«Aqsý qant» JShS uzaq ýaqyt kidiristen keıin qaıta jumysyn bastady. О́ńirdegi iri óndiris orny mańaıdaǵy sharýalardyń ónimin qabyldap, qant shyǵarýdyń qamyna kiristi. Endi táttini qamystan ǵana emes, qyzylshadan da óńdeıdi. Qazir zaýyttyń kem-ketigi qalpyna keltirilip, baıyrǵydaı qaýyrt jumystyń qamyna kirisken. Bıyl Kóksý qant zaýytynan kem nátıje kórsetpeımiz dep otyr.
Byltyr Memleket basshysy osy tátti túbir alqabyn keńeıtýdi tapsyrǵan edi. Sondaı-aq qant qyzylshasyn qaıta óńdeıtin kásiporyndardy tolyqqandy iske qosý týraly tapsyrma da bergen bolatyn. Aqsý zaýytynyń jumysy ártúrli tehnıkalyq kedergi kesirinen ónbedi. Jaqyn mańdaǵy sharýalar tonnalaǵan shıkizatyn alystaǵy Kóksýǵa tasýǵa májbúr bolǵan. Budan bulaı bul beınet qaıtalanbaıdy. Zaýyt basshysy Samat Nádirbaev kásiporynnyń qaıta iske qosylýyna qoldaý bildirgen oblys basshysy Beıbit Isabaevqa alǵysyn jetkizdi.
«Sehtyń barlyǵy tolyqqandy istep tur. Maýsymda 120 myń tonna tátti túbir keledi dep kútip otyrmyz. Odan basqa 3 myń tonna qant quraǵy bar. Sonyń nátıjesinde jylyna 13-14 myń tonna qant shyǵaramyz degen úmit bar. Qazir sharýalar qyzý jumysta. О́ńirdiń abyroıy úshin janyn salyp eńbek etip jatyr», deıdi zaýyt basshysy.
180 irili-usaqty sharýashylyqpen kelisimshart jasasqan zaýytqa jıyn-terim naýqanynda aýa raıynyń jaıly bolyp turýyna baılanysty ónim ýaqytynda jetkizilip jatyr. Mamandardyń aıtýynsha, birqalypty aýa raıynda tátti túbir qambada jaqsy saqtalady. Eger kún birde ysyp, birde sýysa, túbir solyp ketedi. Sondyqtan dıqandar úshin kúzgi aýa raıy jaılylyq týdyrady.
Búginde atalǵan kásiporyn 85 myń tonna qant qyzylshasyn óńdedi. Jyl sońyna deıin 125 myń tonna tátti túbir óńdeledi degen josparlary bar. «Aqsý qant» zaýytyna Alakól, Sarqan, Kóksý aýdandarynan tátti túbir tasymaldanady. Tátti túbirdi shalǵaıdan tasymaldaýshylarǵa jolaqy tólenedi. Jalpy, zaýyt 450 myń tonna qyzylsha óńdeýge eseptelgen. Zaýytty qaıta qalpyna keltirýge bıyl bıýdjetten 1,9 mlrd teńge bólinip, qajetti materıaldar satyp alyndy.
Bıyl qant qyzylshasynyń bir tonnasynyń baǵasy 40 myń teńgeni quraıdy. Onyń 25 myń teńgesi sýbsıdııalaý bolsa, 15 myń teńgesi zaýyt tarapynan beriledi. Buǵan qosa tasymal shyǵynyna ortasha eseppen shaqyrymyna 2 myń teńgeden tólenedi. Osynyń nátıjesinde tátti túbir ósirýge qulshynys bildirýshiler qatary ósip otyr. «Aqsý qant» zaýytyna sarqandyq Baltash Abylqasymov bıyl 11500 tonna tátti túbir ótkizgen. Sharýashylyq basshysy qyzylsha alqabyn aldaǵy jyly budan da keńeıte túsýdi oılastyryp otyr.
Zaýyt sharýashylyqtarǵa óniminiń aqshasyn 10 kún saıyn tólep otyr. Aýdan basshylarynyń aıtýynsha, Aqsý, Sarqan óńirindegi sharýashylyqtar búginniń ózinde 2500 gektar jerdi qopsytý sharalaryn jasaǵan. Iаǵnı jer emip ósken sharýa ylǵal saqtalý úshin jerdi jyrtyp, daıyndalýda. Qant qyzylshasyn sebýdiń ereksheligi – jerdi kúzde jyrtyp tastasa, topyraq jumsaq, ylǵaldy bolady. Bul – mol ónim alýdyń kepili.
Aqsý ákimi Berik Tynyshbaevtyń aıtýynsha, bıyl aýdanda 40 sharýashylyq tátti túbir ekse, kelesi jyly 80-nen astam sharýashylyq tól daqyldy egýge qulshynys bildirip, aldaǵy jyly 2200 gektarǵa qant qyzylshasyn sebý josparlanyp otyr. Buǵan sharýashylyqtardyń qulshynysy dálel. Árıne, ol úshin tuqym, jaǵarmaı, mıneraldy tyńaıtqysh, tehnıka jaǵynan kómek kórsetilýge tıis. Oblys basshysynyń tapsyrmasyna oraı, kelesi jyly oblystaǵy qos qant zaýyty arqyly sharýashylyqtarǵa jan-jaqty kómek kórsetiledi.
«Qant qyzylshasy bıyl 1200 gektarǵa sebildi, alaıda burshaq jáne úsikke shaldyǵý saldarynan 967 gektarǵa ǵana tátti túbir shyqty. Biraq jıyn-terim naýqany durys uıymdastyrylýyna baılanysty ónimdi ysyrapsyz jınap alyp jatyrmyz. Ár gektardan 350-400 sentnerden ónim aldyq», deıdi aýdandaǵy sharýashylyqtar jaıyn túsindirgen aýdan ákiminiń orynbasary Ǵazız Esjanov.
Eń ǵajaby, zaýyt pen Aqsý agrotehnıkalyq kolledji arasynda tyǵyz qarym-qatynas ornaǵan. Dýaldy oqytý ádisi boıynsha oqý ornynda zaýytqa mamandar daıarlanady. Búginge deıin kolledjdiń 50 túlegi zaýytqa jumysqa ornalastyrylǵan.
«Aqsý qant» zaýytynda sheshimin taba almaı kele jatqan eki másele bar. Birinshisi, ónim tasymaldaýǵa arnalǵan temirjol jelisiniń joqtyǵy. Shıkizat tasymaldaý úshin temirjoldyń utymdy jaǵy kóp. Aldaǵy ýaqytta qant quraǵyn kóptep jetkizý úshin tasymal máselesi qıyndyq týdyratyn bolyp tur. Ekinshi másele – gazdyń jetkizilmeýi. Zaýyt áli kúnge mazýtpen iske qosylady. Bul – qymbat otyn. Sondyqtan kásiporyn kógildir otynnyń kelýin kútýde. Osyndaı qolbaılaýlarǵa qaramastan, zaýyt qanttyń baǵasyn birqalypty ustap tur.
Kásiporyndaǵy ilkimdi istiń biri – qaldyqsyz ónim óndirý. Tátti túbirdiń qantqa jaramsyz bóliginen mal azyǵyn daıyndaıtyn zaýyt qyzylsha qaldyǵynan syǵylǵan jomdy polıetılenmen qaptap, satýǵa shyǵarady. Bir oramasy 6-7 myń teńge kóleminde turatyn jom – iri qarany bordaqylaýǵa taptyrmas azyq.
Zaýyt qant qamysyn óńdeýge de beıimdelip jasalýda. Búginde biraz shıkizat daıyn. Kásiporyn basshysynyń aıtýynsha, qant qamysyn óńdeýdi tolyqqandy qolǵa alǵanda, zaýyt jyl boıy jumys isteıtin bolady. Qaıta óńdeý kásipornynda 500 adam jumyspen qamtylǵan. Zaýyt basshysy mamandardan aıyrylyp qalmas úshin jumys toqtap turǵanda da eńbekaqy tóleıtinin aıtady.
Tátti túbir ósirý úshin mindetti túrde sý kerek. Sondyqtan aýdanda kanaldar tartý, sý júıelerin qalpyna keltirý sharalary júrgiziledi. Irrıgasııalyq jeliler men qurylystardy salý baǵytynda aýdanda 2 iri joba iske asyrylýda, bul nysandarǵa jaýapty memlekettik organ – respýblıkalyq «Qazsýshar» mekemesi. Aýdannyń sýarý jelilerin qaıta jańartý jobasynyń qurylysy Islam Damý Banki qarajaty esebinen 2019 jyly bastalyp, 2021 jyly aıaqtalady dep josparlanǵan. Alaıda mejelengen jumystardyń búginge 60%-y ǵana oryndalypty. Merdiger «Tamas» JShS nysandy aıaqtaý merzimin jyl saıyn aýystyryp, jumysty durys júrgizbegen. Osyndaı jaýapsyz merdigerlerdiń shalaǵaı áreketi ónim óndirýge qolbaılaý. Qyzylaǵash sýarý massıviniń qurylysyna bıyl respýblıkalyq bıýdjetten 1,4 mlrd teńge bólindi. Jobaǵa sáıkes uzyndyǵy 100 shaqyrymdy quraıtyn jańa sýarý jelilerin salý kózdelgen. Nátıjesinde, 5,3 myń gektar jańa sýarmaly jer aýdanda aınalymǵa engiziledi.
Osy rette qant qyzylshasyn egýde óńirdegi basty aýdannyń biri – Qaratal aýdany. Qyzý jumystan qoldary qalt etip kórgen joq. Qarataldyqtar bıyl 1106,7 gektar jerden qant qyzylshasyn alýdy josparlaǵan bolatyn. Búginde aýdandaǵy 58 sharýa qojalyǵy 851,7 gektardyń ónimin jınap, Kóksý qant zaýytyna 29976,36 tonna qyzylsha ótkizdi.
Aýdan ortalyǵy mańyndaǵy Bastóbe aýyldyq okrýginde de qant qyzylshasyn jınaý naýqany qyzý júrip jatyr. Bıyl 203 gektar sýarmaly jer telimine 10 sharýa qojalyǵy qant qyzylshasyn ekken. Búginde 98 gektar jerden qant qyzylshasy jınalyp, zaýytqa 2812 tonna ónim ótkizdi.
О́kinishke qaraı, 55 gektar qant qyzylshasy jerasty sýlarynyń kóterilip ketýine baılanysty shirip ketipti. Qazir egin alqaptarynda 6 kombaın jáne 12 KamAZ avtokólikteri jumys isteıdi. Boljam boıynsha sharýa qojalyqtary jumystaryn 10 kún ishinde tolyǵymen bitiredi.
Jetisý oblysy