Alına Kan – qazaq tilin úıretýshi maman. О́zge ulttyń ókili Qazaqstanda týǵan, mektepti de oryssha taýysqan. Biraq qazaqshaǵa sýdaı, maqaldyń maıyn tamyzyp aıtqanda ózińdi súrindiredi. Ol ózine qazaq tilin úıretýde baǵyttaýshy bolǵan baqanastyq bala kúngi dostaryn erekshe qurmetteıdi. Ata-anasy da oryssha sóıleıtin Alınanyń tilin syndyryp, qazaqsha saıratyp jibergen sol balalar bul kúnde azamat atandy. Al Kannyń qyzy qazaq tilinen shákirt baýlyp júr.
– Qazaq tilin qalaı tez meńgerip aldyńyz, álde qazaq mektebinde bilim aldyńyz ba? О́zińizdi keńirek tanystyrsańyz, qaı jaqta týdyńyz, qaıda oqydyńyz?
– Meniń ultym nemis. Qazaq tilin úsh jasymnan bastap meńgerdim. О́ıtkeni Almaty oblysy, Balqash aýdany, Baqanas aýylyndaǵy bizdiń kórshilerimiz túgel qazaqtar edi, aýlaǵa shyǵyp oınaımyz, balalardyń bári de qazaqsha sóıleıdi. Men túsinbeımin, sebebi aýdarmashy joq. Olardyń aıtqan sózin qaıtalap, qasynan bir eli qalmaı erip júremin. Osylaı birte-birte qazaq tilin meńgerip, sózderdi jattap, sóıleı alatyn deńgeıge jettim. Men orys mektebinde oqydym. Biraq 1-synypqa barǵanda qazaq tilin ájeptáýir meńgerip, sózdik qorym da molaıyp qalǵan edi. Orys synybynda oqysam da, qazaq tiline degen qurmetim, qyzyǵýshylyǵym arta berdi. 4-synyptan bastap qazaq tili páni qosyldy, Gúldan Asanbaeva apaıymyz oqytty. О́te kórkem minezdi, balajan, sabaqty bar yntasymen túsindiretin. Apaıymyz ekeýmiz syralǵy qurbydaı syrlasyp, jaqyn boldyq. Sol kisiniń de meniń erkin, taza sóıleýime, qazaq tilin tereń meńgerýime orasan septigi tıdi. Mektepte oqyp júrgende qazaq tilinen pándik olımpıadaǵa qatystym. Joǵary oqý ornyna ınjener mamandyǵy boıynsha qazaq bólimine oqýǵa tústim. Alǵashynda oqýdan qınalǵanym ras, tehnıkalyq baǵytty qazaq tilinde oqý ońaı bolmady.
– Qazaq tilin oqytyp, úıretip júrsiz, memlekettik tilimizdi úırengisi keletin, yqylasy joǵary ózge ult ókilderi kóp pe?
– О́zim qazaq tilin úıretetin shákirtterimniń 80%-y ózge ulttyń ókilderi, qalǵan 20%-y ana tilin úırengisi keletin qazaqtar. Memlekettik tildi meńgerip, qurmetteýge ózge ult ókilderiniń qurmeti joǵary dep aıta alamyn.
– Qazaq ádebıetinen qandaı shyǵarmalardy oqısyz, qaı aqyn, jazýshynyń týyndysy qyzyqtyrady?
– Hákim Abaı Qunanbaıulynyń óleńderinen ǵıbrat alamyn. Ybyraı Altynsarınniń shyǵarmasyn mektep qabyrǵasynda jata-jastana oqydym desem, artyq aıtqanym emes. Ult ustazy atanǵan Ahmet Baıtursynulynyń murasy ádebı kórkem shyǵarmalaryn, «Alash tý astynda kún sóngenshe sónbeı» atqarǵan eńbekterin tebirenbeı qabyldaý múmkin emes. Áseri óte keremet. Elińe qyzmet etýdiń ǵajap úlgisin sezinesiń. Qazaq ádebıetinde ózindik qoltańbasy qalǵan, poezııa muzbalaǵy atanǵan Muqaǵalı Maqataevtyń óleńderi óte ystyq. Oqyǵan saıyn ózgeshe kúıge bóleıdi.
– Qazaq tilin jetik bilgenińiz kóp jerde paıdasyn tıgizetin shyǵar ózińizge?
– Jaratqannyń maǵan darytqan úlken nyǵmeti, syıy dep bilemin. Qazaq tilin meńgergenim meniń jolyma baǵdarshamnyń jasyl túsin jaǵyp berdi dep maqtanyshpen aıta alamyn. Qazaqtandaǵy ár azamatqa memlekettik tildi bilý paryz dep sanaımyn. Osy elde ómir súrgennen keıin sol memlekettiń tilin meńgergeniń aldymen ózińe artyqshylyq syılaıdy. Kez-kelgen ortada ózińdi erkin sezinesiń.
– Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHHII sessııasynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev til máselesine qatysty túıtkildi kóterip, memlekettik tildiń mártebesin nyǵaıtýǵa qoǵam bolyp kúsh salý qajettigin aıtty. Osyǵan ózińiz qandaı oı qosasyz?
– Qoǵamnyń patrıottyq sezimi oıanǵanda, memlekettik tilge degen qurmeti artqanda biz qazaq tiliniń mártebesin kóteremiz. Qazaq tiliniń mamandary, ǵalymdar, til janashyrlary ǵana shyryldaǵanymen túıtkil birden sheshilmeıdi. Árkim óziniń úlesin qosý kerek. Qazaq tilinde shubarlamaı taza, anyq sóılese, aınalasyna óziniń isimen úlgi bolyp qazaqsha sóılete alsa sol orasan úles bolyp sanalady.
– Tildi úırený tek jalań uran, naýqandyq dúnıe bolyp qalmas úshin qaıtpek kerek? О́zińiz de qazaq tilin úıretip júrsiz.
– Qazaq tilin úırengisi keletin, meńgerýge yqylas tanytqan jandardyń qushtarlyǵyn kórgende qýanamyn. Sondyqtan til jutylyp joıylyp ketedi dep ýaıymdaýǵa negiz joq. Ras, memlekettik tildiń mártebesin nyǵaıtý árkimniń óz qolynda. Aınalań ózge tilde sóılese, sen de sonyń yǵynda ketýge májbúr bolasyń. О́mir súretin memleketińniń tiline degen sezimiń oıanǵanda meńgerý qıynǵa soqpaıdy.