Kókshetaýlyq Mılana – jergilikti ulttyń tilin ǵana emes, san ǵasyr boıy jalǵasyp kele jatqan mazmundy da maǵynaly salt-dástúrin jetik meńgergen jannyń biri. Tipti bar bolmysy, jan dúnıesi qazaqylanyp ketken.
Oblys ortalyǵynda qazaq tiliniń bar náshin keltirip, múdirmeı, barynsha sheshen sóıleıtin jas qyzǵa tańyrqap qaraıtyndar az emes. Jergilikti ult tiliniń kirpigi ǵana qımyldap, óz aǵaıynymyz óz tilinde sóıleýge shorqaq bolyp jatqan jerde túri basqa boıjetkenniń óz oıyn erkin bildirip, tildiń bar shyraıy men shuraıyn keltiretindigi qyzyq kórinetin. El tańyrqaǵan elgezek qyz týraly az-kem áńgimelep bersek, jarasymdy bolmaq. О́zgeler ónege alsyn, tipti ózimizdiń óz tilinen jerigen zamandastary da.
Mılana Tarasova Zerendi aýdanyndaǵy shoq juldyzdaı shaǵyn ǵana Uıaly aýylynda ósti. Kileń qazaqtyń ishi. Bes jasynda jergilikti mekteptiń tabaldyryǵyn attady. Daıarlyq synybyna bardy. Tili qazaqsha shyqqan. Tek qazaq tilinde ǵana oılaıtyn baldyrǵannyń bilimge degen talaby táp-táýir edi. Ata-anasy Vera men Anatolıı Tarasovtar baýyr eti balalarynyń qazaq tilinde bilim alýyna esh qarsylyq bildirgen joq. Qaıta yryzdyǵyn osy daladan terip jep, jergilikti ultpen tonnyń ishki baýyndaı aralasyp ketkendikten tulymy jelbiregen qyzdarynyń kórshi-qolańnyń balalarymen baýyr basyp, qazaq tilinde sóılep júrgenin kórgende qýanatyn. О́zderi de salt-dástúrdi bir qazaqtaı biledi. Kileń jergilikti ult ókilderi turǵan aýylda kún keshken soń kórshi-qolańmen dám-tuzy aralaspaı tura ma? Qyzdary da ata-anasynyń yqpalymen qazaq halqynyń bar salt-dástúri, ádet-ǵurpyn bir kisideı meńgerip ketti. Úırený, bilý bir basqa, ózin qutty qazaqtyń qyzyndaı seziný, osy topyraqtyń qasıetin boıyna sińirip, bolmysy tolaıym qazaqjandy bolý ǵajap qasıet. Mılana bastaýysh synypta oqyp júrgende qazaq tilin jetik meńgergendikten, ózge ult ókilderi arasynda ótetin til saıystaryna úzbeı qatysatyn. Qazaqtyń qyzynan esh aıyrmashylyǵy joq bolǵandyqtan, aýdandyq, oblystyq baıqaýlarda san márte bas báıgeni ıelendi. Onyń ishinde aýdandyq «Til daryn» olımpıadasy men «Mahambet oqýlary» saıysynda jarqyraı kórindi.
– Men ásirese, uly Abaı men Mahambettiń, Muqaǵalıdyń jyrlaryn túpnusqadan oqyǵandyqtan, jaqsy túsinemin, – deıdi Mılana. – Bir-eki ret oqysam boldy, jadymda jattalyp qalady.
Toǵyzynshy synypty bitirgennen keıin birneshe kolledjge túsýge múmkindigi bar edi. Mádenıet qyzmetkeri, muǵalim bolǵysy kelgen. Keıin jýrnalıstıkany kóńili qalady. Pavlodardaǵy S.Toraıǵyrov atyndaǵy ýnıversıtetke túspekshi de boldy. Áıtse de, qyzdaryn jerge, kúnge tıgizbeı, álpeshtep ósirgen ata-anasy alysqa jibergisi kelmegen. Týyp-ósken, baýyr basqan, ózi janyndaı jaqsy kóretin Kókshetaýda da joǵary bilim alýǵa ábden bolady. Qazir Mılana Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetiniń qazaq fılologııasy fakýltetinde bilim alyp jatyr. Al kóńil túkpirindegi jýrnalıst bolsam degen armany áli de jas janyna jaı tapqyzbaıdy. Oblys ortalyǵyndaǵy «Bolashaq» saraıynda uıymdastyrylǵan jýrnalıstıka úıirmesine úzbeı baryp júr. Mılananyń qabilet-qarymyn, til sheberligin baıqaǵan ustazdary oblys ortalyǵynda jıi ótetin mártebeli jıyndardy júrgizýdi senip tapsyrady. Oqýymen birge til úıretý sabaǵyn ózi de júrgizip júr.
– Menińshe, til úırený úshin eń aldymen orta kerek, sodan soń elge, jerge degen perzenttik mahabbat bolýy shart, – deıdi Mılana. – Kóksheniń tóńiregine kóz salyp qarańyzshy, qandaı ǵajap sýret! Tipti tilmen sıpattaý múmkin emes. Kók munarǵa malynǵan kógildir shoqylar, mólt-mólt etip jatqan aına kólder, appaq qaıyń ǵajap álem emes pe? Eger osyndaı sulý da symbatty ólkede týsań, oǵan qalaı ǵashyq bolmassyń? Bul jer qazaqtyń jeri, sondyqtan biz jergilikti ulttyń tilin úırenip, dástúrin meńgerýdi paryz sanaımyz.
Jazǵy demalys kezinde qalalyq sotta jastar tájirıbesinen ótken ol jeke kabınet jabdyqtap, «Erekshe soile» kýrsyn ashty. Bálkim sabaqty qyzǵylyqty ótkizetindikten shyǵar, Mılananyń kýrsyna az ýaqyttyń ishinde kelýshiler qatary kóbeıe tústi. Olardyń arasynda áldeneshe ult ókilderi bar, jastary da árqıly. Sabaǵyna qatysyp kórgen ata-analar dán razy.
Tájirıbesi sál tolysa kele, jergilikti ult tiliniń janashyry, onlaın jáne oflaın formatta jeke ári toppen til úıretý sabaqtaryn júrgize bastady. О́z aıtýyna qaraǵanda, tyńdaýshylary az ýaqyttyń ishinde kádimgideı til syndyryp, tóselip qalady eken.
– Qarshadaı qyzdyń osy bir ult úshin istep jatqan eńbegin kórgende ishteı rıza bolasyń, – deıdi Kókshetaý qalasynyń turǵyny Almajan Sársenbaı. – Mılanaǵa qarap otyryp, óz nemerelerimniń til bilmeıtindigine qysylatyn edim. Qoldarynan jetektep ákelip, tabystadym. Shyntýaıtynda, qazaq balasynyń óz tilin ózgeden úırengeni namys tárizdi bolyp kórinedi. Biraq amalym bar ma?
Mılana oblys ortalyǵyndaǵy Dostyq úıinde memlekettik tildi damytý jáne nasıhattaý ortalyǵynyń tóraıymy. Ártúrli taqyrypta maqalalar jazady. Aýdarmamen aınalysady. «Men qazaqsha sóıleımin» chellendjine qatysyp, oblystyq sot tóraǵasynyń Alǵyshatyna, «Maǵan qazaqsha sóıleý unaıdy» baıqaýynda bas júldege ıe boldy. Táýelsizdik kúni qarsańynda oblys ákiminiń Alǵyshatymen marapattaldy. Eń bastysy, Kókshe jurtshylyǵy óz tilinde sóılep, ishi-baýyryńa kirip turatyn ádemi qyzdaryn kórgen saıyn qurmet kórsetedi. О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda Mılana Tarasova «Qazaqstan» telearnasy túsirgen «Meniń Qazaqstanym» derekti fılmine tústi. Túsirý toby Mılananyń aýylyna bardy. Ata-anasynan, muǵalimderinen, jerlesterinen suhbat aldy.
О́z basy balalaryn orys synyptaryna bergen qazaqtardy kórgende, titirkenetini bar. Shirkin, osylar qazaq tiliniń qanshalyqty baı, ádemi, áýezdi ekendigin bilse ǵoı deıdi ishinen. Kúnderdiń bir kúninde Altaıdan Atyraýǵa deıingi attyń tuıaǵyn tozdyryp, suńqardyń qanatyn taldyratyn saıyn dala qazaq tilinde sóılep, sol tilde án salyp, jyr jyrlap turǵandyǵyn ańsaıdy. Sol kúnge jetsem deıdi.
Sanaǵa salyp salmaqtasań, armannyń ádemisi osy emes pe?
Kókshetaý