Áleýmettik nysandar qurylysy toqtap tur

Jurttyń júıkesin jol qu­ry­­­ly­synda júrgen josyqsyz mer­­digerler juqartyp barady. Má­selen, eki jyl buryn jer­­gilikti bıýdjettiń 460 mln teńge qarajaty jumsalyp, «jańa tehnologııamen salyndy» degen «Oıyl-Kóptoǵaı» jolyn kók­tem­de erigen sý aǵyzyp ketti. Aq­tó­be men Muǵaljar aýda­nynyń arasyndaǵy 80 shaqy­rym­dy eki jyl boıy jóndep úl­germeı jatyr. Jol qury­ly­syndaǵy alaıaq­tardan ábden yǵyr bolǵan jurt endigi jerde «Qandyaǵash-Aq­tóbe», «Shalqar-Aqtóbe», «Yr­ǵyz-Shalqar» joldaryn sapaly jóndeýden ótkizýdi talap etip otyr.

Jaǵymdy jańalyq – kelesi jyl­dan bastap «Samara-Shym­kent» tasjolynyń «Aqtóbe-Qarabutaq-Ulǵaısyn» bóligi tórt­ jolaqty bolyp keńeıtiledi. Onyń jobalyq-smetalyq qujat­ta­ry daıyn. 1960-1970 jyldary salynǵannan beri birde-bir ret jóndeý kórmegen «Qan­dy­aǵash – Embi – Shalqar – Yrǵyz» tas­joly da kezek kútip tur. Qan­dy­aǵashtan ońtústikke qaraı 20 shaqyrymyna jóndeý júrgizgen «Assana Dorstroı» JShS ke­le­si kóktemde Qotyrtas aýyly­na deıingi 75 shaqyrymyna kiris­pek­shi Munaıly eki aýdannyń kúre­tamyry – «Qandyaǵash-Em­bi», «Qandyaǵash-Juryn» jol­da­ryn­da kúz ben kóktemdegi laı­sań­da kólik qatynasy qıyn­dap jurt ábigerge túsedi.

Aqtóbeniń sapasyz salynǵan joldaryna aıaqtalmaǵan áleý­met­tik nysandar qurylysy da qosyldy. Tórt aýdan orta­ly­ǵynda kópbalaly otbasylar, mú­gedek azamattar, jetim balalar úshin salynyp jatqan kóp­páterli áleýmettik úıler mer­zi­minen keshikti. Byltyr paı­da­la­nýǵa berilýge tıis úı­ler­diń irgetasy men jartylaı bitken qabyrǵalary ǵana tur. Alys aýyl­darda salynyp jatqan shaǵyn mektepter qurylysynda da osyn­daı keleńsizdik oryn alǵan. Shal­qar aýdanyndaǵy Qarashoqat, Qobda aýdanyndaǵy Terisaqqan, Muǵal­jar aýdanyndaǵy Altyn­dy, Yrǵyz aýdanyndaǵy Jarma aýyldarynyń mektepteri salynbaı qaldy. Bar-joǵy 60 oryn­dyq osy bilim oshaqtary bes jyl buryn salynýǵa tıis edi. Eń qıyny, jańa mektep salamyz de­gen soń Qarashoqat pen Altyn­dy­daǵy samannan salynǵan eski mektepter buzylǵan. Endi eki aýyldyń adamdary eski mektepti nege buzdyrdyq dep qatty ókinip otyr. Mundaı jaýap­syz­dyq Aqtóbe qalasynyń irge­sin­degi Shı­lisaı men Shalqar qa­la­syn­daǵy 320 oryndyq mek­tep­ter qurylysynda da bar. Shal­qardaǵy Vokzal kóshesindegi mektep 2018 jyldyń 3 jeltoq­sa­nyn­da bastalyp, 2019 jyldyń so­ńynda paıdalanýǵa berilýi ke­rek edi. Alaıda jaýapsyz mer­diger jumysty sozǵylap júrip bir aı buryn ǵana bankrot dep jarııalady. Muny qurylys sala­­syndaǵy jaýapsyzdyq ne alaıaq­tyq deýge bolady. Bul jer­de memlekettik tapsyrysqa qa­ty­syp, áleýmettik nysandy salýǵa tender utyp alǵan bas merdiger barlyq jumysty ne mamany, ne tehnıkasy joq qosalqy merdigerlerge bólip beredi. Shalqardaǵy 320 oryn­dyq mekteptiń aıaqtalýyna byltyr 208 mln teńge jetpeı qa­lyp, tıesili qarajat jergilikti bıýdjetten bólindi. Bes jyl ishin­de oǵan bas-aıaǵy 1 mlrd 320 mln teńge jumsaldy. Bas merdiger «Grad Stroı Servıs» JShS, teh­nıkalyq jaǵynan qadaǵa­laý­shy «Nısan-Aqtóbe» JShS, jo­ba­laýshy «Inshab» JShS mektep qurylysyna óte jaýapsyz qarady.

Birneshe mektep, dene­shy­nyq­tyrý-sport keshenderin, avto­kólik joldaryn salýǵa mem­lekettik tapsyrys utyp alyp, tórt jyl boıy eshteńe bitirmeı kele jatqan seriktestikterdiń biri – Qyzylorda oblysynda tirkelgen «Abaı-B» JShS. Aty dardaı, biraq ne jibi túzý teh­nıkasy, ne saýatty qu­ry­lys­shysy joq merdiger Yrǵyz aýda­nynyń Qumtoǵaı, Qurylys aýyldarynyń kireberis jolyn jóndeýge memlekettik tapsyrys alǵan. Osy mekeme eki jylda Qumtoǵaı aýylyndaǵy 26 shaqyrym joldyń 8 shaqy­ry­myna ǵana asfalt tósep, Qu­rylys aýylynyń 6,9 shaqy­ry­­myn aıaqsyz qaldyrdy. Bul merdiger 2021 jyly Yrǵyz eldi mekeni men Qutıkól aýyly ara­syndaǵy 30 shaqyrym avto­kólik jolyna ortasha jóndeý jumystaryn bastady. Bıýdjeti – 559 mln teńge, tapsyrys berýshi – Yrǵyz aýdandyq qurylys, sáýlet, turǵyn úı-kommýnaldyq shar­ýa­shylyǵy mekemesi. Bıylǵy qazanda jol bitýge tıis edi. «Abaı-B» JShS-nyń jóndeý ju­mystaryn qadaǵalaýǵa jaýapty «Aqtaýstroıekspert» JShS-ǵa bıýdjetten 13 mln 934 myń teńge aýdarylǵan. Jóndeý jumystaryna qadaǵalaýǵa jaýapty osy seriktestik eshteńe bitirmegen. «Abaı-B» mekemesi Aqtóbe qalasyndaǵy Arynov kóshesin úsh jylda ázer bitirgen. Mine, osyndaı jumysy óte sylbyr, tehnıkasy da jetki­lik­siz seriktestik birneshe mıl­lıard­ta­ǵan tapsyrystarǵa qalaısha ońaı qol jetkizip júr? Qazannyń sońynda kún raıy buzylyp, jańbyrdyń sońy qar men kóktaı­ǵaq­qa ulasady. Endeshe, úsh aýyl­dyń aıaqtalmaǵan jolynyń jyry kelesi kóktemde jalǵasady. Mer­di­gerler bitirmegen jumys­t­a­ry úshin kelesi jyly bıýdjetten qarjy alatyn bolǵan soń esh asyqpaıdy. Basty syltaýy – qurylys materıaldarynyń qymbattap ketýi. Mundaıda tapsyrys berýshi memlekettik organdar merdigerlerge jumsaqtyq tanytady. Qoǵamdyq baqylaý bolmaǵan soń eki jaq ta bilgenin isteıdi. О́kinishtisi, memlekettik tapsyrystarǵa ońaı qol jetkizip júrgen jaýapsyz merdigerler sapaly turǵyn úıler, jaqsy joldar salyp kele jatqan jergilikti kompanııalardy yǵystyryp shy­ǵar­dy. Sońǵylary tapsyrys ala almaǵan soń tarap ketti.

Muǵaljar aýdany Altyndy aýy­lyndaǵy 60 oryndyq mek­tep­ti «Er-Qanat Servıs» SK» JShS jeti aıda salyp bitirýge tıis edi. Bastapqy bıýdjeti 400 mln teńge bolatyn. Bes jyl ótti, mektep te joq, bólingen bıýd­jet qarajaty taǵy joq. Qa­zir Al­tyn­dynyń júzden asa oqý­shy­sy men muǵalimderi altyn ón­dirip jatqan reseılik kom­pa­nııa­nyń keńsesinde oqyp júr.

Memlekettik tapsyrys zańy­nyń osaldyǵynan turǵyn úı jáne jol qurylysynda tolyp júrgen jaýapsyz merdigerler árbir óńirde birneshe nysan sa­lý­ǵa mıllıardtaǵan qarjyny alyp alady da, qarajatty aına­lymǵa salyp júredi. Bulardyń jaýapsyzdyǵynan aýyl balalary zardap shegip, árkimniń bosaǵasynda sabaq oqyp júr. Qa­jetti tehnıkasy, tıisti maman­da­ry joq merdigerlerge mek­­tep, balabaqsha, áleýmettik tur­ǵyn úı salýdy senip tapsyrý óte qaýipti bolyp barady. Mem­le­ket­tik tapsyrys zańynyń bas merdigerdiń qosalqy mer­diger­lerdi ózi tańdaýyna múmkin­dik berýinen kóshedegi kim kórin­gen qurylysshy bolyp shyǵa kel­di. Sapasyz qurylystar qaı­dan shyǵady degenge jaýap – osy.

Aqtóbe oblysy