Aıtary mol Aıtaly edi...

Amangeldi Ábdirahmanulynyń bul qadamyn keıin túsindim. Otyz jyl boıy taǵdyryn ǵylymmen baılanystyrǵan, qıynshylyǵy da, qyzyqshylyǵy da jeterlik jolda qajymaı eńbek etip kele jatqan Ábekeń ǵylymmen araǵa laýazymdy tirlikti túsirgisi kelmegen eken.

Ǵylymı áleýeti mol, ásirese qoǵam­dyq qatynastar salasyn jetik biletin Amangeldi Aıtaly kásibı Parlamenttiń qalyptasýyna eleýli úles qosty. Ol zań shyǵarýshy organnyń jumysymen tanysqan soń, oǵan mynadaı baǵa da bergen edi: «Qazaqstan parlamentarızminiń damýy tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý emes, bul – kommýnıstik dıktatý­ranyń býldozerimen qalyń asfalt quıyp, aýyr katokpen tegistep tastaǵan topyraǵynan paıda bolyp kele jatqan parlamentarızm». Bul baǵa álemdik parlamentarızmnen kenjelep qalǵan otandyq zań shyǵarýshy organnyń atqa­rýshy bılikti baqylaý fýnksııasyna tolyq ıe bolýyn, onyń qyzmetiniń kúsh­ti ári tıimdiligin, el senimi bıiginen kóri­nýin oılaýdan týǵan edi. Bul problema Amangeldi Aıtalynyń «Qazaqstandyq demokratııa ulttyq muratty jaqtaı ma, álde astamshylyqty saqtaı ma?», «De­mokratııa – halyq tańdaýy», «Bizdegi bı­lik halyqpen sanaspaıtyn bolyp júr», atty maqalalarynda ashyq aıtyldy.

Amangeldi Aıtalynyń azamattyq ustanymyn negizinen aıqyndaıtyn másele onyń ǵalymdyq kelbeti men ǵylymı qyzmeti ekenine daý joq. Qazaq hal­qynyń patshalyq Reseıden, odan keıingi keńes ókimetinen kórgen zardaby ony ult retinde damý jolynan aıyrdy. Buǵan «Ulttaný» atty oqýlyǵynan bas­talǵan «Ult muraty: depýtat kózqarasy», «Baısaldy el baıqaýsyz qate jibermes», «Qazaqty namysy qamshylasyn», «Ult pen din – táýelsizdik arqaýy, Nasııa ı relıgııa – osnovy nezavısımostı», «Din jáne dindarlyq», «Rýhanı kemel­dik» atty ǵalymnyń eńbekterinde kóter­gen taqyryptary dálel bola ala­dy. Bul baǵyttaǵy Amangeldi Aıta­ly­nyń jarty ǵasyrdan astam qajyr­ly shy­ǵar­mashylyq jumysy Alash ar­daqty­larynyń, ásirese Ahmet Baıtur­syn­ulynyń ıdeıalaryn eriksiz eske túsiredi.

Nege bulaı deımiz? Birinshiden, Ábe­keń sonaý ótken ǵasyrdyń 60-jyldary­nyń aıaǵynan joǵary oqý oryndary stýdent­terine ult teorııasy men tájirıbesi jóninen arnaýly kýrs júrgizip, dáris oqyp, ult murattaryn dáriptedi. Keıin osy materıaldar «Ult­taný» atty oqý quralynyń negizine alyndy. Ekinshiden, osy oqýlyǵynda kóterilgen ult, mádenıet, ulttyq ıdeologııa, din, tárbıe, ulttyq jańarý, taǵy basqa máseleler keıingi eńbekterinde tolyqtyryla, baıytyla túsip, jaqsy jalǵasyn tapty. Úshinshiden, «Rýhanı kemeldik»» atty keń maǵynadaǵy ult jáne din taqyrybyndaǵy ǵylymı pýb­lı­sıstıkalyq maqalalar jınaǵynyń mazmuny da bizdiń suraǵymyzǵa jaýap beretini aıqyn.

Reseı ımperııasynyń shovınızmi de, keńestik júıe de san ǵasyr ómir súrip kele jatqan ulttyq memleketti avto­no­mııalyq qurylymǵa aınaldyryp, hal­qymyzdyń ulttyq qasıetterine turaqty shabýyl jasaǵany belgili. Sol sebepti Amangeldi Aıtalynyń oıynsha, bul saıa­sat qazaqtardy baǵyndyryp, kóndirip qana qoıǵan joq, jartylaı jutyp ta aldy, orystandyrdy, ultsyzdandyrdy, dinsizdendirdi. Tarıhı jadynan aıyra­ bastady. Qazaqty jaltaq, aıtqanǵa kón­gish, aıdaýǵa júrgish, degenge sengish ultqa aınaldyrýǵa tyrysty. Ahmet Baı­tur­syn­uly óz kezinde: «Basqadan kem bolmas úshin bilimdi, baı hám kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek» dep jazdy.

Ras, Aqań zamanynan beri, qudaıǵa shúkir, kóp nárse ózgerdi. Eń bastysy – elimiz táýelsizdik aldy, óz tizgini ózine tıdi. О́zge eldiń tikeleı yqpalynan qutyl­dyq. Jer ústindegi adamzat qaýym­dastyǵynda ózindik orny bar eki júzdeı memlekettiń birine aınaldyq. Bul – halqymyzdyń san ǵasyrlyq armany men azattyq úshin tynymsyz kúresinen týǵan teńdesi joq ózgeris, baǵasy joq baılyq.

Degenmen táýelsizdik jyldary keń maǵynadaǵy ulttyq uǵym tóńireginde jumys tolyqqandy júzege asqan joq. Eń bastysy – naryqtyq ekonomıkany tarıhı, ulttyq ereksheligimizdi eskere otyryp qabyldaı almadyq. Ulttyq qundylyqtarymyzdy rýhanı kapıtalǵa aınaldyra almaı, aıryqsha ereksheligimiz ımandylyq pen adamgershilikti aıaq asty ettik. Qoǵamnyń barlyq salasynda sybaılas jemqorlyq boı kórsetip, qarjy másele sheshýdiń basty kózine aınaldy. Osyndaı qordalanǵan problemany oılaı otyryp, ult máselesiniń maıtalman tamyrshysy Amangeldi Aıtalynyń qazaq Aral apaty sııaqty mádenı apatqa ushyraǵan ult deýiniń de, «Ultsyzdanǵan, pármensiz qazaq qaıtip kún kórer» degen ıdeıamen maqala jazýy da jaıdan- jaı emes edi. Eń qıyny ózimizdiń ult retinde damýda kenje qalǵanymyzdy tereń túsinbeý, osy baǵytta maqsatty da júıeli jumystyń álsizdigi der edik. Sondaı aq Alash ardaqtylary keńi­nen paıdalanǵan, óz ultyna sheksiz berilgen­dikti aıqyndaıtyn, biraq keshegi keńestik júıede úreı týǵyzǵan, ulttyq rýhtyń kórinisindeı bolǵan «ultshyl» degen uǵymǵa elimiz táýelsizdikke ıe bolǵanda da úreılene qaraımyz.

Ulttyq máseleni eshýaqytta dinnen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Islam dini de basqa dinder sııaqty ǵasyrlar boıy qalyptasqan, ony ulttyq qundylyq­tardan ajyratyp alý múmkin emes. О́ıt­­keni din ulttyq mádenıetke súıen­se, ulttyq mádenıet dinnen sýsyn­daı­dy. Amangeldi Aıtalynyń álem­dik din­derge, ásirese onyń ishinde ıslam­ǵa qa­tysty oılary óziniń parasat­ty paıym­dylyǵymen, tolymdy tolǵa­nysy­men qundy. Dindi, ıslam dinin saıasattanýshy, áleýmettanýshy retinde ǵylymı fılosofııalyq kózqaraspen tanyp, tereń sezine bilgen Ábekeńniń úsh júz jyldaı otarlyqtyń bar qasiretin, keńestik qyrǵynnyń talaı oıranyn kórip, biraq berispeı búgingi kúnge aman-esen jetsek, ol bizdiń ulttyq mádenıetimizdiń, salt-dástúrimizdiń áleýetti tiregi sanalatyn ıslam dininiń arqasy deýi negizsiz emes. Din tek ultty rýhanı tanym, mádenı dástúrler negizinde ǵana biriktirip qoı­maı, buqara halyqty áleýmettik negiz­de de uıystyryp otyrǵanyn jaq­sy ta­ny­ǵan Amangeldi Aıtaly: «Biz­diń zama­nymyzdyń mańyzdy talaby órke­nıet­ter arasyndaǵy yntymaqtastyq pen óza­­ra baılanystardy qoldaý, ásire­se din­­ara­lyq qarym-qatynastardy izgi­lik jo­ly­na, ózara syılastyqqa, tolerant­ty­lyqqa tárbıeleý, zorlyq-zombylyq, kúsh qoldanýdan bas tartyp, beıbit, pa­ra­­sat arnasyna beıimdeý bolyp otyr», deıdi.

«Halyqsyz memlekettiń bolmaıtyny sııaqty memleket te dinsiz bolmaıdy. Al halyqtyń sana-sezimin, ar-ojdanyn, salt-dástúrin qalaı memleketten, dinnen bóle alamyz? Memlekettiń dindi retteýshilik rólin qaıda qoıamyz? Adamnyń táni men jany sııaqty el halqynyń bolmysyna etene jaqyn, sińisken dindi memleketten túgel ajyratýǵa bolmaıdy», deıdi taǵy Amangeldi Aıtaly.

Búgin, ókinishke qaraı, dinniń rýhanı mánine jete kóńil bóle almaı, din­di aqyl-oımen tanymaı, syrtqy for­ma­syna eliktep, jat aǵymdardyń jete­gine ergen jastar kóbeıip barady. 2017 jyly jaryq kórgen «Din jáne dindarlyq» atty arnaý­ly kýrsyn­da ǵa­lym-dintanýshy: «Islam dini ult­tyq múd­deni qorǵaýdyń negizine aınalyp, ult­tyq birlikke, otarshyldyqqa qarsy kú­reske jumyldyrýshy kúsh boldy. ...Dinnen aıyrylǵan halyq ulttyq qasıe­tinen de ajyraıdy, ultsyzdanǵan halyq dininen de aıyrylady» dep jazdy. Bul – dintaný, din áleýmettanýy men pedago­gıka pánderiniń oqytýshylary men magıstranttaryna, din máselesine qyzyǵýshylyq tanytatyndarǵa arnalǵan irgeli eńbek.

Amangeldi Aıtalyny ǵylym men bilimniń elimizdiń rýhanı hám mádenı kúsh-qýatyn, ekonomıkasyn arttyra­tyn birden-bir faktor bola almaı otyr­­ǵany da az oılandyrǵan joq. Onyń «Sońǵy jyldary ǵylym, bilim sala­syndaǵy birizdi saıasattyń bolmaýy, bul salany basqarýdaǵy qısynsyz óz­ge­rister, naryq degen jeleýmen ǵy­lym men bilimge dúńgirshektegi taýar re­tinde qaraý, zııaly top sanalatyn ǵa­lym­­dardy qaıyrshylyq deńgeıge túsi­rý­diń astarlary tereńde jatyr», deýi teginnen-tegin emes. Bilim, ásirese gýmanıtarlyq-áleýmettik bilim eldiń tarıhyna, órkenıetine negiz­delmese, ultymyzǵa qaýipti, qaterli sıpat­ alady. Bilimniń etnostyq tamyrdan aırylýy saldarynan onyń mazmuny da ulttyq bolmysqa qaıshy sıpatqa kóshedi. Qazir joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndaryn bylaı qoıǵanda, jarty mıllıondaı qazaq balasynyń orys mektepterinde oqyp júrgeni de bilim salasynyń basy-qasynda júrgenderdi oılandyrmaı otyr. Bul sátte Amangeldi Aıtalynyń «biz Reseıdiń aqparattyq otaryndamyz» deýiniń reti bar. Kezinde Abaı aıtqandaı, orystyń tilin, oqýyn, ǵylymyn bilýde «paıdasyna ortaq bolýmen qatar «zararynan qashyq bolýǵa» degen kóregen qaǵıdasynyń zardabyn áli kóretin sııaqtymyz. О́ıtkeni ultsyzdyq qasıetter beleń alyp, halqymyzdyń rýhanı kedeıshilikke ushyraýy jalǵasyp keledi. Bul týraly sóz qozǵaǵanda A.Aı­ta­lyny erekshe tolǵandyratyn másele – ulttyq tilimizdiń búgingi kúıi.

Amangeldi Aıtaly qazaq memleket quraýshy ult retinde eldegi turaqty­lyqqa, tatýlyqqa tarıh pen el aldynda jaýapty dep sanaıdy. Onyń oıynsha, munyń barlyǵy memleketimizdiń ulttyq sıpatyn jetildire túsýdi, shynaıy ult­tyq memleketti qurýdy qajet etedi. Onyń birneshe saıası jáne áleýmettik sebebi bar. Birinshiden, bas-aıaǵy úsh ǵasyrǵa sozylǵan Reseı ımperııasynyń otarlyq saıasaty, sonyń jalǵasyndaı bolǵan keńestik kezeńde qazaq ult retin­de tolyqqandy qalyptasa almasa, mem­leket te óziniń ulttyq sıpatyna tolyq ıe bola almady. Onyń zardaptaryn qazir qatty sezinip otyrmyz. Ekinshiden, búgingi jahandaný zamanynda halqymyzdyń aqyl-parasaty men sanasyna jat ómir úlgilerin engizilý úshin kúres júrip jatyr. Úshinshiden, egemen eldiń deklarasııasynda atap kórsetilgen mańyzdy mindetteriniń biri – ulttyq memlekettilikti qorǵaý jáne nyǵaıtý sııaqty ıdeıalar kóp uzamaı umy­tyldy. Tipti resmı qujattarda «ult­tyq memleket» degendi ataı bermeı­miz. «Maqsatymyz – Túrkistanda túri jaǵy­nan da, mazmuny jaǵynan da ult­tyq bolatyn memlekettik qurylymǵa qol jet­kizý. Sonda ǵana halqymyz óz jeri­niń naǵyz qojasy bola alady», degen Mus­tafa Shoqaıdyń asyl oıynan habardar Amangeldi Aıtaly qazaq halqynyń uıymdastyrýshylyq kúshi basym bolýǵa tıisti, onsyz ol basqa etnos múshelerin toptastyratyn kóshbasshy bola almaıdy dep sanady.

Ulttyq memleket degenge tıisti kóńil bólmeý saldarynan halqymyzdyń ultsyzdanýyn, urpaǵymyzdyń ata-baba saltynan alystap bara jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Amangeldi Aıtaly qazaq qoǵamynyń qazirgi damýyna taldaý jasaı otyryp, «ultaralyq básekelestikke daıynbyz ba?» degen suraq qoıady da, oǵan ózi jaýap bergen edi. Búgingi alyp kórshilerdiń yqpaly báseńdemeı otyrǵan tusta álsiz, áljýaz, eliktegish ulttyń qarqyndy órkendeýin bylaı qoıǵanda, rýhanı ekspansııa jolymen jutylyp ketý qaýpi de joq emes dedi.

Qazaq qoǵamyna búkil adamzattyń tabysy da áste jat emes. Ozyq úlgidegi bas­qa­lardyń mádenıetin, ádebıetin, tarıhyn bilý kerek. О́rkenıetten táýelsiz eli­miz syrt qala almaıdy. Álemdik rýhanı bulaqtan sýsyndap otyrý qajet. Alaı­da jahandanýdyń qaýpi de kúshti. Mu­nyń jalǵyz amalyn Amangeldi Aıtaly ulttyq ımmýnıtetti kúsheıte túsý dep tanı­dy. Áńgime sol batystyq táji­rıbe­lerdi ulttymyzdyń tarıhı, ózindik erek­shelikterin eskere otyryp, utymdy paıdalana bilýde bolyp otyr. Ásirese qazaqtyń «Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy» dep maldy jannan, jannan ardy joǵary qoıyp, rýhanı baılyqty basty murat etýiniń jóni bólek.

Táýelsizdik jyldary qazaq san jaǵy­nan da, sapa jaǵynan da ózgerdi. Ras kóp nárse júzege asty. Bul úderis áste toq­ta­ǵan emes. Biraq bul kópshilikti qanaǵat­tandyryp otyr ma? Kezinde uly ǵaly­mymyz Shoqan Ýálıhanov qazaq halqy­na áleýmettik jáne ekonomıkalyq refor­ma kerek, sonymen qatar ony júze­ge asyrýdyń quraly retinde saıa­sı reforma da qajet degen edi. Osy turǵydan búgingi saıası ózgeris halyq­tyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq ­ahýalyn jaqsartýǵa baǵyttalýy qajet. Eń bas­tysy – halyq barlyq reformanyń negizgi paıdalanýshylary bolǵany jón. Al Amangeldi Aıtalyny sońǵy kezde ulttyq qundylyqtar men ulttyq ıdeo­logııadan qazaqtyń sanasynda eń aldymen, baıý ıdeologııasynyń basym ­bolyp bara jatqany qatty oılandyrdy. «Bireýler baılyǵyn oılap, endi bireýler shaılyǵyn oılap ulttyq qundylyqtarǵa salqyndyqpen qaraıdy», dep qazaqtyń materıaldyq ıgilikke degen umtylysy ulttyq ıdeologııasyna aınalyp bara ­jatyr ma dep qaýiptendi.

Búginde ult qaıratkeri Amangeldi Aıtalynyń qoǵamdaǵy orny oısyrap tur. Táýelsizdiktiń tuǵyrly bolǵanyn, halqymyzdyń rýhanı kemeldikke jetýin armandaǵan, qazaq qoǵamynda naǵyz demokratııa ornyqqanyn, eliniń álemdik órkenıetten oıyp turyp oryn alǵanyn qalaıtyn ǵalym keıingi urpaqqa mol mura qaldyrdy. Sanatker tulǵanyń ult taǵdyryna qatysty parasatty paıymdary – temirqazyq «Ulttaný» oqýlyǵyndaǵy tujyrymdy sanasyna sińirgen jastardyń eliniń órkendeýine qyzmet etetini sózsiz.

Ábdijálel BÁKIR,

Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń professory, saıası ǵylymdar doktory