Qaıdasyń, qazaq ınvestory?

Investorlarǵa jaıly memleket ataný úshin barymyzdy salamyz dep ózimizge de kóz qyryn salyp júrýdiń qajet ekenin esten shyǵardyq. Sodan ba, qazaq bıznesiniń keı ókilderi arasynda «bizge der kezinde dem berip jibergende, bıznes alamanynyń Qulagerleri óz aramyzdan shyǵar edi» degen ashy ókinish ara-tura aıtylyp qalyp jatady...

Al búginde «úndistandyq-brıtandyq mıllıarder Lakshmı Mıttaldyń kompanııasy Qazaqstannan shyǵyp, aktıvterin memleketke ótkizedi» degen habar aqparat keńistiginiń belin qaıystyrýyndaı-aq qaıystyryp tur. Sarapshylardyń sózine den qoısaq, qazirgi jaǵdaı – jıyrma jyl­dyq tarıhy bar túıtkil. Úkimet túıtkildiń túıinin taratý úshin Lakshmı Mıttal usynǵan «Arcelor Mittal» kompanııasymen kelisimge qol qoıdy. Onyń nátıjesiniń qandaı bolǵany aıtpasa da túsinikti shyǵar.

Qoǵamnyń betalysy da, tipti Úkimet te ishten shyqqan ın­ves­­torlardy qup kórip otyr. Ba­sy­nan bastasaq, «úndistandyq ın­ves­tor­dyń ıeligindegi kompanııa elden ketedi» degen habar «oǵan kim ıelik etedi?» degen saýalmen qatar shyqty. Keıinirek Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev «Ar­se­lorMıttal Temirtaýdy» Qazaq­stannan shyǵarý týraly saıa­sı she­shim qabyl­dan­ǵanyn, aksıonerlermen kelis­sóz­der júrgizilip jatqanyn ha­bar­lady. Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıar da tıimdi jumys isteı alatyn, óndiristi damy­tý­ǵa qajetti qarajaty bar ınvestorlardy tartý boıynsha jumys júrgizilip jatqanyn aıtty. Sodan keıin boljaldy satyp alýshylardyń biri «Severstal» reseılik taý-ken metallýrgııalyq kompanııasy bolýy múmkin degen áńgime tarady, biraq keıin Sklıar myrza bul aqparatty joqqa shyǵardy.

Ádepkide Úkimet «Ar­selor­Mıt­tal Temirtaý» kompanııasyn memleket menshigine berý ju­my­syn jalǵastyryp jatqanyn jetkizdi. Sodan keıin Mıt­taldyń kom­panııasyn satyp alýǵa bıýdjet qarajaty jumsal­maı­ty­nyn málimdedi. О́tken aptada ony sheteldik emes, otandyq ın­­ves­torlardyń satyp alatyny aı­tyl­ǵan kezde olardyń kim eke­nin dolbarlaǵan pikirler qap­tap ketti. Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov 1 qarashada «ArselorMıttal Temirtaý» ak­tıv­terin berý boıynsha zańdy rásimder aıdyń sońyna deıin aıaqtalatynyn aıtty. Aktıvter basqa sheteldik ınvestorǵa beril­meı­tinine sendirdi. Bolashaq ın­ves­­torǵa qoıylatyn talap – úsh jylda úsh mıllıard dollar ınves­tısııalaý. Bul talapqa kimderdiń jaýap bere alatyny qarashanyń aıaǵyna deıin belgili bolady.

Qazir Qarmet pen Úkimettiń arasyndaǵy kelissózderdiń baǵyty jáne nátıjesi týraly qoǵamdyq pikir ekige jarylyp tur. Munaı-gaz sarapshysy Oljas Baıdildınov Mıttaldan qalǵan kásiporyn kva­zı­sektorǵa berilýi múmkin dep tus­paldaıdy. Sarapshy apta basyn­da jýrnalıstermen kezdesken kezde «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qory» AQ-nyń jyldyq esebin qarap shyǵyp, osyndaı oıǵa toqtaǵanyn aıtypty. Onyń paıymdaýynsha, Ulttyq ál-aýqat qorynyń 2022 jylǵy kirisi 14,8 trıllıon teńgeni nemese shamamen 31,5 mıllıard dollardy qu­raǵan. Taza tabys – 1,9 trln teńge nemese 4 mlrd dollar. Aqsha qarajattary men olardyń balamalary – 2,9 trln teńge nemese 6,2 mlrd dollar. Iаǵnı Ulttyq ál-aýqat qorynyń esepshotynda, depozıtterinde osynshama aqsha bar. «Teorııalyq turǵydan Ulttyq ál-aýqat qory bul aktıvti 1,5-1,8 mıllıard dollarǵa satyp ala alady. Meniń oıymsha, bul – tranzaksııanyń naqty somasy. Biraq is júzinde zańdy tulǵanyń shottarynda mundaı soma joq. QMG-nyń 2022 jylǵa arnalǵan jyldyq esebine sáıkes kezeń so­ńynda qolma-qol aqsha 4,3 mlrd dol­lardy qurady, sondyqtan Ult­tyq ál-aýqat qorynda «qolma-qol aqsha» túrinde satyp alýǵa qarajat joq. Aqshany tartý úshin oblıgasııalar nemese basqa formalar shyǵarý qajet bolýy múmkin», deıdi sarapshy.

«Memlekettik kompanııa qan­sha­lyqty tıimdi?» degen saýal­dyń ózektiligi qaqaǵan qysta Eki­bas­tuz jylýsyz qalǵanda qatty sezildi. Qazir de bul másele kún tártibinen túsken joq. Sol kezderde stra­te­gııalyq mańyzy bar ny­sandar memlekettiń ıeliginde bolýy kerek degen usynystar jıi aıtyldy. Búginde bul pikirdi Úki­mettiń ózi qup kórip otyr.

Sarapshy Zamır Qarajanovtyń só­zinshe, damyǵan naryqtarda biz­diń Qarmet tárizdi nemese Eki­bas­tuzdaǵy qııýy qashqan kásip­oryn­dardy naryqtyq qunynan arzan baǵaǵa satyp alyp, qarjy salyp, ony naryqtyq qunymen saýdalaýmen aınalysatyn kompanııalar bar. Al bizde bul mindet kúni búginge deıin memlekettiń moı­­nynda. Sebebi jaýapkershilik júgin kóterip alýǵa daıyn turǵan ınvestor az.

Úkimet ulttyq ınvestordyń áleýetine senbeı keldi...

Sarap­shynyń aıtýynsha, bizde otandyq kásiporyndardyń bola­sha­ǵyna senbeıtin, sóıtip, bar tap­qa­nyn ofshordaǵy jasyryn esepshottaryna tyǵyp ustaıtyn olıgarhtar da, qarjylyq kapıtaly 1 mln dollarǵa jetpeıtin orta jáne shaǵyn bıznes ókilderi bar. Qazaq bıznesiniń de Qobylandynyń Taıbýryly sııaqty qyryq úsh kún­dik kemdigi bar. Ol anyq. Úndi ın­vestorynyń artynda qalǵan ká­siporyn Úkimetke ońaı bol­maıyn dep tur. Kóp jumys istep, ın­ves­tısııa salý, daǵ­da­rysqa qarsy baıypty menedjment bolýy kerek. Bir jylda bar­lyǵyn túzetý aıtýǵa ǵana ońaı.

Osydan eki jyl buryn Úkimet sındıkat bankterdiń kómegimen ın­ves­tısııalyq jobalardy qar­jy­landyrýǵa nıet tanytqan. 2014 jyly Qazaqstannyń Damý banki (QDB) ekinshi deńgeıli bank­terge ınvestısııalyq jobalardy osy júıe boıynsha qarjy­lan­dy­rýdy usynǵan. Biraq bankter bul bastamaǵa yqylas tanyta qoı­mady.

Sarapshynyń sózinshe, muny basqarýdyń eshqandaı qıyndyǵy joq. Bastapqyda eń aýyr máseleler kenshilerdiń qaýipsizdigi, qaryzdar men salyqtardy tóleý jaǵy she­shilýi kásiporynnyń burynǵy qojaıyndarynyń esebinen ret­telýi kerek. «Biz óz ishimizden shyq­qan ınvestorlardyń múmkin­digin qajetti deńgeıde paıdalana almaı otyrmyz. Bizdiń elde bireýdiń bıznesin tartyp alatyn baǵyt qana kóleńkeli jolmen damyp jatyr. Bıznesti saýyq­­tyrý arqyly paıda tabý te­ti­gin bıznestiń ózine tapsyrsaq, mem­le­kettiń ekonomıkadaǵy úlesi evo­lıý­sııalyq jolmen azaıady», deıdi Z. Qarajanov.

Onyń aıtýynsha, memle­ket­tiń «ArselorMıttal» nemese Eki­bastuz ben Rıdderdegi jylý ortalyqtaryn satyp alýǵa nıet tanytýyn naryqtyq quby­lys dep baǵalaýǵa bolady. Biraq ol úshin onyń burynǵy quryl­taı­shy­la­ry­men aradaǵy kelisim­sharty, mem­le­kettiń kásiporynǵa qansha ýa­qyt ıelik etetini jáne jańa qu­ryl­­taıshymen kelisim­shart­tardaǵy kelisimder ashyq bolýy qajet.

Qysqasy, «Qarmet» sııaqty qııýy ketken kompanııalardy mem­­le­kettiń ıeligine qaıtarýdy jaq­taıtyndar da, jeke ınves­tor­dyń basqarýyna berýdi qup kóre­tin­der máseleni ınvestordyń qaı elden kelgeni nemese onyń ulty emes, onyń memleketpen aradaǵy kelisimsharty sheshetinin aıtady. Úkimet Mıttalǵa qatysty she­shim qabyldamastan buryn onyń bu­ryn­ǵy Qarmetti qandaı baǵa­men sa­typ alǵany týraly shyn­dyǵy ashyp aıtylsa, kóp kóńi­lin­de­gi kúmán seıiledi.

Mıttaldyń bizden ózge elder­de­gi kásipornynda jarylys bola qalsa, olar ótemaqyny kompanııa ıelerin shyryldatyp otyryp, shyǵaryp alatyny aıtylyp ta, jazylyp ta jatyr. Al bizdiń jaǵdaıda járdemaqynyń qaı taraptan beriletinin Úkimet aıta almaı otyr. Sebebi osyǵan deıin temirtaýlyq jýrnalıst Oleg Gýsev te 2019 jyly «InBusiness» portalynda Mıttaldyń Qazaq­stan­daǵy aktıvterdi «derlik tegin» alǵanyn jazǵan. Gýsevtiń aıtýynsha, kásiporyn naryqtyq baǵadan ondaǵan ese tómen baǵaǵa, 225 mıllıon dollarǵa satylǵany kóp aıtyldy. BAQ betterinde Mıttal Qarmet úshin bıýdjetke tórt transhpen tólegenin aıtqan málimetter kóp. Birinshi tólem – 1996 jyly 17 mamyrda 22,5 mıllıon dollar, ekinshi tólem – 17 qarashada 112,5 mıllıon dollar, úshinshi tólem –  1997 jyly 17 mamyrda 22,5 mıllıon dollar, tórtinshi tólem – 67,5 mıllıon dollardy 1999 jyldyń 17 qara­sha­synda tólegen. Basqasha aıt­qanda, Qarmettiń shyǵarǵan ónim­derin satyp, qaryzdy sonyń ese­binen ótep otyrǵan.

Osy rette sarapshy elde she­tel­dik ınvestorlarǵa úrke qa­raý tárizdi qaýipti kózqaras paıda bola bastaǵanyn, soǵan alań­daı­tynyn, buǵan 90-jyldary qol qoıylyp ketken kelisim­shart­tardyń jumbaqtyǵy sebep bolýy múmkin ekenin aıtyp berdi. Qazir álemdik ekonomıkanyń ishek-qarny aralasyp ketken zamanda ómir súrip jatyrmyz. Zań solqyldaq bolmasa, nan taýyp júrgen eliniń zańyn belden basa almaıdy. «Men otandyq mened­jer­lerdiń biliktiligine kú­mán keltirmeımin. Biraq buryn­ǵy­daı bo­lat quıyp, shahtalarda ju­mys istep, basqarýshy menedjer deńgeıine jetken ınvestorlar az. «ERG» (Eurasian Resources Group), «Qazaqmys» kompanııalar toby usynatyn metallýrgııalyq kom­panııalar naqty óndiriske maman­danbaǵan. Mundaı kásip­o­ryn­ǵa strategııalyq ınvestor jáne basqarýshy kompanııa qa­jet. Bizge basqarýshy kompanııa­ny shetelden jaldaýǵa týra ke­le­di. Mendegi málimet boıyn­sha «Ar­se­lor­Mıttaldaǵy» qural-jab­dyq­­tyń 70 paıyzy eskirgen. Ony jańartýǵa otandyq kásipkerdiń shamasy keler-kelmesin biz bil­meı­miz. Eger daıyn ónimderdi satyp, sonyń esebinen jańartamyz degen kelisim bolsa, shahtadaǵy jarylys jalǵasa beredi. Bul úshin bolat quıýǵa mashyqtanǵan ınvestorlar kerek. Mundaı ınvestor AQSh-ta,  Qytaıda. Qarmet – Qazaqstandaǵy eń úlken ken orny. Ony bir ınves­tor basqara almaıdy. Sol sebepti ke­li­simshartqa otyrǵan kezde bas­qarý­shy quramnyń biliktiligine, olardyń kelisimderdi júrgize alatyn iskerligine, qazaqtyń bolatyn álemdik bırjalarda saýdalaı alatyn ábjildigine nazar aýdarý kerek», deıdi qarjyger Rasýl Rysmambetov.

R.Rysmambetovtiń pikirinshe, biz úshin mańyzdysy jańa ınves­tor­dyń aty-jóni nemese ýádesi emes, Úkimet pen Mıttaldyń eki taraptyń aradaǵy kelisiminiń qandaı sharttarmen bastalyp, nemen aıaqtalǵany týraly málimetter ashyq jarııalanýy, eki taraptyń da shyndyqty búgip qalýyna jol bermeý kerek. 2021 jyldyń qyrkúıeginde ArselorMıttal Temirtaýda» Qazaq­stan Úkimetimen ózara túsinis­tik týraly memorandýmǵa qol qoı­dy. Onyń sharttaryna sáıkes kom­panııa aldaǵy 10 jyl ishinde ke­min­de 3 mıllıard dollar ınves­tısııalaýǵa tıis bolatyn. Úsh jyl ishinde ýádedegi qarjynyń qansha paıyzynyń quıylǵany da ashyq aıtylýy kerek.

«Bul rette qoǵam Mıttaldyń qazaq naryǵyna qalaı kelgeni, oǵan kimderdiń jol ashqany, kimderge preferensııa bergenin óz aýzymen estigisi keledi. Bul bizge ornymyzdan turyp, qaıta alǵa júrýimiz úshin kerek. Qoǵamdyq sanany Mıttal nemese ózge sheteldik ınvestorlar naryqqa engen jyldarmen salystyrýǵa bolmaıdy. Eki taraptyń málimdemesi eldegi sheteldik ınvestorlar tarıhynyń jańa paraǵyn ashady», dep sózin aıaqtady R. Rysmambetov.

ALMATY