Kókbozat

Kópenge degen halyq mahabbatyn qazaqtyń nar tulǵalary baıaǵyda aıtyp ketken. Aýzy dýaly Ábish abyzdyń jaıbaraqat zamanda janashyrlyq tanytqanyn kópshilik áli umyta qoıǵan joq: «Kópen, shyǵarmashylyǵyńa kóbirek den qoı. Kúlki kúretamyryń ekenin umytpa. Qalamyńdy tastama, sen qazaqqa kereksiń». Sózi ýáli Sher-aǵań da asyryp aıtpasa, kem aıtpaǵan: «Kópen Ámirbekov deseńiz, jurttyń bári biledi. Nege deseńiz, bul aýzyn ashsa, aýzynan shoq túsedi. Ol shoq adamdy kúıdirmeıdi, kúldirtedi. Onyń ózi – úlken óner. Jyrtylǵan kóńildi jamaıdy, muńaıǵan kózdi jadyratady. Tipti qıyn-qystaý kezeńniń ózinde de elge qýat beredi». Osy oıyn qorytyndylaı kele, Sher-aǵań da «osyndaı tulǵa bizdiń qazaq halqyna kerek-aq» degen edi shırek ǵasyr buryn. Sóz óneriniń eki paıǵambary da basyna kótergen sol Kópennen aıyrylyp qaldyq. О́zegiń órtenedi. Biraq «Adamnyń aıtqany bolmaıdy, Allanyń aıtqany bolady». Qudaı saldy, biz kóndik. Zymyrap bara jatqan ýaqyt. Kópen kókemniń de jaryq dúnıemen qoshtasqanyna jyl tolypty. Áli sengiń kelmeıdi.

Kóńilge bir demeýi – ol ádemi ómir súrdi. Kópen erekshe jaratylys ıesi edi. Eshkimge uqsamaıtyn. Bolmysy bólek, ustanymy erek bolatyn. О́ziniń ishki energetıkasy men syrtqy adamı aýrasyn aınalasyna alǵaýsyz shashyp júretin. Jurtty kúlkige kómip júrgendi aqyq júregimen qalaıtyn Kópen kókem eń bastysy adam alalamaıtyn. Kisilik kelbeti aldymen osy qasıetinen tarap jatatynyn da kóz kórdi. Halyqtyń muńyn azaıtyp júrgendi jón kóretin. Jurttyń ishine jıi barýǵa búıregi buryp turatyn. Eldiń qýanyshynan da qalmaıtyn. Qaıǵysyna da ortaqtasatyn. Toıǵa barsa, eldiń eńsesin kóterip ketetin. Qazaǵa barsa, qaıǵyryp otyrǵan jurtty sabyrǵa shaqyryp, shaǵaladaı sharq uratyn.

Osynyń bárine ýaqyt taba biletin onyń otqaraǵynan halyqqa degen shynaıy, kirshiksiz mahabbaty aıqyn sezilip turatyn. Kópen kóptiń adamy boldy. Sol halyqtyń qýanyshy da bola bildi, sol halyqtyń jubanyshy da bola bildi. Endi, mine, sol halyqtyń saǵynyshyna da aınalyp úlgerdi. Aıtary joq, kúlki degen qudirettiń kıesin bar jan-tánimen túsingen Kópen – óz ómiriniń mánin de, sánin de tapqan talant. Sózi mirdiń oǵyndaı qarymdy qalamger óziniń ómirge kelgendegi basty mıssııasyn abyroımen atqaryp ketti.

Qazaq satırasy men ıýmorynyń atasyndaı bolǵan Ospanhan Áýbákirov erterekte «Súzegen sózdi» oılap tapqan. Aǵamyz qaıtqan soń sol «Súzegen sózge» Kópen kókemiz ıe bolyp qaldy. «Súzegen sózdiń» taǵynda nyq otyrdy. Onyń ústine, satıra sarbazdary men serileriniń arasynda oqshaý oılap, súzip sóıleıtin surmergeni de ózi bolyp qaldy. Sondyqtan da Ospanhan aǵamyz satıranyń patshasy bolsa, ol sonyń zańdy murageri hám mırasqory ekenin kúni keshege deıin dáleldep ótti.

Kópendi kezdestirgen saıyn Arıs­toteldiń bassúıegin kórgendeı bolatynmyn. Bul da bekerden-beker bolatyn assosıasııa emes-aý? Komık Aleksıd basnopıses Ezopty jeti danyshpannyń biri retinde qarastyrar ma edi, eger satıranyń fılosofııamen qatysy bolmasa. Shynynda da, fılosof bolý úshin jartylaı satırık bolý shart, al satırık bolý úshin jartylaı fılosof bolýyń kerek. Mindetti túrde. Sodan bolsa kerek, Kópendi kórgende fılosofty kórgendeı kúı keshetinmin.

Fılosofııa – aqıqat. Al ony satırasyz aıtý múmkin emes. Birinsiz biriniń kúni qarań. Muny ózara tartylys kúshi dep ataǵan durys bolar. Munda tepe-teńdik basym. Ekeýi dombyranyń qos ishegi sııaqty. Bul – oı men sózdiń tartylys kúshi. Kópen kókem maǵan osyndaı ǵajap gravıtasııalyq qubylystyń dırıjerindeı kórinetin. Osy sózime onyń shyǵarmashylyǵynan kóptegen mysal keltirýge bolady. Degenmen birdi-ekili mysalmen shektelip, onyń satırasyna obal jasaǵym joq. Kópendi fragmenttermen oqymaý kerek. Kópendi qoparyp oqý kerek.

Eki jaǵyna kezek teńselip kele jatatyn palýan júristi, kesek tulǵaly Kópenniń kózine kóziń túskende júrek jylýyn sezine qalatynsyń. О́ıtkeni Kópenniń kózi – Kópenniń ózi. Keıbir kózder bolady, óte jumbaq. Eshteńeni bilip bolmaısyń. Bilgiń de kelmeı qalady. Al onyń kózi kórkin ashyp turatyn. Shymqalanyń ashyq-shashyq jatatyn darbazasy sııaqty. Kózine kirip kete barasyń. Kózi onyń bar bolmys-bitimin aldyńa jaıyp salady. Onyń qoı aýzynan shóp almaıtyn jýastyǵyn da kózinen baıqaısyń. Onyń ala jipti attamaıtyn adaldyǵy da kózinen anyq baıqalady. At aýnaǵansha aqyl ta­ýyp ketetin yldym-jyldymdyǵyn da kózi «satyp» qoıady. Eń aıaǵy ol saǵan «obed» alyp bergisi kelip turǵanyn da osy kókshil kózi habarlap turady. Onyń ózi kúlip turmaıdy, kózi kúlip turady. Kópendi Kópen qylǵan da dál osy faktor. Kópenniń kózi de Kópenniń sózindeı. Qarapaıym. Deı tura, tuńǵıyq. Tereń. Tynysyń tarylmaıdy. Qý tirshiliktiń barlyq qolaısyzdyǵynan qutylǵandaı bolasyń. Osyndaı komfort kózdi biz áli talaı saǵynatyn bolamyz.

Myna ómirde az nárseniń qadirine tez jetesiń. Osy ras sóz. Kópen degen «bir baý shóp» degen maǵynany bildiredi. Keıde oılaımyn: maıa-maıa shópten góri, bir baý kózińe jyly ushyrap turady. Ol qaıtqanda jurttyń bári «Kúlki koroli», «Kúlki korıfeıi» dep joqtap jatty. Shynynda da, Kópen men kúlki egiz uǵymdar edi.

Ol shýda jiptiń ózin de ıneniń jasýynan ótkizip jiberetin sheber edi ǵoı, jaryqtyq! «Qıynnan qıystyrar er danasy» ekeni bir bólek, aıaq astynan tosyn oı aıta biletin tapqyrdyń tapqyry bolatyn. Bir mysal. Bul bolǵan oqıǵany óz aýzynan estip edim. Sosyn aıtqym kelip otyr. Onyń ústine, osy áńgimeden onyń boıyna bitken taza tabıǵatyn tanısyń. Adamı da. Tulǵalyq ta. Oǵan qosa talanty men daryny da el arasyna keń taraǵan epızodtyń aınalasynan ońaı tabyla ketedi. Dál osy jerde ol óziniń dıplomatııalyq jáne bitimgershilik qasıetimen de tanylǵanyn aıta ketkenniń aıyby joq. Shynynda da, Kópen kókem beıbitsúıgish azamat edi-aý!

1988 jyly qyryqtyń qyrqasyna shyǵyp úlgermese de, talantymen talaıdy aýzyna qaratqan Kópen Ámirbek qazaqtyń bir top aqyn-jazýshymen birge qazaq ádebıeti men mádenıetiniń Túrikmenstandaǵy onkúndigi aıasynda Krasnovodskige barady. Arasynda Farıza Ońǵarsynova apamyz da bar. О́kinishtisi, túrikmender qazaq qalamgerlerin áýejaıdan durys kútip almaǵan sııaqty. Ushaqtan túsken soń qazaq qalamgerleriniń shaı ishemiz degen úmitteriniń de kúli kókke ushady.

«Shaı ishpesem, basym aýyrady. Maǵan shaı qaınatyp ber», deıdi aqyn apamyz qonaqúıge kelgen soń zatyn kóterisip jetkizgen Kópen Ámirbekke. Qyrly staqannyń ishine ǵana syıatyn kishkentaı «kıpıatılnıgin» is-saparda ózimen birge alyp júretin Kópen aqyn apasyna shaı daıyndap beredi. Tańerteńgisin de osy kartına qaıtalanady.

Bildeı bir elge shyǵarmashylyq saparmen kelgende qasyndaǵy inisine shaı qaınattyryp ishkenine qatty qapalanǵan Farıza apam kelesi kúni dekadanyń ashylýyna arnalǵan jıynda birinshi sózdi ózi alyp, túrikmenderge bar renishin jaıyp salady. Adaıdyń adýyndy qyzynyń sózinen keıin Krasnovodsk obkomynyń birinshi hatshysy Taıly Taılıevıch qalbalaqtap qalady: «Sizderdi kútip alyp, jaǵdaılaryńyzdy jasaýdy osyndaǵy oblystyq tutynýshylar odaǵynyń basshysy Shapaı degen qandastaryńyzǵa tapsyryp edik», deıdi.

Bizdiń aqyn-jazýshylarǵa qarap keshirim suraǵandaı bolǵan birinshi hatshy endi zalda otyrǵan Shapaıǵa kózin alarta qaraıdy. Sol kezde Farıza apam Kópenge «Osy týraly bir shýmaq jazyp, qazir sóz sóılegenińde oqyp bershi», deıdi. Kóp uzamaı sóz buıyrǵan satırık bylaı ańyratqan eken:

«Apaıda aıqaı bar,

Shapaıda shaı-paı bar.

Apaıǵa aıqaı kerek emes,

Shaı-paı kerek!

Shapaıǵa shaı-paı kerek emes,

Aıqaı kerek!

Shapaı shaı-paı berse,

«Paı-paı!» der ek!».

Kez kelgen sıtýasııadan kórkem mine­zi­men keremet shyǵyp ketetin Kópen Ámirbek osylaısha apaıdy da, Shapaıdy da rızashylyqqa bólepti. Sóz bar ma, onyń tula boıy tapqyrlyqqa tunyp turǵanyn osydan-aq ańǵarasyz.

Shaǵyn maqalada basqasyn aıtýǵa múmkindigimiz bolmasa da, ózi kóziniń tirisinde jaryqqa shyǵaryp ketken shyǵarmalarynyń bes tomdyǵy týraly til ushyndaǵy áńgimeni aıtý – mindet. Áli esimde, ol bul jobany óziniń jetpis jasqa tolý mereıtoıyna oraı shyǵarǵysy kelgen. Dál sol kezde álemdi jaılaǵan pandemııanyń kesirinen onyń bul oıy sál keshirek iske asty. Bes tomdyqtyń tusaýkeserin ótkizý de oıynda boldy. Biraq dendegen dert oǵan  múmkindik bermedi.

Bes tomdyǵynyń jaryq kórgenine jas balasha qýanǵany kóz aldymda. О́mir boıy kóz maıyn taýysyp jazǵan shyǵarmalarynyń bir jerge toptasyp turǵany boıyna qýat bergendeı bolyp edi. Sondyqtan da qysqasha sholý jasap ótkendi jón sanap otyrmyn. Birinshi tomynda suńǵyla syqaqshynyń iri tulǵalarymyzǵa jazǵan astarly parodııalary, balalarǵa arnalǵan óleń­deri men jańyltpashtary jáne mysal-mysqyldary toptastyrylǵan. Kópen pýblısıstıka men ıýmordyń sıntezin jasaǵan keremet jazýshy ekenin onyń ezý tartar estelikteriniń esten tan­dy­ra­tynynan-aq bilýge bolady. Mine, onyń shyǵarmashylyǵynyń osy qyry ekinshi tomnan anyq baıqalady. Úshinshi tomda ár jyldary shyqqan «Aty joq kitap», «Qysyr áńgime», «Tilim qyshyp barady», «Nemenege jetisip kúlesiń», «Juma sálem», «Sóıle deseń, sóıleıin» sııaqty kitaptarymen oqyrman qaıta qaýyshady. Tórtinshi tomda Qazaqstan Prezıdentiniń BAQ salasy boıynsha syılyǵynyń laýreaty Kópen Ámirbektiń kezinde buqaralyq aqparat quraldarynda ja­rııa­­­lanǵan mańyzdy maqalalary men suhbattary berilgen. Oqyrman besinshi tom­da Kópen Ámirbektiń túbit ıek, túkti bas kezinen aqsaqal bolǵanǵa deıin­gi­ aralyqta túsken sýretterinen jınaq­tal­ǵan fotoalbomdy tamashalaı alady. Shynynda da, bul bestomdyq – keıingi kópentanýshylar úshin bas-aıaǵy jınaqy shymyr dúnıe.

Bıyl Kópen kókemniń týǵan kúnin birinshi ret ózinsiz atap óttik. 29 naý­ryzda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq akademııalyq kitaphanasynda atalǵan bestomdyqtyń tusaýkeseri boldy. Kelinshegi Áıgerim men inisi, belgili foto­jýrnalıst Shúkir Shahaı ekeýi moderator bolýdy maǵan usyndy. Eldiń aldyna shyǵyp, sóz tizginin ustap kórmegen soń kelisimimdi berý qıyndyq týdyrǵany ras. Alaıda «Ońashadaǵy onlaın oılar» kitabymnyń tusaýkeserin Kópen Ámirbektiń birde oıly oramdarymen, birde ádemi ázilimen kómkerip, ǵajap basqaryp bergeni jadymnan shyqqan emes. Sondyqtan da bul iske bel býdym.

Bestomdyqtyń tusaýkeserinde eldiń ezýinen kúlki ketken joq. Keremet ótti. Shynynda da, satırıktiń keshi osyndaı kóńildi atmosferada ótkenin qalap edim. Sol kúni meni Kópen kókemniń ózi jetektep otyrǵandaı sezindim. Orys oqyrmandary arasynda bir sóz bar: «Mıhaıl Jvaneskıı ne ýstarevaet». Shyǵarmashylyq adamyna osydan asqan qandaı baǵa berilýi múmkin? Osy sózdi ınterpretasııa jasap, «Kópenniń ádebı mol murasynyń kúlkiden turǵyzylǵan kók kúmbezi eshqashan kónermeıdi» dep aıtqanym esimde qaldy. Shynynda da, qazaq tiri tursa, Kópen umytylmaıdy. Men soǵan Qudaıyma sengendeı senemin.

Satıranyń qos sańlaǵyn jaıdan-jaı qatar qoıyp otyrǵan joqpyn. Ekeýiniń uqsastyǵynan aıaq alyp júre almaısyń. Mıhaıl Jvaneskııdiń de, Kópen Ámir­bektiń de shyǵarmashylyǵyna burynnan qatty qyzyǵamyn. Ekeýin de súıip oqymaý múmkin emes. Bul – birinshiden. Ekinshiden, ekeýi de óte qarapaıym jazady. Biraq tunyp turǵan pálsapa. Men ekeýin birdeı nege jaqsy kóretinimdi jýyrda ǵana bildim. Baqsam, ekeýi de tabıǵat qaıta túlep jatatyn naý­ryz aıynda dúnıe esigin ashyp, ekeýi de qaharly qystyń aldy – qarashanyń qara sýyǵynda qaıtys bolǵan. Anyqtap qarap otyrsam, ekeýi biri-birine qatty uqsaıdy eken. Tipti aınymaıdy. Boıy da, oıy da. Ekeýi de shaǵyp sóıleýdiń has sheberi. Eń aıaǵy kózildirigin tómen túsirip, adamǵa qýaqylana qaraǵanyna deıin.

Men Kópen kókemniń ózimen HHI ǵasyrdyń basynan aralasa bastadym. Oǵan deıin HH ǵasyrda onyń týǵan inisi Bazarbek Túkibaımen (Balapan Bazar) kóbirek birge júrdik. Sony meńzegeni me, qaıdam, menen Kópenniń suraǵany bar: «Men seni ne úshin jaqsy kóremin, bilesiń be?». Men ıyǵymdy qıqańdattym. Ol ózi jaýap berdi: «Men seni inim Bazarbekti jaqsy kórgeniń úshin jaqsy kóremin». Sol aıtpaqshy, men Mısha aǵaıdy nege jaqsy kóremin desem, Kópen kókemdi jaqsy kórgennen keıin jaqsy kóredi ekenmin.

«Bilimdi adam qartaıǵanda ózin baqytty sezine bastaıdy». Mıhaıl Jvaneskııdiń osy sózine rıza bolamyn. Bylaı qarasań, qarapaıym sóılem. Deı tura, qanshama fılosofııa jatyr. Marqum Kópen de ómiriniń sońǵy on jylynda ózin keremet baqytty sezingenin baıqadym. О́ziniń adamı ishki balansy ornyǵyp, kóńil tynyshtyǵyna bólengeni de áser etkeni ras. Biraq, eń aldymen, bilimdiliginen bolar dep topshylaımyn. Ásirese ómiriniń sońǵy jyldary barlyq adammen birdeı bilgenimen bólisip otyrǵandy jany súıetin. Jadynyń myqtylyǵynan bolar, tipti atam zamanǵy adamdardyń baıaǵyda aıtyp ketken sózderin aına-qatesiz qaıtalap otyrýshy edi.

Alla taǵala Kópen kókeme bárin berdi. Aqylman edi. Jaratqan ıem odan daryndy da aıamady. Oıy da júırik, qalamy da júırik boldy. Qudirettiń osynshama syıyn kez kelgen adam kóterip júre almaıdy. Ol kóterip júrdi. Qarapaıymdylyǵy men qanaǵatshyldyǵy onyń ómirin árli de ádemi etkenin endi bilgendeımiz. Eń aldymen aryn ardaqtap ótti ómirden. Aryn barlyq nárseden bıik qoıdy.

2018 jyly «Qazsport» arnasy sol kúnderi bolyp jatqan fýtboldan álem chempıonatynyń ár oıyny aldynda sarapshylar men jankúıerlerdi shaqyryp, dástúrli matchaldy suhbat uıymdastyratyn. Olar meniń qashanda Portýgalııa quramasyna janym kúıe­ti­nin jaqsy biledi. О́ıtkeni 2016 jylǵy Eýropa chempıonaty bastalmaı jatyp Portýgalııanyń aty ozyp, jeńimpaz bolatynyn aıtqanyma kýrs­tas dosym Qaınar kýá. Sol jyldary «Qazaqstan» teleradıokorporasııasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolyp qyzmet atqaryp júrgen Qaınar Oljaı Portýgalııa men Fransııa arasyndaǵy aqtyq oıyn aldyndaǵy habarǵa meni arnaıy shaqyrtyp, ol kúni de meniń komandam azýy alty qarys fransýzdardy joq jerden jeńip ketip, chempıon­ bolǵany bar. Osy «kóripkeldigim» úshin «Qazsport» sol jyldary meni osyndaı habarlarǵa shaqyrýdy ádetke aınaldyrǵan. Sonymen eki jyldan keıin habarǵa taǵy shaqyryldym. Nemerem Berdibek te fýtbol dese, ishken asyn jerge qoıatyn jankúıerler qataryna qosylǵan kezi. Redaktordan ony ertip aparýǵa kelisim aldym. Sodan habarǵa shyqtyq. Ekeýmiz birdeı Portýgalııaǵa shań jýytpaı, bósip otyrmyz. Portý­ga­lııanyń osy oıynda shashasyna shań juqpaıtynyna búkil Qazaqstan jan­kúıerlerin sendirgendeı boldyq.

Alaıda habarda nemerem ekeýmizdiń betimizdi alyp-salǵanymyz dalada qaldy. Qudaı atqanda Portýgalııa qas masqara bolyp jeńildi. Sengen serkemiz Krıshtıaný Ronaldýdy jerden alyp, jerge salǵannan da qaıran bolmady. Nemerem ekeýmizdiń salymyz sýǵa ketti. Túnimen dóńbekship uıyqtaı alsamshy? Kún arqan boıy kóterilgende ǵana kózim ilinip bara jatqany esimde. Ishim ýdaı ashyp jatyr. Urynarǵa qara tappaı. Degenmen uıqy arsyz degen ras. Qorylǵa basa bergenim sol edi, telefon shyryldap qoıa berdi.

Kópen kókem eken. Jubata sóıledi: «Áı, Sharhan, seniń jaıyńdy túsinip otyrmyn. О́ziń bilesiń, jankúıer bolyp júrgenim bıyl ǵana. Túnimen Portýgalııa emes, seni ýaıymdap shyqtym». «Kópeke, jurttyń bəri janymdy sizdeı túsinse ǵoı», dedim kóńilim bosap. Kópen naqty usynysyna kóshti: «Sharhan, keshegi habarǵa qatysqan nemereńdi ertip úıge kel. Kóńilshaı iship ketińder».

Kópen kókem kósheli kisi ekenin taǵy kórsetti. Kóńildi aýlasań, Kópen kókem­deı aýla! Býy burqyraǵan palaý jedik. Kók shaı iship, mańdaı jipsidi. Ishken-jegendi qoıshy. Ázil əńgimelerin aıtsaıshy. Kóńilshaı emes, kədimgi konsert kórip qaıtqannan kem bolmady. Kenjesi Jubanysh pen nemerem ekeýi keń bólmede dop teýip, məre-səre boldy. Keshegi kúıikti men de umyttym. Nemerem de umytty. Kópen kókem dúleı djentlmendigin bul joly da dəleldedi. Mundaı «jesti» kim kóringen jasaı almaıdy. Kópendeı keń jigittiń qolynan ǵana keledi. Kóńil aýlaýdan qıyn ne bar? Eshteńe! Eshkimniń qolynan kele bermeıtin nárseniń ózin jalǵyz ózi jasap júretin qazaqtyń Kópeni edi ǵoı, jaryqtyq!

 * * *

Kózi kók Kópen kókemdi Temirqazyqqa jalǵasyp jatqan kókshil tústi Kókbozat degen juldyzǵa uqsatamyn. Qazaqtyń jerinen qaraǵanda jyl on eki aı jylt-jylt etip turatyn Kókbozatty kórgen saıyn Kópen kókemdi kórgendeı bolamyn. Temirqazyqqa arqandalǵandaı aınala qozǵalyp turatyn Kókbozat juldyzyndaı Kópen de aspanda óziniń týǵan halqyn aınalyp-tolǵanyp júrgendeı elesteıdi. Qazaqtyń máńgilik esinde qalǵan Kópen kókemdi basqa qandaı juldyzǵa teńeı alasyń? Tek Kókbozatqa! О́ziniń týǵan halqyn ómiriniń temirqazyǵyndaı kórgen Kópen kókem Kókbozattyń Temirqazyqtan irgesin aýlaq salmaıtyny sııaqty bizdi de kókten kóz almaı qarap turǵan sekildi. Sol sát Kópen kele jatqandaı áserde bolatynyń da – tylsym qubylys!

Sharhan QAZYǴUL