishindegi kóshi-qonnyń retke kelýine ǵana emes, ulttyq qaýip-qaterge de úlken tosqaýyl. She­karalyq aımaqtardaǵy aýyldardy qańyrap bos qaldyrýǵa bolmaıdy. Al osy jumysty alǵa jyljytý úshin bizge ınklıýzıvti ınstıtýttardyń jumysyn qolǵa alý qajet. Talantty adamdarǵa tos­qaýyl qoımaı, jumys isteıtin adam­dar­ǵa múmkindikti molynan bergen jón. Kezinde «Damý» banki qarapaıym adamdarǵa emes, olıgarhtarǵa jumys istedi. Halyq bolsa qaryzǵa batyp júr. Sol úshin saıasatty ózgertip, áleýmettik ınstıtýttardy aıaǵynan turǵyzý kerek.

Myqty aqparattyq qaýipsizdik qajet

– Álemdegi geosaıası jaǵdaı shıe­le­nisip tur. Osyndaı tusta Qazaq­stannyń syrtqy saıasattaǵy róli men álem elderi aldyndaǵy bede­line qandaı baǵa beresiz?

– Shyǵysymyzda Qytaı, soltús­tigimizde Reseımen shektesemiz. Arab ále­mi­men de baılanysymyz bar. Jal­py al­ǵanda, Qazaqstan álem el­de­rimen tyǵyz qarym-qatynasta. Barlyq elde elshilikterimiz jumys istep tur. Prezıdenttiń sońǵy Qytaı men Amerıkaǵa, Eýropaǵa saparyn alatyn bolsaq, bizdiń memleketke degen alyp elderdiń kózqarasy bıik ekeni baıqalady. Sebebi Prezıdent birneshe tildi erkin meńgergen. Qy­taı­dyń eki dıa­lektisinde taza sóıleıdi. Qaýip­siz­dik keńesiniń jumys tilderin jaq­sy biledi. AQSh-qa saparynda BUU Bas Assambleıasynyń jyl sa­ıyn­ǵy pikir­­ta­la­sy­na qatysyp keldi. 183 mem­­leketten turatyn BUU-nyń min­be­rinde Quranǵa qatysty óz pikirin bil­dirdi. Qurannyń Baqara súresinde «Shynaıy musylman ózine túsken ki­tap­qa senedi. Sondaı-aq ózinen buryn túsken kitaptarǵa da senedi» dep ja­zyl­ǵan. 2013 jyly eli­mizge kelgen Rım Papasy II Ioann Pavel: «Úsh din­niń uqsastyǵy men aıyrmashylyǵy kóp. Eger aıyrmashylyǵyna ekpin beretin bolsaq, bir-birimizden alshaq­taı­myz. Al ortaq qundylyqqa ekpin bersek, jaqyndaımyz», dedi. Memleket basshysynyń da aıtyp otyrǵany osy. Quran – musylman áleminiń kıeli kita­by. Oǵan tıisý arqyly búkil mu­syl­man álemin dúrliktirip jiberýge bolady. Qazirgi Izraıl men Palestına ara­syn­daǵy qaqtyǵysta da jer men jesir daýynan bólek, dinı qaqtyǵys baryn kórip otyrmyz. Sonyń kesirinen osyndaı soǵys burq ete qalady. Qazirgi jaǵ­daı óte kúrdeli. Sebebi Gazadaǵy soǵysqa Iran qosylyp ketýi múmkin. Irak, Lıvııa, Saýd Arabııasy, 250 mıllıon halqy bar Indonezııa qosylyp ketetin bolsa, arty musylmandar men hrıstıandar arasyndaǵy teketiresti tutandyryp, úshinshi dúnıejúzilik soǵys bastalyp ketýi múmkin. Sondyqtan Memleket basshysy Qasym-Jomart To­qaevtyń ustanymy – álemdegi beıbit­shi­lik­ti dıplomatııalyq jolmen sheshý. Pre­zı­denttiń Qytaıǵa sapary da sátti bol­dy. Birqatar ulttyq kompanııanyń jetekshilerimen kezdesip, elimizge ınvestısııa tartý týraly ýaǵdalastyqqa keldi. «Bir beldeý, bir jol» jobasynyń bereri mol. Sebebi Eýropaǵa baratyn qurlyqtaǵy jol bizdiń elden ótedi. Al júk aýqymy kóbeıgen saıyn elge túsetin paıda shashetekten. «Bir beldeý, bir jol» – Jibek jolynyń búgingi zamandaǵy kórinisi. Qytaı oǵan óte múddeli. Prezıdenttiń AQSh pen Eýropaǵa saparynda da elimizge paıda ákeletin jobalardyń jaı-kúıi sóz boldy. Ár saparynda Qazaqstan basshysy álemdegi beıbitshilikti sózine arqaý etedi. О́ıtkeni turaqty damý úshin beıbitshilik kerek. Ol tek biz úshin emes, barlyq elde bolýy mańyzdy.

Bizdi de qoldaıtyn, qoldamaıtyn elder bar. Bizdiń de jerimizge kózin súzip otyrǵandar bar. Reseıdiń Dýmasynda otyrǵan keıbir saıasatkerlerdiń pıǵyly óte nashar. Keıbir depýtattary eki eldiń arasyna iritki salyp, ádeıi ashyqtan-ashyq shabýyl jasaıdy. Osyndaı kezde sheteldiń nasıhatyna toıtarys beretindeı aqparattyq qaýipsizdik kúshti jumys isteýge tıis. Mysaly, qa­zir eli­miz­de Reseıdiń birneshe telear­nasy jumys istep tur. Aqparattyq qa­ýip­siz­dik bolmasa, halqymyzdyń biraz bóligi olardyń «aıtqanymen» ketip qalýy múmkin.

AQSh-qa saparynda Prezıdentimiz taǵy bir másele kóterdi. Qaýipsizdik keńesiniń músheliginde atom qarýyna ıe turaqty memleketter bar. Qalǵandary biraz ýaqyttan keıin aýysyp otyrady. Prezıdent ortaq derjavalardan da osy keńeske turaqty múshe bolý kerektigin, mysaly, Qazaqstan degen sekildi oıyn aıtty. Bul – batyl usy­nys. Halyqaralyq saıasatta Qasym-Jomart Kemelulynyń róli úlken. Sózimen eseptesedi. Sondyqtan Qazaq­stan­nyń syrtqy saıasattaǵy rólin jo­ǵa­ry baǵa­laı­myn. Bul jaǵynan biz bas­qa­lar­men salystyrǵanda oq boıy ozyq turmyz.

Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary, elshi boldym, keıin Parlamentte jumys istedim. Sol kezde Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıymyndaǵy Parlament Assambleıasynyń múshesi boldym. Sonda musylmandardy shettetýmen kúres jónindegi jeke ýákildiń min­detin atqardym. Jyl saıyn Venada musyl­man­dardyń jaǵdaıyna baılanysty baıandama jasadym. Almatydaǵy ózim basqarǵan ınstıtýtta aǵylshynnan bólek birneshe tildi oqytýdy engizdik. Sebebi syrtqy saıasatqa qajet mamandardy daıarlaıtyn úlken ýnıversıtetke aınaldyrýdy maqsat ettik. Bul jumysymyz jemisti boldy. Qazir sol shákirtterimniń aldy damyǵan elderde dıplomat bolyp, eldiń erteńine súbeli úles qosyp jatyr. Elshi qyzmetimde júrgende eń basty maqsatyma qol jetkize aldym. Maǵan berilgen tapsyrma eki eldiń ortaq oqý ornyn ashý boldy. Qazirgi Qazaq-brıtan ýnıversıteti – sonyń nátıjesi. Bizdiń istegen sharýamyzdy shyr aınaldyratyn jastar qazir de bar. Tek olarǵa múmkindik berý kerek. Olardy betinen qaqpaı, belin býyp iskerlik ortaǵa aralastyrý qajet. She­tel asyp oqyp kelip jatqan jastar bar­shylyq. Biraq qaıtyp oralǵanda olarǵa mamandyǵy boıynsha jumys joq. Sondyqtan kelgen izimen qaıtyp ketip jatady. Ekinshiden, bizdiń bılikke qaltasynyń qamyn emes, jurttyń ja­ıyn oılaıtyn adamdar kelgende ǵana alǵa qoıǵan maqsatqa jeterimiz anyq.

– «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqyp kelgenderdiń kóbi joǵary qyz­­met­ke kelip jatyr. Olaı bolsa siz aıtyp otyrǵandaı, ózgeshelik ákelýge, kórgen-bilgenin iske jara­týǵa ne ke­der­gi? Salaǵa serpin ákelýge nege múm­­kindik bolmaı otyr?

– Biz áli de eski súrleýmen kele jatyr­myz. Qolynan is keletin azamattardy jo­ǵa­ry kóterile bastasa, eteginen tartyp álekke túsemiz. Eski Qazaqstanda olarǵa oqyp-toqýǵa múmkindik berdik, biraq qa­jet­ke jaratýǵa kelgende keri tarttyq. Olardyń alǵan bilimine laıyqty jumys oryndary ashylǵan joq. Mysaly, Ger­ma­nııada jastar joǵary bilim alýǵa talpynbaıdy. Kolledjdi bitirip, jalaqysy joǵary zaýyttarǵa jumysqa tura alady. Ary qaraı oqýǵa túsem dese de kedergi joq. Zaýyttarda jumys isteı júrip dok­tor­lyq dıssertasııa qorǵaı alady. Ju­mys oryndary jańa tehnologııamen jabdyqtalǵan.

Zertteýim qajetke jarasa qýanamyn

– Ǵalym retinde qandaı eńbek jazyp jatyrsyz? Qazirgi qoǵamda sizdi ne mazalaıdy?

– Bir-eki jyl buryn «Túrki álemniń yrym-tyıymdary» degen 600 bettik monografııa shyǵardym. Ol qazir qoldanysta júr. Sodan keıin Amerıka asqan altaılyqtar týraly zertteýimdi qazaq, orys, túrik tilinde shyǵardym. Anglııadaǵy elshige de aǵylshyn tiline aýdaryp jiberdim. Keshe ǵana «Jahan­dan­ǵan álemniń geosaıası kelbeti» degen monografııalyq eńbegim men «Vı­­kıń­der­diń izimen» atty kitabym jaryq kórdi. «Jahandanǵan álemniń geosaıa­­sı kelbeti» degen eńbegimde Nobel syılyǵy laýreattarynyń jaz­ǵan­da­ryna saraptama jasadym. Má­se­­­len, AQSh-ta jasy júzge kelgen Genrı Kıs­sındjer degen ǵulama bar. Rıchard Nık­sonnyń kezinde ol Qaýipsizdik má­se­­leleri jónindegi prezıdent keńes­shisi bolǵan. Sol Rıchard Nıkson oǵan «Genrı, biz Qytaı týraly ne bilemiz? Saýda-sattyq, ekonomıkalyq baı­la­nysymyz bar. Al salt-dástúri, má­de­nıeti, tarıhy, saıasaty týraly ne bilemiz? Az bilemiz. Sondyqtan sen osyny zertte», dep tapsyrma beredi. 40 jylda Genrı Kıssındjer Qytaıǵa 50 ret barady. Sonyń arqasynda Qytaı týraly 600 bettik monografııa jazǵan. Men sony taldap, kitabyma engizdim. AQSh-tyń burynǵy Qarjy mınıstri Genrı Polson Qytaımen saýda-sattyqty qalaı júrgizýge bolady degen maqsatpen 25 jylda 100 ret Qytaıǵa baryp, úlken monografııa jazǵan. Bul eńbekti qazir Amerıkanyń isker toptary paıdalanady. Ol kitapqa da taldaý jasadym. Sebebi ol eldegi jetistikter de bizge paıdaly. Olardaǵy kemshilik bizden de tabylady. Mysaly, Tom-Batler Boýden «Adamnyń parasatyn qalaı bıiktetýge bolady?» degen 50 kitapty oqyp, ózi 51-kitapty jazǵan. Mundaı ǵulamalar Batysta ǵana emes, bizde de bar. Mysaly, olardyń aıtyp otyrǵan 13 qundylyǵy Abaıdyń 2-3 óleńinde tur. Onyń barlyǵyn ne úshin jazdym? Kórgen-bilgenimdi keleshek urpaq qajetine jaratsyn deımin. Qolǵa alynǵan reformalardy iske asyrýda osy eńbekterim quralǵa aınalsa qýanamyn. Bılik buta­ǵyn­daǵy adamdar jol kórsetý kerek. Al ádiletti Qazaqstandy jasaıtyn, onyń baǵ­darlamalaryn iske asyratyn – ha­lyq. Ol úshin bılik eski júıeniń ǵana qundylyqtaryn boıyna sińirgen adamdardan barynsha tez arylýy kerek.

– Egemendiktiń qadirin qansha­lyqty sezine alyp júrmiz?

– Egemendigimiz bekip, elimiz órken­dep alǵa jyljysa degen aq tileýli adamdar jeterlik. Alaıda mysyqtileýler de bar ekenin umytpaý kerek. Kezinde kórshi eldiń bir mınıstri «Qazaqstan egemendigin ala bersin, tórt aıaqtap eńbektep aldymyzǵa qaıta keledi» degen edi. Sol sekildi egemen elimizdiń órkendeýine qarsy, otar bolyp qala berse eken degen adamdar ol kezde de boldy, qazir de bar. Ár eldiń ishke búkken bir syry, óz múddesi bar. Búgin de keńes odaǵynyń qırap qal­ǵa­nyn tragedııaǵa balap júrgender bar­shylyq. Olar osy saıasattan áli de bolsa túbegeıli bas tartqysy kel­meı­di. Rasynda egemendiktiń qadirin qanshalyqty baǵalaı alyp júrmiz? Májilistiń minberinen bir depýtat ózge eldiń saıasatyn ashyq qoldaǵany da esimizde. Sırııaǵa ketip, qazaqtyń salt-dástúrine, bolmysyna, qundylyǵyna qarsy shyǵyp, óz qanynan jerip jat­qan­dardy alaıyq. «Ishten shyqqan jaý jaman». Egemendiktiń qa­dirine jete almaı júrgen osyndaı adam­dar bar. Biraq «Arym – janymnyń sada­ǵasy» deıtin, azattyqty ult qundylyǵy sanaıtyn azamattar kóp. Qazirgideı ishki jáne syrtqy qaýip-qa­ter­ge toly zamanda kúshtik qury­lym­dar­ǵa óz qaraqan basynyń emes, el keleshegine jumys is­teı­tin jigerli de ımandy aza­mat­tar­dyń kelgeni quba-qup.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Jadyra MÚSILIM,

«Egemen Qazaqstan»