О́ńir mádenıetine tyń serpin kerek

Qaptaǵan úıirmeden qaıyr bar ma?

Oblystyq máslıhat tóraǵa­sy­nyń ókimine sáıkes qurylǵan depý­tattyq jumys toby aýdan­dar men Taraz qalasyndaǵy máde­nıet salasyna qarasty mekeme­ler­diń jumysymen tanysqan. Júr­gizilgen jumystardyń nátıjesine zer salsaq, birqatar mekemeniń shy­ǵarmashylyq jumystary men qu­jat­tarynda ishinara kemshi­lik­ter anyqtalypty.

«Memlekettik mekemelerdiń qar­jy josparyn jasaýda bıýd­jet qarajatyn artyq josparlaǵan­dyqtan qarjy tolyq ıgerilmegen. Bul – bıýdjet qarajatyn bólýdi josparlaý barysynda tııanaqty zertteýler men saraptaýdyń óz dárejesinde júrgizilmeýi saldarynan bolatyn jaǵdaı.

Osyǵan oraı zerdeleý ju­mys­tary barysynda memlekettik shyǵarmashylyq tapsyrys aıasynda balalar men jas­óspi­rimderge arnalǵan jeke shyǵarmashylyq úıir­melerge jergilikti bıýdjetten 2023 jylǵa 1 112 500 myń teń­ge qara­jat bó­lingen. Osy jyl­dyń birinshi shilde­sindegi derekke qarasaq, qyzmet kórsetýshi sany 48-di qurap, 4-17 jas aralyǵyndaǵy 5 626 balaǵa qyzmet kórsetilgen degen aqparat berildi.

Osy baǵytta júrgizilgen zer­de­leý ju­mys­tary barysyn­da ob­lystyq bıýd­­­jet­ten qaras­ty­rylǵan qarjynyń maq­­satty jum­salýyna baqylaýdyń múl­­dem joqtyǵy anyqtaldy. Sebebi Mem­­le­ket bas­shysynyń jarlyǵymen or­ta­­lyq memlekettik jáne jergilikti at­qa­rýshy organdarǵa shaǵyn kásip­kerlik sýbek­ti­lerin tekserýge salynǵan moratorıı mer­zimi 2024 jyldyń 1 qańtaryna deıin uzar­tylǵan. Osyny utymdy paıdalana bilgen keıbir kásipkerlik nysandary artsport.edu.kz saıtyna tirkelip, tıisti qujattardy jiberý arqyly qarjy alyp otyr.

Árıne, óte sapaly qyzmet atqa­ryp otyr­ǵan kásipkerler de joq emes. Degen­men úıirme qyz­meti­men tanyspaq bolǵan ju­mysshy toptyń músheleri úıirme qa­tysý­shylary túgili úıirme ótetin ǵıma­ratty taba almaı qalǵan kezderi boldy.

Mysaly, Taraz qalasyndaǵy Jibek joly kóshesi, 81B mekenja­ıynda or­nalas­qan dep kórsetil­gen jeke kásipker D.Týrabekovtiń ǵımaratyn tabý múm­kin bolmady. Osy ispetti «Suret design» jeke kásipkerlik nysany kórsetken Súleımenov kóshesi, 70 úı mekenjaıynda turatyn adamdar bul me­keme týraly bilmeıtinin aıtty.

Osyǵan uqsas 38 balany úıir­memen qamtyp otyrǵan Taraz qalasy, Jeltoq­san kóshesi, 128 úıinde ornalasqan JK «Dlight» ǵımaraty jabyq turdy. Kórshi ornalasqandar bul úıirmeniń jumysy­nan habarsyz ekendikterin aıtty», deıdi Farıda Júnisova.

Oblystyq máslıhattyń depýtaty kel­tirgen ýájge súıensek, úıirmelerdiń jumysyn júrgizý maqsatynda qazyna­dan qomaqty qarajat qarastyrylǵa­­ny­­na qara­mastan, tıisti jumys óz deńge­ıin­de júrgizilmegenin ańǵarýǵa bolady. Sonda baqylaýǵa tıis basshylar qaıda qarap otyrǵan? Tym quryǵanda úıirme jumystarymen tolyqtaı tanysýǵa kim kedergi keltirdi eken?

Halyq qalaýlysynyń aıtýyn­sha, bala­lardyń bos ýaqytyn tıim­di paıdalaný úshin úıirme ju­mysyn júrgizýdiń máni zor. Áıt­kenmen talapqa saı jabdyq­tal­ǵan bólmelerdiń jetispeýshiligi úlken máselege aınalǵan. Bul da nazar aýda­rarlyq problema ekeni daýsyz.

«Qazirgi kezde kóptegen eldi me­kende úıirme sabaqtary sahnada ótip jatyr. Osy ispetti kór­­kem­ónerpaz janry boıynsha úıir­melerge qajetti aspaptar, qural­dardyń jetispeýi oryn alyp otyr.

Sonymen qatar oblystaǵy iri aýqym­dy is-sharalardy júzege asy­ratyn, máde­nıet úıleri men klýb­tardyń qyzmetin úıles­ti­rip, áýesqoı kórkemónerpazdar ujym­­dary men úıirmelerine ádis­te­melik-tájirı­belik kómek kór­se­tý jumystaryn atqaratyn jal­ǵyz mekeme oblystyq ha­lyq shyǵar­ma­shylyǵy ortalyǵyn talap­tarǵa saı ǵımaratpen qamtamasyz etý qajet­tigi týyndap otyr.

Osy mekemeniń 2016-2021 jyl­dar ara­lyǵynda Taraz qalasy, A.As­qarov kóshesi, №47 mekenjaıynda ornalasqan ǵıma­ra­ty oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵynyń teńgeriminde bolǵan. Alaı­da 2021 jyly oblys ákimi­niń tapsyr­ma­sy­na sáıkes, qarjy basqarmasynyń ­buı­­ryǵy negizin­de ǵımarat Taraz qalasynyń bi­lim bóliminiń teńgerimine óteýsiz ótip ketken. Osy jerde aýqymdy is-sharalar­dy ótki­zýge jaýapty mekemeniń qajetti ǵı­maratyn oblys ákimdiginiń mádenıet bas­qarmasy basshylyǵy esh qarsy dá­lel­di ýáj aıtpastan bere salǵany túsiniksiz», deıdi depýtat.

Oblystyq máslıhat depýtaty keltir­gen derekterge júginsek, salada ilkimdi is-sharalar júzege asyp jatqanyna qara­mastan, kó­keı­kesti máselelerdiń az emes­tigin de ańǵara túsemiz...

Salynǵan nysandarda sapa joq

Basqany bylaı qoıǵanda má­denıet salasyna memleket tarapynan da, jergilikti atqarýshy bılik tarapynan da aıryqsha qoldaý kórsetilip jatqanyna eshkimniń talasy joq. Jyl ótken saıyn óńirdiń eldi mekenderinde ondaǵan mádenı nysandar boı kóterip jatyr. Alaıda jańadan salyn­ǵan nysandardyń sapasy kóńil kónshite me?

«Jańadan salynyp jatqan má­denıet nysandarynyń sapasynyń nasharly­ǵy, atalǵan nysandarda kemshiliktiń kóp­tigi baıqa­lyp otyr. Onyń negizgi sebebi teh­nıkalyq qadaǵalaýshylardyń qury­lys nysandarynda joqtyǵy dese de bolady. Osy sebepti qury­lys sapasyna baı­la­nysty týyn­daǵan kóptegen suraqqa jaýap alý múmkin bolmady.

Mysaly, Qordaı aýdany Bet­qaınar aýyl­dyq klýbynyń qury­ly­symen tanysý bary­synda qaýip­sizdik sharalary múl­dem saq­tal­­maǵandyǵyn kórdik. Jumys jú­rip jatqan ǵımarat ishinde ár jer­de jerge taqtaı tósep uıyq­tap jatqan jumysshylardan bólek, jylý júıesi qubyr­lary men elektr symdary birge ora­lyp, qa­byr­ǵalar arasyna betonda­lyp tas­talǵan. Osy sııaqty kemshilikter Qaq­patas aýylyndaǵy mádenıet úıiniń qurylysynda da anyqtaldy.

Kórermen zalynda apatty jaǵ­daıǵa arnalǵan qosymsha esik joq­tyǵynan bó­lek, qabyrǵalardyń qıylysqan jerleri ashylyp ketip, ol jerlerge penopleks tyǵyndap qoıylǵan. Osy rette oblys ákim­diginiń memlekettik sáýlet-qury­lys baqylaý basqarmasy qaıda qarap otyr­ǵany túsiniksiz.

Osy ispetti bólek arnaıy má­de­nıet úıi nemese aýyldyq klýb retinde salynǵan nysandarǵa kitapha­nalardy aparyp ornalas­tyrý nátıjesinde mádenıet úıi qyzmetkerleri ǵımaratqa kire be­ristegi kıim iletin orynǵa ornalasý derekteri birneshe aýdanda kezdesip, onyń ishinde Jýaly aýdany Nurlykent aýylyndaǵy mádenıet úıiniń kireberis garderobynda otyrǵan 3 maman týraly oblystyq más­lıhattyń depýtattary feısbýk jelisinde post ta jarııalaǵan edi.

Bul mádenıet nysandaryn bastapqy­da jobalaý bary­syn­­da kitaphanalarǵa mán beril­meı­tininiń aıqyn kórinisi. Osy se­­bepti aldaǵy ýaqytta salynatyn má­­denıet nysandarynyń jo­ba­syn oblys­t­yq mádenıet basqar­ma­synyń mamandarymen kelise otyryp jasaý qajet dep esep­teımiz», deıdi depýtat.

Mádenıet úıi degennen shyǵady. Búgin­de Jýaly aýdanyna qarasty Aqsaı aýyl­dyq okrýgindegi Qaı­rat aýylyndaǵy máde­nıet úıiniń qurylysy Manastyń «yryndaı» sozylǵanyn aıtyp júrgender az emes. Tipti jergilikti basylymdar 8 aıda qu­­ry­lysy aıaqtalýǵa tıis ǵımarattyń 15 aı­­ ótse­ de jartysy da bitpegenin jazyp jatyr.

Qaırattaǵy mádenı nysan­­nyń el ıgili­gine berilýine jańadan saılanǵan aýdan ákimi Jalǵas Mur­taza jaýap bere me, álde oblys ákim­digi mádenıet, arhıvter jáne qu­jattama basqarmasy jaýapty ma? Álde qurylysqa jaýapty basqa mekemelerdiń qu­zyryndaǵy is pe? Árıne, merdiger kompanııa­ny jaýaptylar sotqa berer, basqa da sharalar qabyldaı jatar. Alaıda jaýapsyz uıymmen jumys istegender jaýapqa tartyla ma? Kim bilsin...

Úkilegen úmit aqtalmady

Qa­zaq handyǵynyń 550 jyl­dyq mereıtoıy qarsańynda boı kótergen «Kóne Taraz» mýze­ıi­niń hali múshkil ekeni BAQ bet­terinde talaı ret jarııalanǵany bel­­­gili. О́ńir tarıhyn tanytýǵa tıis ǵıma­rat­qa qyrýar qarajat qa­ras­tyrylsa da, eldiń úmiti aqtal­mady.

«Kóne Taraz» mýzeıiniń qu­ry­lysyn salýǵa jalpy quny 950, 2 mln teńgege 2015 jyly ke­lisim­shart jasalǵan. О́kinishke qa­raı, kóne muralar men jádiger­ler­diń mýzeıi bolady degen úmit aq­talmady. Qazir­gi ýaqytta ǵı­marattyń shatyrynan sý ótip, jer­tólesi jaramsyz kúıge tús­ken. Zerdeleý barysynda ǵımarattyń syrt­qy qabyrǵalarynyń gıpsokartonmen qaptalyp, ortasyna jylý materıaldary salynǵany anyqtaldy.

Taraz qalasynyń kóne kelbe­tine kó­­rik beretin, eldi tanytýdaǵy máni erek­­she mádenı ǵımarattyń taǵ­dyry aıanysh­­ty halde. Degen­men qazirgi ýaqyt­­ta sol sapasyz sa­lynǵan nysandy qabyl­dap alǵan bas­shylarǵa qandaı sharalar qol­da­nyl­dy? Sonda qoǵamda oryndy re­nish týǵyzǵýǵa sebepker bolǵan, mem­­leket qar­jysyn qumǵa sińgen sý­­daı joq qylǵandar anyqtalmaı ma?

Biz medısına salasynda aýdan­darda bir medısınalyq qural paı­dalanylmaı tur­sa soǵan shara qoldanamyz. Al munda úl­ken ǵı­marat 7 jyldan beri paıdalanýsyz tur. Ǵımaratty qalpyna kel­tirý quny shama­men 320 mln teńgeni quraıdy. Degenmen naq­ty smetalyq quny saraptama qorytyn­dysy alynǵannan keıin bel­gili bolady. Son­da osy nysanǵa bas aıaǵy 1 mlrd teńgeden asa qarjy jumsalatyn bolady», deıdi oblystyq máslıhat depýtaty.

Rasynda da óńir tarıhyn tanytady degen maqsatta salynǵan mýzeıdiń aıanysh­ty kúıi kimdi de bolsa oılandyrsa kerek. Má­se­le qaı saladaǵy qarajatqa sa­lyn­­ǵanynda emes, sol bólingen qar­jynyń suraýy bolýǵa tıis emes pe? Álde 8 jyl buryn boı kóter­gen ǵımaratqa qatysty kemshilik jabýly kúıinde qala bere me?

«Ekeýmiz talasyp bir sahnaǵa...»

Oblys ortalyǵy Taraz qala­synda bir ǵana teatr ǵımaraty bar. О́ńir­degi teatrǵa qatysty áń­gime qozǵala qalsa, hıtmen jigit­ter Qaırat Nurtas pen Sy­rym Isabaev oryndaǵan «Qos júrek» áni oıǵa orala ketetini bar. Sol ándegi «Ekeýmiz qalap bir gúldi, buıyrady aıtshy kimge?» degen tarmaqty qazaq jáne orys teatrynyń qyzmetkerleri: «Eke­ýmiz talasyp bir sahnaǵa, buıy­rady aıtshy kimge?» dep shyrqap júrgen shyǵar degen oıǵa batasyń. О́ıtkeni eki teatr Asqar Toqpanov atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynyń sahnasyn bólisip júr...

О́ńir teatrlaryna bólek ǵı­ma­rat qajet ekeni talaı ret aıtylsa da, bir sheshimin tappaı-aq qoıdy. Osyndaıda qudaıy kór­shimizge kóz tigetinimiz bar. Máse­len, Shymkentte kemi 7-8 teatr bar ǵoı... Al biz eki teatrymyzdy ja­rylqaı almaı otyrmyz...

«Drama teatrǵa kórermen tar­tý – búgingi kúnniń ózekti máse­le­leriniń biri. Sebebi qazirgi kó­rer­menniń talǵamy joǵary, olardy arzan, dúmbilez dúnıemen al­daı almaısyz. Endigi maqsat – qa­laı bolǵanda da teatr ónerine qyzy­ǵýshylyǵy bar kórermendi tartý. Al endi A.Toqpanov atyndaǵy ob­lystyq qazaq drama teatry úshin asa qajetti bilikti kásibı rejısser, teatrtanýshy men teatr synshylary sııaqty mamandardyń tapshylyǵy jáne arnaıy óner akademııasyn bitirgen kásibı jas ártisterdiń óńirlik jerlerge kel­meıtini ózekti máselege aınalyp otyr. Osy sebepti búginde teatrdyń rejısseri qyzmetin aktrısa atqaryp otyr.

Teatr mamandarynyń tapshy­lyǵy­nyń oryn alýynyń bas­ty sebebi – Taraz qala­synda jas ma­mandardyń áleýmettik másele­le­rin jaqsartý máselesi sheshimin tap­paı otyrǵandyǵynda. Osy sebepti ­teatr qyzmetkerleriniń ja­laqysyn kó­terý, jas ártister­diń aı saıynǵy páter aqy­la­ryn bıýdjet esebinen tóleýge múm­kin­dik jasaý jáne olardyń arnaıy jeńil­detilgen baǵdarlama boıyn­sha páter alýlaryna yqpal etý má­selesi sheshimin tabýy qajet.

Ár eldiń mádenıeti – rýhanı aınasy. О́zderińizge belgili, eli­mizde Táýelsizdik alǵan 30 jyl ishin­de Batys Qazaqstan, Túr­kis­tan, Qaraǵandy, Qostanaı, Shy­ǵys Qazaqstan, Jetisý oblystary men Shym­kent qalasynda jańa teatr­ ǵımarattary salyndy. Endigi kezekte Taraz qalasynda da zamanaýı teatr ǵımaratyn salý ýaqyt talaby bolyp otyr.

Sebebi bizdiń óńirde 1967 jy­ly paı­da­lanýǵa berilgennen beri qazaq jáne orys teatry ujymdary bir ǵımaratta 56 jyl birge jumys istep keledi. Eki teatr­dyń bir ǵı­maratta otyryp eń­bek etýi birin­shiden, eki ujymnyń da shy­ǵar­ma­shylyq jumystarynyń sandyq jáne sapa­lyq kórsetkishteriniń damyp, jaqsa­rýyna keri áserin tıgizedi. О́ıtkeni josparlanǵan qo­ıylymdar men mádenı is-sharalar ótkizý úshin teatr sahnasy men kórer­mender zalyn qazaq jáne orys drama teatrlary bir-bir aptadan kezekpen paıdalanyp otyr», deıdi Farıda Júnisova.

Taraz – tarıhpen tamyrlas shahar. О́ńir mádenıetinde atqa­ryl­­ǵan jumys az emes. Áıtse de ket­ken kemshiliktiń de joq emes­tigi aıqyn ańǵarylyp turǵan se­kil­di. Mádenıet salasynda kadr tapshylyǵy oryn alyp otyrǵa­ny­na eshkimniń kúmáni joq. Máselen, ob­lystyq máslıhat depýtaty kel­tirgen derekke júginsek, keıbir aýyl­dyq kitaphanalar men klýbtar­da maman tapshylyǵyna baı­lanysty ekonomıst, menedjer, esep­shi jáne aýdıtor mamandary eńbek etip jatyr eken.

Depýtattyń aıtýynsha, 2011 jyly Taraz memlekettik pedago­gıkalyq ınstı­týtynyń janynan «Mádenıet jáne óner kolledji» ashylǵan. Alaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń «Mem­lekettik múlik ­týraly» zańyna engi­zilgen ózgeristerge baılanysty 2013 jy­ly ashylǵan oqý ­orny jaby­lyp, bar­lyq stýdent Abaı atyn­daǵy Jam­byl gýmanıtarlyq kol­ledjine ­aýys­tyrylǵan. Osy­ǵan uqsas 2019 jy­ly oblys orta­lyǵynda «Mýzyka» mektep-ın­ter­natyn ashý boıynsha eki bas­qar­­maǵa (bilim men mádenıet) ob­lys basshylyǵy tarapynan naq­ty tapsyrma berilgeni­men, másele sheshimin tappapty. Bul máseleni óńirdiń jańa basshysy ózi qadaǵalama­sa, ótkir máseleniń sheshimin tabýy qıyn sekildi.

Tilshi túıini: Mádenıet salasyn órkendetýge talaı ákim­der men jaýapty basshylar múddeli bol­sa da, saladaǵy birqatar problema áli kúnge sheshimin tabar emes. Máslıhat ses­sııa­synda kóterilgen mándi máseleler al­daǵy ýaqytta retimen sheshilse degen tilek kókeıde tur. Ásirese óńirdegi eki teatr­dy enshisin bólip bólek shyǵarsa, óner­súıer qaýym dán rıza bolar edi. Jer­gilikti bılik mádenıet salasyndaǵy qor­da­­lanǵan máselege nazar aýdaratyn kez keldi... 

Jambyl oblysy