Osyǵan deıin 3-6 jasqa deıingi balalardy balabaqshamen qamtýdy 100 paıyzǵa jetkizgenimizge qýandyq. Alaıda balalardy mektepke deıingi uıymdarmen 2 jastan qamtý máselesi alǵa shyqty. О́ıtkeni mektep jasyna jetpegen balalary bardyń basym bóligi – jas otbasy, al bas qosqanyna kóp bolmaǵan erli-zaıyptylardyń kóbi ıpotekaǵa baılanǵan. Mundaı jaǵdaıda olarǵa uzaq jyl 1 adamnyń jalaqysymen kún kórý qıyn. Sol sebepti de analar arasynda dekrettik demalysta uzaq otyrmaý, balasyn erte jastan balabaqshaǵa berý úrdisi beleń alyp barady. Biraq elimizde sábılerdi qabyldaıtyn mektepke deıingi uıymdar tapshy.
Ǵazıza Kemelqyzy – úsh bala tárbıelep otyrǵan ana. Qostanaı oblysynda turatyn onyń kúıeýi kórshi aýylǵa qatynap jumys isteıdi. О́zi 1,5 jasar bópesimen úıde otyr. Jumysqa shyqqysy keledi, biraq balasyn beretin balabaqsha joq.
– Bir jalaqyǵa úsh bala, eki eresektiń kún kórýi qıyn. Bópemniń 1,5 jasqa deıingi járdemaqysy toqtady. Áıteýir onysy óziniń jórgegin, qosymsha tamaǵy men kıimine jarap jatatyn edi. Endi jumysqa shyqpasam bolmaıdy. Shyǵaıyn desem, aýylymyzdaǵy jalǵyz balabaqsha balany 3 jastan bastap qana qabyldaıdy. Endi balam 3-ke kelgenshe jumysqa shyqpaı, úıde otyratyn bolsam, qaryzǵa batamyz. Ony qalamaımyn. Amalsyz bala kútýshi izdep jatyrmyn, olardyń ózi aýyldyq jerde tańnan keshke deıin qaraǵanǵa 70-80 myń teńge suraıdy. Sonda jalaqymnyń jartysyn soǵan beremin. Al balabaqsha bolǵanda kútýshige qaraǵanda áldeqaıda az tóler edim. Aýylymyzdaǵy balabaqshaǵa bir balaǵa 15 myń teńge alady, – deıdi Ǵ.Kemelqyzy.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy Joldaýynda: «Qazaqta «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen sóz bar. Sondyqtan mektepke deıingi tárbıe jumysy basty nazarda bolýy kerek. Alaıda bizde ekiden alty jasqa deıingi balalardyń jartysynan kóbi ǵana balabaqshaǵa barady. Mundaı olqylyqqa jol berýge bolmaıdy», degen edi.
Mektep jasyna deıingi balalar sany jyl saıyn bala týý men kóshi-qon jaǵdaıyna baılanysty artyp kele jatqany baıqalady. Búginde 2-6 jas aralyǵyndaǵy 26 952 bala kezekte tur. Oqý-aǵartý mınıstrligine qarasty Balalardy erte damytý ınstıtýtynyń dırektory Manar Adamova elimizde mektepke deıingi uıymdardy kóbeıtýdiń birneshe tetigi qarastyrylǵanyn aıtty.
– Bul – óte kúrdeli másele. Shyny kerek, 3-6 jastaǵy balalardy qamtyǵannyń ózinde kezekte turǵandar bar. Osy máselege qatysty byltyrdan bastap respýblıka boıynsha barlyq oblysqa balabaqsha ashý úshin qomaqty qarjy bólindi. Sol qarajat jekemenshik-áriptestik negizinde mektepke deıingi uıymdar jelisin kóbeıtýge jumsalady. Megapolısterde iri turǵyn úı keshenderiniń birinshi qabatynan balabaqsha salýǵa ruqsat berilgen, osy úshin sanıtarlyq normalarǵa ózgerister engizildi. Biz mınıstrlik tarapynan ár oblystyń jaýaptylarynan «Jyldyń sońyna deıin sizdiń óńirde osynshama oryndyq balabaqsha ashylýy kerek. Mynaý jekemenshik-áriptestik negizde, endigisi turǵyn úı kesheniniń birinshi qabatynda, endigisi jeke ǵımarat retinde bolatynyn aıttyńyz, qaısysy qalaı oryndaldy?» dep jaýap alyp otyrmyz, – deıdi M.Adamova.
Onyń aıtýynsha, Prezıdent 2019 jyly málimdegendeı, 2 jastan balalardy balabaqshamen qamtý nebári 48 paıyz bolǵan. Odan beri biraz jumys isteldi. Nátıjesinde, 2 jastan balalardy balabaqshamen qamtý kórsetkishi 84,7 paıyzǵa jetti. Degenmen qamtý degen kezde suranysqa saı esepteletinin eskergen jón.
– Jalpy, balalardy balabaqshamen qamtý máselesinde bir nárseni túsiný kerek. Suranys degen bar, ıaǵnı ata-ana balasyna balabaqsha kerek ekenin bildirip, kezekke qoıady. Mysaly, balabaqshaǵa barýdy qajet etken 3-6 jastaǵy balalardyń 98 paıyzy qamtyldy. Biraq elimizdegi 3-6 jastaǵy barlyq balanyń 98 paıyzy qamtyldy degen sóz emes, ıaǵnı onyń ishinde kezekke turmaǵan, balabaqshaǵa barýdy qup kórmeıtin, ata-ájeniń tárbıesinde bolýyn qalaıtyndar bar. Sol sekildi 2-6 jastaǵy balalardy qamtý kórsetkishiniń de 84,7 paıyzy kezekte turǵandardyń esebi boıynsha eseptelgen. Sebebi «Bilim týraly» zańda kórsetilgendeı, mektepke deıingi tárbıe men oqytý orta bilim sekildi mindettelmegen. Osyǵan oraı, mektepke deıingi uıymǵa balasyn berý-bermeý de mindetti emes. Biraq balany mektepke daıyndaý – ata-anaǵa da, Úkimetke de mindet, – deıdi Balalardy erte damytý ınstıtýtynyń dırektory.
M.Adamovanyń aıtýyna qaraǵanda, Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasynyń negizinde bıyl mańyzdy qujat qabyldandy. Memleket basshysynyń saılaýaldy baǵdarlamasyndaǵy barlyq kózdelgen maqsat-mindet, tapsyrma 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan bilim berýdi damytý tujyrymdamasynda qamtyldy. Osy atalǵan tujyrymdamany iske asyrý jónindegi is-qımyl josparynda 2-6 jastaǵy balalardy balabaqshamen tolyq qamtý isi naqty kórsetilgen. 2027-2028 jyldary bul máseleni tolyǵymen sheshý josparlandy.
Qamtý máselesin jolǵa qoıdyq delik, balabaqsha ashylǵanymen, oryn tabylǵanymen, olardy tárbıeleıtin, oqytatyn tárbıeshi bolmasa, ne isteımiz? Onda oǵan deıingi jankeshti jumystyń máni bar ma? Qaıtpek kerek? Oqý-aǵartý mınıstrliginiń jaqynda jarııalaǵan aqparatyna súıensek, elimizdegi mektepke deıingi uıymdarda 97 188 pedagog jumys isteıdi. Olardyń 94 648-i – áıelder, 2 540-y – erler. Balabaqshalardaǵy eńbek etetin pedagogterdiń ishinde 64 051-i – eńbek ótili 10 jylǵa jetpeıtin jas mamandar. Al tájirıbesi 10 jyldan 20 jylǵa deıingiler – 20 083. Osy salada 20 jyldan 30 jylǵa deıin jumys istep júrgen mamandardyń sany 8 320 adamdy quraıdy. Al 30 jyldan asa eńbek ótili bar pedagog sany – 4 734. Biraq osy derekte mańyzdy bir suraqqa jaýap joq. Qazir jumys istep júrgen mamandardyń qanshasy dál osy mamandyqty bitirgender? Odan keıin taǵy bir másele: kadr tapshylyǵy qalaı sheshiledi?
– 2020 jyldan bastap demografııalyq ósim baıqaldy. Sol jyly týǵan balalar qazir balabaqshaǵa baratyn jasqa jetti. Bul óz kezeginde balabaqshaǵa ǵana emes, balabaqsha mamandaryna suranysty arttyrady. Mysaly, keıingi eki jylda mektepke deıingi uıymdarda pedagogterge degen suranys eki ese artqan. Qazir 98 myń pedagog bar, 16 myń pedagog jetispeıdi. Joǵary oqý oryndary janynan mektepke deıingi uıymdardyń pedagogterine arnalǵan qaıta daıarlaý kýrstary ashylyp jatyr. Koronavırýs pandemııasyna deıin jylyna 5 myń pedagog qana kýrstan ótetin edi. Búginde jylyna 20 myń pedagog kýrstan ótedi. Talap boıynsha balabaqshaǵa pedagogıkalyq bilimi bar mamandar ǵana qabyldanady. Arasynda bastaýysh synyp, bolmasa jalpy pán muǵalimi retinde oqyp bitirgender bolýy múmkin. Biraq bári jas erekshelik pedagogıkasy men psıhologııasyn ótedi, oqıdy. Al pedagogıkalyq emes mamandyqty bitirgender balabaqshada tárbıeshi bolyp jumys isteýdi qalasa, qaıtadan oqýyna týra keledi, – dep jaýap berdi M.Adamova.
Al pedagogıkalyq emes mamandyqty, aıtalyq, ekonomıka, zań, menedjment boıynsha bitirip, óz salasynda jumys tappaǵandardy balabaqshada, onyń ishinde 2 jastaǵy balalar baratyn toptarda eńbek etýge tartýdyń tıimdi tásili bar ma? Múmkin sábılermen jumys isteıtin mamandardyń jalaqysyna ústemeaqy qosý kerek shyǵar. «Syr juldyzy» bóbekjaı-balabaqshasynyń tárbıeshisi Ulbıke Moldabek mundaı usynys ózge toptardaǵy tárbıeshilerdiń eńbegin alalaıtynyn, sondyqtan qoldamaıtynyn aıtyp, máseleni sheshýge óz usynysyn jetkizdi.
– Osyǵan deıin ashylǵan balabaqshalardyń bári kezindegi «Balapan» baǵdarlamasymen ashylǵan. Bul baǵdarlama boıynsha 3-6 jastaǵy balalardy mektepke deıingi uıymdarmen qamtý kózdeldi. Sondyqtan 2 jastan bastap qabyldaıtyn kishi toptar buǵan deıin ashylǵan balabaqshalarda joq. Al bizdiń uıym bóbekjaı-balabaqsha bolǵandyqtan, balalar 2 jastan qabyldanady. Bóbekjaı-balabaqshalardy kóbeıtý, bolmasa qazirgi qyzmet kórsetip turǵan uıymdardan kishi toptardy ashý úshin 2 jasar balalarmen jumys isteıtin tárbıeshilerdiń jalaqysyna qosymsha ústemeaqy tóleýdi usynyp jatady. Menińshe, bul durys emes, sebebi ár topta jumys isteýdiń óz ereksheligi, jaýapkershiligi bar. Álbette, kishi toptaǵy balalarmen jumys isteýdiń qıyndyǵy bólek, olarǵa qarapaıym qasyq ustaý sekildi daǵdylardy úıretýge týra keledi, biraq sáıkesinshe olardy eresek toptardaǵydaı oqytýǵa kúsh jumsamaısyń. Soǵan saı ata-anadan da «Meniń balam nege oqı almaıdy, árip tanymaıdy, sýret sala almaıdy, sanaýdy bilmeıdi?» deıtin shaǵymdar bolmaıdy. Dese de 2 jastan qabyldaıtyn balabaqshalar jelisin kóbeıtýge atqarýshy bılikten beriletin tapsyrma, talap qana emes, tárbıeshiniń jumysyn jeńildetýge jasalatyn jaǵdaı da kerek. О́ıtkeni kóp áriptes kishi toptarǵa barǵysy kelmeıdi. Sol sebepti olardyń jumysyn jeńildetetip, kishi toptardaǵy bala sanyn azaıtý qajet, – deıdi Ulbıke Moldabek.
Onyń pikirinshe, qazirgi talap boıynsha kishi toptarda nátıjeli jumys isteýge bala sanynyń kóptigi qıyndyq týǵyzady. Sebebi bul toptarda endi ǵana júrýdi, sóıleýdi biletinder de, tipti áli kúnge jórgekpen júretinder de, janyndaǵy qurdasynan oıynshyqty tek urý nemese tisteý arqyly ǵana alatyndar da bar. Olardyń árbirine kóz, kómek, kútim kerek. 1,5 jasar balalar baratyn I kishi toptarda 15 bala tárbıelenedi. Al 2 jasar balalar tárbıelenetin II kishi toptarda kóp degende 20 bala qabyldanady. Bala sanyn ár topta beseýge azaıtý qajet.
– О́zińiz oılap kórińizshi, otbasynda 1,5-2 jasar bir ǵana balaǵa keıde birneshe adam júrip qaraı almaı qalamyz. Al ol anasynan aıaq asty alystap, ózi buryn kórmegen jerde qalsa she? Ondaıda bala úırenisem degenshe jylaıdy, anasynan jyraqtap qalǵysy kelmeıdi, arasynda omyraýdan shyqpaǵandary bolady, olar dámdi tamaq jese de, ana sútin ańsaıdy. Endi bir tárbıeshige dál sondaı 20 balany jaýapkershilikke qaldyryp kórińiz, ońaı emes. Túske deıin serýenge alyp shyqqanda sonshama balany kıindirýdi elestetińiz. Sol sebepti I kishi topta 10, II kishi topta 15 baladan aspasa, tárbıeshiniń jumysy jeńildeıdi, mamandar da bóbekterdi qabyldaýdan qashpas edi. Eger mınıstrlikke mundaı sheshim shyǵarý qıyn bolsa, bala sanyn azaıtpaı, ózgertpeı, tek kishi toptarda tárbıeshiniń kómekshisin ekeýge kóbeıtý qajet. О́ıtkeni bizdegi tárbıeshiniń kómekshileri kóbine toptyń tazalyǵynan, balalarǵa tamaq berýden, ydystardy jýýdan bosaı bermeıdi. Tárbıeshige bala qarasýǵa fızıkalyq turǵyda úlgermeıdi, – deıdi ol.