Bıiktik pen biliktilik

Jetisý óńirinde dúnıege kelgen Ońalsyn Islamuly jastaıy­nan bilimge qushtar, talaby taýdaı, zerek bala bolyp ósti. Qoǵam aldynda jaýapkershilikti sezinýine oǵan, eń aldymen, otbasynda kórgen tálim-tárbıe áser etti. Ákesi Islam atamyzdyń durys baǵyt-baǵdary, anasynyń sheksiz meıirimi bala Ońalsynnyń bolashaǵyna jol saldy.

Ekinshiden, ósken ortasy, kıeli jer – Jetisý óńirinen qa­zaqtyń talaı mańdaıaldy ul­darynyń ónegeli, el ıgiligi úshin etken eńbekteri úlgi boldy.

Ońalsyn aǵa áıgili aǵartýshy Ybyraı Altynsarınniń esimi berilgen mektepte bilimi men parasaty ushtasqan ustaz­dardan dáris aldy.

Mektepti aıaqtaǵannan keıin birneshe jyl qatarynan joǵary oqý ornyna túsýge talaptandy. Sonyń ishinde – Lenıngrad ýnıversıtetiniń shyǵystaný fakýl­tetine, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılosofııa-ekonomıka mamandyǵyna qujat tapsyryp, ózin synap kórdi. Aqyrynda zańgerlikti tańdap, prokýrorlyq qyz­metke ózin ishteı daıyndady. Nátıjesinde, Qazaq memlekettik ýnıversıtetine «quqyqtaný» mamandyǵyna oqý­ǵa tústi. Zań fakýltetin ozat aıaqtady.

Bul tusta aıta ketetin mańyzdy jaıt bar. Ońalsyn Islamuly ýnıversıtetti bitirmesten, 1974 jyly oqýynyń sońǵy kýr­syn­­da óndiristik tájirıbeden óte júrip, prokýratýraǵa ju­mys­­qa qabyldandy. Onyń alǵyr­lyǵyn, jumysqa degen erekshe talpynysyn baıqaǵan Almaty qalasy Áýezov aýdandyq pro­kýratýrasynyń tergeýshileri, tipti, birqatar isti tergeýdi senip tapsyratyn.

Sondyqtan aýdan prokýro­ry Nurqasym Ahmedıev tergeý­shilik qyzmetine Ońalsyn Islam­ulyn usynady. Sol kezden bas­tap ol prokýratýra qyzmetiniń barlyq satysynan – aýdandyq prokýratýranyń tergeýshisi, aýdan prokýrory, oblys pro­kýrorynyń orynbasary, oblys prokýrory, Bas prokýrordyń birinshi orynbasary qyzmetterin abyroımen atqardy.

Tergeýshi jumysynda ábden ysylǵan Ońalsyn Islamuly 1980 jyldyń aqpan aıynda birden Respýblıka prokýratýrasy tergeý basqarmasynyń prokýro­ry etip taǵaıyndaldy. Iаǵnı qatardaǵy aýdan prokýratýrasy tergeýshisinen respýblı­ka kólemindegi tergeýdiń zańdyly­ǵyn qadaǵalaýdy júzege asyra­tyn basqarmaǵa qyzmetke qabyl­dandy.

Ol jerde taǵdyr ony keńes­tik Qa­zaqstannyń prokýra­týrasyn 18 jyl basqarǵan Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys ar­dageri, prokýratýra júıe­sine eńbek sińirgen tulǵa О́te­gen Seıitovpen kezdestirdi.

Iske zerek Ońalsyn Islam­uly adam tanı biletin О́te­gen Seıitulynyń nazarynan tys qal­ǵan joq. Kóp ýaqyt ótpeı-aq onyń jumysqa degen qulshyny­syn baǵalaı otyryp, ózine asa mańyz­dy tapsyrmalar jónindegi kómek­shisi etip bekitti. Sóıtip, О́tegen aǵanyń oń qoly retinde úsh jyl boıy qaltqysyz qyzmet etti.

Respýblıka prokýratýrasynda qyzmet ete júrip, ol búkil el kólemindegi qadaǵalaý jumysyna taldaý jasaýdy qolǵa aldy. Tergeý praktıkasyndaǵy keıbir olqylyqtardy túzetýge, prokýratýra qyzmetine keshendi túrde qaraýǵa baǵyttalǵan kóp­­tegen irgeli isti júzege asy­rýǵa bastamashylyq tanytty. Res­­pýblıka prokýratýrasynda Ońalsyn aǵamyz elimizde zańdy­lyqtyń bekemdelýine zor úles qosqan birqatar azamatpen qyzmettes boldy.

Ońalsyn Islamulynyń ju­­­mys qabiletin eskere ke­le, kóp uzamaı prokýratýra júıe­­­siniń qadirli ardageri, sol kez­degi Almaty qalasynyń pro­­kýrory Stepan Shýtkınniń usy­­ny­symen ony qalanyń eń jaýapty aımaqtarynyń biri – Frýn­ze aýdanynyń (qazirgi Me­deý aýdany) prokýrory etip taǵaıyn­daıdy.

«Júk aýyryn nar kótere­di» demekshi, aýdan prokýro­ry bolǵan eki jyldyń ishinde ózi­ne artylǵan senimdi aqta­dy. Keıin Almaty qalasy proký­rorynyń orynbasary etip ta­ǵaıyndaldy. Osy laýazymda bes jyl qyzmet etip, 1990 jy­ly Mańǵystaý óńirine oblys prokýrory bolyp bardy. Sol kezde jańadan qurylǵan oblystyń túıini sheshilmegen máselelerin zań aıasynda retteýge tyrysty. Mańǵystaýdan keıin Almaty oblystyq prokýratýrasyn basqara júrip, óńirde zańdylyqty nyǵaıtýǵa, azamattarymyzdyń quqyqtaryn qorǵaýǵa ólsheýsiz úles qosty.

Osy oraıda Bas prokýratýra basshylyǵyna da jańa kóz­qarastaǵy qyzmetkerler kelip, joǵary qadaǵalaýdy zaman talabyna saı turǵyda damytýdy qolǵa alady. Solardyń qata­rynda Ońalsyn Jumabekov boldy.

Ol 1996 jyly elimizdiń Bas prokýrorynyń orynbasary laýazymyna taǵaıyndalyp, túbegeıli reformalardy júzege asyrý isi­ne belsene kirisip ketti. Sol ke­zeńde, ásirese prokýratýranyń konstıtýsııalyq fýnksııalary negizinde jedel-izdestirý, tergeý salasyn qadaǵalaý, sot­­ta memlekettik aıyptaýdy qol­daý men sot úkimderiniń zań­dy­lyǵyn qamtamasyz etý tetikteri kúsheıtildi, shetelmen qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq kómek kórsetý, jasyrynyp júrgen adamdardy ustap berý sııaqty ózara qarym-qatynas ornatyla bastady.

2005 jyly qadaǵalaý qyz­metiniń barlyq satysynan ótip shyńdalǵan Ońalsyn Islamuly Ádilet mınıstri qyzmetine ta­ǵaıyndaldy. Júktelgen mindet­i úlken jaýapkershilikti ta­lap etetin salany basqara jú­rip, aýqymdy nátıjelerge qol jet­kizdi. Aqyrynda ádilet organda­ry salasy jańa satyǵa kóterildi.

Ońalsyn Jumabekovtiń bas­tamashylyǵymen qylmystyq-atqarý júıesine halyqaralyq erejelerdi engizý, sottalǵan adamdardyń quqyqtaryn qorǵaý­dy nyǵaıtý, azaptaýǵa jol bermeý máseleleri kún tártibine qoıyldy.

Ol mınıstrlikti basqarǵan tusta iri zańnamalyq ózgerister boldy. О́lim jazasyna moratorıı jasalyp, qylmystyq zańnamaǵa ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý jazasy engizildi. Alǵash ret «Memlekettik quqyqtyq sta­­tıstıka jáne arnaıy esepke alý týraly» zań, ekonomıka sa­lasy úshin áli de mańyzdy – «Ekonomıkanyń strategııalyq mańyzy bar salalaryndaǵy men­shiktiń memlekettik monı­to­rıngi týraly» zań, jeke no­ta­­rıýs­tardyń, aýdıtorlyq uıym­­dardyń azamattyq-quqyq­tyq jaýapkershiligin mindetti saq­tandyrý týraly jáne ózge da el ómiri úshin óte qajet zań­dardyń jobasy ázirlenip, Par­lament arqyly qabyldandy.

Ońalsyn Islamulynyń ómi­rindegi taǵy bir mańyzdy saty – Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy laýazymyn atqarǵan kezi. Onyń basshylyǵymen Ortalyq saılaý komıssııasy birneshe elektoraldyq kezeńdi sátti ótkizdi. Sonyń ishinde 2005 jylǵy jeltoqsandaǵy Respýblıka Prezıdentiniń, ta­myzdaǵy Senat depýtat­tary­nyń saılaýyn atap ótýge bolady.

Odan keıingi jyldary Ońal­syn Jumabekov Prezıdent Ákimshiligi basshysynyń orynbasary, Joǵary sot Keńesiniń tóraǵasy retinde kóptegen salaly isterdi qolǵa aldy. Eń mańyzdylary retinde 2007 jyl­ǵy konstıtýsııalyq reformany, Joǵary sot Keńesiniń derbes organ etip qurý jónindegi sheshimdi, «Joǵary sot Keńesi týraly» zańnyń qabyldanýyn, sýdıalardy taǵaıyndaý talaptary men mehanızminiń ózgerýin atap ótken jón.

Quqyqtyq salada ólsheýsiz tájirıbe jınaqtaǵan Ońalsyn aǵanyń 2012 jyly Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp saılanýy zańdy ekeni sózsiz.

Májilis depýtaty retinde mańyzdy jáne ózekti máselelerdi Parlament minbesinen kóterip, olardyń oń sheshilýine sebepker boldy. Ol depýtat bolǵan tusta Parlament kodeksterdi tú­gelge jýyq jańǵyrtty. Qyl­mystyq, Qylmystyq prosestik, Qylmystyq-atqarý, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly, Aza­mattyq prosestik, Eńbek kodeks­teri qabyldandy.

О́mir joly jas býyn úshin úl­gi bolýǵa laıyq memleket qaı­­­rat­­keri, prokýratýra organ­dary­nyń qurmetti ardageri Ońal­syn Is­lamuly qazirgi kúni de qo­ǵamdyq jumystardan qol úzbeı keledi.

Ol árdaıym jyldar boıy jınaqtaǵan tájirıbesin aqyl-keńes retinde jastarǵa aıtyp otyrady. Ońalsyn Islam­uly­nyń jetistiginiń syry – ká­sibı biliktiligi men azamattyq bol­mysynyń tazaly­ǵynda eken­digi anyq.

Berik ASYLOV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýrory