Teatr óneriniń ishinde bizge ataýy erteden-aq tanys bolǵanymen elimizde buǵan deıin qolǵa alynbaǵan sala bar, ol – kóshe teatry. Aty aıtyp turǵandaı munda qoıylymdar dalada, aýqymdy keńistikterde, mereke-jıyndarda kórsetiledi. Tarıhy tereńde jatqan kóshe teatrlarynyń bastaýy sonaý b.d.d. Grekııadaǵy Dıonıs qudaıdyń qurmetine arnalǵan saltanatty mereke, sondaı-aq Shyǵys elderiniń ulttyq dástúrlerinen týyndaǵan eń alǵashqy qoıylymdary edi. Sol sııaqty Qaıta órleý dáýirindegi karnavaldyq merekeden damyp, óziniń erekshe formasymen tanylǵan ıtalııalyq komedııa del arte teatry kóshe teatryna jatady. О́tken ǵasyrlardaǵy qazaq topyraǵynda oryn alǵan kóshi-qon kezindegi salttarda da, sal-serilerdiń ónerinde de kóshe teatrlarynyń elementteri mol. Jalpy, qalyptasý tarıhynyń alǵashqy kúnderinen-aq árbir ulttyń kásibı teatrynyń dúnıege kelýine yqpal etken teatrdyń bul túri qazirgi ýaqytta ónerdiń bir salasy retinde keńinen damyǵan. Búginde kóptegen elde kóshe teatrlary festıvalin ótkizýdiń qolǵa alynýy da sondyqtan. Iаǵnı promenad, fleshmob, heppenıng, site-specific, envaıronment, bodı-art sııaqty túrli janrlar men baǵyttardy boıyna jıǵan bul ónerde kóshelerde, zaýyt-fabrıkalarda, bazarlar men belgili bir keńistikterde óner kórsetý arqyly halyqtyń ónerge degen qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, sol halyqpen tyǵyz qarym-qatynas jasaýǵa múmkindik mol.
Osyndaı shyǵarmashylyq úrdistiń negizinde túrki áleminiń astanasy sanalatyn Túrkistan qalasynda oblystyń qurylǵanyna 5 jyl tolýyna arnalǵan halyqaralyq kóshe teatrlarynyń festıvali ótti. Elimizde alǵash ret bolǵan mádenı is-sharany Túrkistan oblysynyń ákimdigi qoldap, oblystyq mádenıet jáne týrızm basqarmasy uıymdastyrdy. Joǵaryda aıtyp ótken kóshe teatrynyń túrleri men baǵyttary jóninde festıvaldyń alǵashqy kúninde bolǵan dóńgelek ústelde ónertaný doktory, professor Baqyt Nurpeıis óziniń baıandamasynda jan-jaqty taldap berdi.
Shyǵarmashylyq saıysqa qatysqan Q.Medetbekov atyndaǵy Talas oblystyq mýzykalyq drama teatry (Qyrǵyzstan), B.Iýldashev atyndaǵy «Dııdor» jastar eksperımentaldy teatr stýdııasy (О́zbekstan), Býrsa mýnısıpalıtetiniń qalalyq teatry (Túrkııa) jáne qazaqstandyq ujymdar: A.Toqpanov atyndaǵy Jambyl oblystyq qazaq drama teatry, Q.Jandarbekov atyndaǵy Jetisaı drama teatry, R.Seıtmetov atyndaǵy Túrkistan qalasynyń mýzykalyq drama teatry, Túrkistan mýzykalyq drama teatry, Saıram aýdandyq qazaq halyq teatry, Ordabasy aýdandyq Mádenıet úıiniń janynan qurylǵan «Temirlan» halyq teatry, Saýran aýdandyq Mádenıet úıi janyndaǵy «Qarashyq» halyq teatry, Shardara aýdandyq Mádenıet saraıy, «Kerýen saraı» oıyn-saýyq ortalyǵy, Shymkent sırki ózderiniń izdenisterin sarapqa saldy.
Festıvaldyń eń alǵashqy qoıylymy qyrǵyzstandyq ujym usynǵan «Máńgúrt» spektakli boldy. Sh.Aıtmatovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kún» romanynan jasalǵan sahnalyq júıeniń oqıǵasy Naıman ana men Jolamannyń jelisine qurylǵan. Bul jerde máńgúrttik taqyrybyn qaýzaǵan sahnalyq júıe avtory ári rejısser Nurbek Ýrmatjanuly dál qazirgi smartfonǵa táýeldi urpaq sanasynyń adamgershilikke, gýmanızmge emes, kerisinshe oısyzdyqqa, qatygezdikke, meıirimsizdikke baǵyttalyp jatqanyn ashyq aıtady. Munda búgingi gadjetsiz, qulaqqapsyz ómir súre almaıtyn qoǵamnyń bolashaǵyna alańdaýshylyq bar. Al ózbek aǵaıyndar kórsetken «Maısaranyń aılasy» qoıylymynda (avt. H.Nııazı, rej. B.Iýldashev) jesir áıel Maısara birin-biri unatqan Chýbon men Oıhonnyń qosylýy úshin sulý qyzdy túrli aılamen sýdıadan, Hıdoıattan, Hodjı Dargadan qutqarady. Túrli aılamen qyzǵa qol jetkizýdi armandap kelgenderdiń birin ógizdiń terisine orap, birine áıel kıimin kıgizip, endi birin jáshikke tyǵyp, aqyry shynaıy mahabbattyń saltanat qurýyna yqpal etedi. Jalpy, bul spektakl qyzý tempo-rıtmimen, komedııa janryna tán jarqyn atmosferasymen, jas oryndaýshylardyń erkin ári shynaıy óner kórsetýimen, jarqyraǵan kıim úlgilerimen este qaldy.
Túrkııalyq óner ujymynyń N.Tetıktiń pesasy boıynsha sahnalaǵan «Medda, adamnyń hal-kúıi» spektaklinde de janrǵa baılanysty komedııalyq saryn bar. Spektakldiń ekspozısııasynda jáne keıbir kórinisterinde baıandaýshy oqıǵanyń ne týraly ekendigin aıtyp, qysqasha túsinikteme berip turady. Munda da qyzyna quda túsip kelgen jigitti ózine keldi dep oılaǵan áıeldiń áreketi kúlki týdyrady. Alaıda sahnada osy oqıǵa bastan-aıaq áreket pen dıalogter arqyly berilip otyrǵandyqtan baıandaýshy túsiniktemesiniń qajettigi baıqalmady. Osy rette spektakldegi oqıǵalar jelisiniń kórermenge túsinikti bolýy úshin qazaq jáne orys tilderine aýdarylǵan qysqasha ańdatpanyń qajettigin aıtqymyz keledi.
A.Toqpanov atyndaǵy Jambyl oblystyq qazaq drama teatrynyń atalǵan festıvalǵa arnaıy daıyndyqpen kelgeni kórinip-aq tur. Ideıa avtory ári rejısseri Málik Aqúrpekov óziniń «Sýretshi» dep atalatyn shaǵyn ǵana shyǵarmasyna HIH ǵasyrda ómir súrgen fransýz sýretshisi Jan-Leon Jeromnyń «Shyndyqtyń qudyqtan shyǵýy» atty týyndysyn negiz etipti. Sýretshiniń rólindegi Jandos Ilııasbekovtiń suraq qoıý arqyly kórermenmen baılanysqa túsýin utymdy ádis dep bilemiz. Spektakldiń oqıǵasyna tórt jeli arqaý bolǵan. Birinshisinde kóz tusyn aqpen, betiniń odan tómengi bóligin qaramen jáne kerisinshe, kóziniń tusyn qaramen, odan tómengi bóligin aqpen boıaǵan eki keıipker qudyqqa túsedi. Bul jerde aqıqatty qudyqqa túsýge májbúr etip, sol aqıqattyń kıimin kıip alǵan jalǵannyń jasandylyqpen aramyzda júrgenine kýá bolamyz. Odan keıin shyqqan eki oryndaýshy betterin jartylaı aqpen, jartylaı qara túspen boıaǵan. Bul degenimiz – adam balasynyń ekijúzdiligi. Úshinshi kóriniste mahabbattyń turaqsyzdyǵymen júzdesemiz. О́zin kútip turǵan súıgeninen bólek ózge jigitpen kezdesken qyz seziminiń jalǵandyǵy oılandyrady. Al tórtinshi kóriniste eki dostyń qarym-qatynasyndaǵy jalǵandyq, jasandylyq kórinedi. Jalpy, atalǵan qoıylymda rejısser adam ómirinde adaldyqtan góri zulymdyqtyń jeńiske jetetinin aıqara ashyp kórsete aldy. Sondaı-aq Q.Baıseıitov pen Q.Shańǵytbaevtyń «Beý, qyzdar-aı» komedııasynan úzindi kórsetken Túrkistan mýzykalyq drama teatrynyń ártisterinde plastıka, daýys yrǵaqtarynyń ásem ıirimi bar. Fleshmob baǵytynda usynylǵan qysqa ǵana mýzykalyq kompozısııadan ujymnyń kásibı baǵdaryn baıqaý qıyn emes.
Jetisaı teatrynyń «Dara jol» atty teatrlandyrylǵan qoıylymy bolsa saq taıpasynyń patshaıymy Tomırıstiń erkindik jolyndaǵy erligin baıandaıdy. Sahnalyq júıe avtory ári rejısser Jambyl Faızıev sol dáýirdegi jaýyngerlerdiń erligin kórsetý maqsatynda dúńgirlegen dybys pen sahnalyq tútindi paıdalanady. Degenmen basty róldegi Baqtygúl Qaldarbekovanyń da, tóńireginde el qorǵap júrgen jaýyngerlerdiń de júzderinen otanshyldyq rýh, patrıottyq sezim baıqaı alǵan joqpyz. Oryndaýshylardyń sylbyr oıyny men jattandy sózderi ǵana oryn alǵan qoıylym nebári on bes mınýtqa qurylǵan. Alaıda áskerler bıiniń tym uzaqtyǵynan jáne áreketten góri sózdiń basymdyǵynan shyǵarmanyń máni aıqyndalmaı qaldy.
Al túrkistandyq R.Seıtmetov atyndaǵy ujym hakim Abaıdyń óleńderi men qara sózderiniń negizinde «Qalyń elim, qazaǵym» dep atalatyn spektakl alyp kelipti. Alaıda Abaı men Toǵjannyń sezimderi ǵana kórsetilgen qoıylym ataýyna saı emes. Sol sııaqty Abaıdyń Toǵjanǵa on bes-on alty jasynda ǵashyq bolǵandyǵy barlyǵymyzǵa belgili. Al munda ról oryndaýshylar keıpiniń keıipkerlerdiń jasyna sáıkes kelmeıtini anyq kórindi. Jalpy, kóshe teatrlarynyń qoıylymy úshin sóz mańyzdy emes, kerisinshe qyzý áreket, qarqyndy qımyl-qozǵalys, mımıka, mýzyka, sýyrypsalmalyq óner, akterdiń syrtqy kórinisi, ıaǵnı onyń kostıými basty orynda. Sol turǵydan alǵanda bul ujymnyń spektakli erekshelene almady. Osy Túrkistan qalasyndaǵy Kerýen saraı oıyn-saýyq ortalyǵynyń «Qyz Jibek pen Tólegen» dep atalatyn qaıyqtar shoýynda rejısser L.Zarembo Ǵ.Músirepovtiń shyǵarmasyndaǵy Tólegen, Jibek, Bekejan úshtigin negizge alypty. Bul jerde, árıne, akterlik oıyn, olardyń sahnalyq qımyl-qozǵalysy shekteýli, ıaǵnı bul jerde eń aldymen kózge túsetini – qaıyqtardyń mızanssenasy. Ǵashyqtardyń kezdesýinde nemese Tólegen men Bekejannyń tartysynda sol qaıyqtar birde qatar, endi birde birinen keıin biri júzip, sý betinde ádemi kórinis jasaıdy jáne naıza beınesindegi sý burqaqtar, lap etken ottyń jalyny tragedııalyq oqıǵaǵa kelisti úılesken.
Saıram aýdandyq qazaq halyq teatry kórsetken «Mahabbat serenadasy nemese bala men qaıyrshy» spektaklinde de taqyryp ishki mazmunǵa saı emes. Basty keıipker Shámshiniń salmaqty minezin berýge tyrysqanymen róldegi Tilegen Ormashtyń boıynda qobaljý, jatyrqaý múldem joq. Iаǵnı ol ózin tili, dástúri, ómir súrý salty bólek ortada emes, syǵandardy kúndelikti kórip júrgen, burynnan tanystaı ustaıdy. Jalpy, atalǵan qoıylymda syǵandyq tobyrdyń atmosferasy jutań, minezdik erekshelik joq. Alaıda teatr óneri boıynsha kásibı bilimi bolmaǵanymen ról oryndaýshylardyń beıne jasaýǵa degen yntasyna kýá boldyq. Akademııalyq bilimi bolmasa da ózderiniń izdenisterimen kópshiliktiń yqylasyna bólenip júrgen osyndaı ujymnyń biri – Saýran aýdandyq Mádenıet úıi janyndaǵy «Qarashyq» halyq teatry. Olardyń «Úreı» dep atalatyn qoıylymynda araqqumarlyqqa salynǵan adamnyń túptiń túbinde ımandylyqqa bet burýy, asyrap alsa da ata-anasyna meıirimdi balanyń adaldyǵy aıtylady.
Al Shardara aýdandyq Mádenıet saraıynyń «Enjarlyq túbi – ókinish» qoıylymynda rejısser de, akterler de sahnadaǵy oqıǵany birte-birte damytýdan góri birden nátıjege qol jetkizgen. Qylmys jasaǵan bıznesmenniń balasynyń teris áreketin jýyqta ǵana bolǵan, kópshilikke áleýmettik jeliler arqyly tanys Keles aýdanyndaǵy oqýshylardyń tóbelesin beıneekrannan kórsetý arqyly sheshken. Sol kórinisten soń Qydyrbaevtyń birden qolǵa túsýi kórermenin sendirmeıdi. Iаǵnı rejısser tehnıkaǵa súıengen. Osy tusta Qydyrbaevtyń rólindegi Temirbek Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasyn akterlik mamandyq boıynsha támamdaǵan Abzal Quralbaevtyń kásibı biliminiń aıqyn baıqalǵanyn atap ótken jón.
«Temirlan» halyq teatrynyń repertýaryndaǵy «Táýelsizdik aq tańy» spektaklinde qoıýshy Perızat Baımahanova qazaq halqynyń ótkeni men búginin baılanystyrady. Múgedekter arbasynda otyrǵan jigittiń kórgen túsi arqyly Abylaı han, Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı, Buqar jyraýdyń jalyndy sózderi beriledi. Onda el men jerdiń taǵdyrynan, urpaqtyń jarqyn bolashaǵynan syr shertiledi. Mundaǵy qaqtyǵys aǵaıyndylardyń arasynda órbıdi: ıaǵnı olardyń biri – ultjandy, eli men jerin súıetin otanshyl bolsa, ekinshisi – kerisinshe jahandyq damýdy ańsaıdy, sheteldik órkenıetke elikteıdi. Olardyń sóz tartysynan jáne ómiri arbaǵa tańylǵan jigittiń kúıinen búgingi qoǵamnyń múgedek halin, jastardyń san-saqqa bólingen sanasyn tanımyz. Alaıda ról oryndaýshylar sózderiniń bastan-aıaq ne úshin fonogramma arqyly berilgenin túsine almadyq. Shyǵarmashylyq ujym aýzyn jybyrlatýmen óner týmaıtynyn bilmegen sııaqty.
Jalpy, atalǵan festıvalǵa qatysqan shyǵarmashylyq ujymdardyń barlyǵy derlik ózderiniń sahnalarynda bolyp jatqan spektaklderdi dalanyń shaǵyn keńistigine alyp kelgen. Bul birinshiden – elimizde kóshe teatrynyń joqtyǵyn, múldem bolmaǵanyn, ekinshiden – jalpy kóshe teatryna tán erekshelikti bilmegennen bolyp otyr. Iаǵnı bul baǵyt boıynsha elimizde tájirıbe joq. Sol sııaqty dramatýrgııalyq negizdiń joqtyǵynan kóptegen qoıylym kompozısııasynyń shashyrańqy bolǵanyn jasyrmaımyz. Jáne osy tusta aldyn ala jasalǵan festıval baǵdarlamasynda qaı teatrdyń qandaı spektakl kórsetetindigi týraly málimettiń (avtor, rejısser, kompozıtor, t.b.) bolý qajettigin basa aıtamyz. Muny tek Q.Jandarbekov atyndaǵy Jetisaı drama teatry ǵana eskergen. Aldaǵy ýaqytta atalǵan festıvaldyń ótýi múmkin bolǵan jaǵdaıda aldyn ala irikteý-saralaý jumystarynyń jasalý keregin eskertemiz. Sol sııaqty biz kórgen qoıylymdardyń qorytyndysy halyq teatrlary men aýdandyq Mádenıet úılerin kásibı teatrlarmen salystyrýǵa kelmeıtinin baıqatty.
Al, jalpy alǵanda, Túrkistan oblysy ákimdiginiń álemdik kóshe teatrlarynyń qalyptasý, damý jolyn baǵamdap, osy baǵyttaǵy teatrlardyń festıvalin jasaýdaǵy alǵashqy qadamy quptarlyq.
Zýhra ISLAMBAEVA,
ónertaný kandıdaty, Temirbek Júrgenov atyndaǵy
Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory