Memlekettiń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyn qamtamasyz etpeı, eldik reformalardy tabysty iske asyrý múmkin emes. Bul mindetti oryndaýda 10 qańtarda qurylǵanyna 32 jyl tolatyn Ishki áskerlerdiń quqyqtyq mırasqory – Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ulany zor ról atqarady.
El basshylyǵynyń qoldaýymen osy jyldar ishinde Ulttyq ulandy kásibı damytý jolynda aýqymdy is-sharalar júzege asyryldy. Basqarý tásilin nyǵaıtý úshin óńirlik qolbasshylyq júıe quryldy. Áskerlerdiń túrli quramyn daıarlaý synnan ótti.
2014 jyly Ishki áskerlerdi Ulttyq ulanǵa aınaldyrý týraly sheshim qabyldandy. Bul uıǵarym eldegi áskerlerdi damytýdyń mańyzdy kezeńi sanalady. Nátıjesinde, iri qurylymdyq qaıta qurý úderisi júrgizildi. Bıyl kóktemde osy tarıhı oqıǵaǵa 10 jyl tolýynyń sımvoldyq máni bar.
Taıaýda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan baǵdarlamalyq suhbatynda Memleket basshysy syn saǵattaǵy halyqtyń birligi, kásibı jáne azamattyq jaýapkershiligi eldiń turaqtylyǵyna sebepshi ekenin atap kórsetti.
Búginde quqyqtyq tártip áskerleri – ishki ister organdarynyń negizgi kúshtik quramdas bóligi jáne memlekettiń qoǵamdyq qaýipsizdikke jaýapty júıesi. Keıingi jyldary týyndaǵan kúrdeli oqıǵalar men olqylyqtardan biz ashy sabaq aldyq, qorytyndylar jasalyndy.
El Prezıdenti – Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatań talaby aıasynda Ulttyq ulandy odan ári damytýdyń negizgi baǵyttary aıqyndaldy. Áskerlerdi sapaly jáne sandyq turǵyda nyǵaıtý úshin Ulttyq ulandy damytýdyń 2021-2027 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary bekitildi.
Áskerlerdiń jaýyngerlik áleýetin arttyrý aıasynda arnaıy maqsattaǵy bólimshelerdiń uıymdyq-shtattyq qurylymyn jetildirý jóninde sharalar qabyldandy jáne jańa «Búrkit» jasaqtary quryldy.
Jedel maqsattaǵy jasaqtar negizinde Almaty, Aqtóbe jáne Taraz qalalarynda brıgadalar quryldy, al Pavlodar, Taldyqorǵan jáne Jańaózen qalalarynda jekelegen batalondar jasaqtarǵa aınaldy. Buǵan qalalar men oblystardyń ákimderi kóp kómek kórsetti. Áskerı-kóliktik jáne armııalyq avıasııany damytý, áskerlerdi avtobronetank tehnıkasynyń zamanaýı úlgilerimen jaraqtandyrý jónindegi is-sharalar iske asyrylyp keledi.
Memlekettik satyp alý týraly zańnama sheńberinde 190-ǵa jýyq brondalǵan tank tehnıkasyn satyp alýǵa sharttar jasaldy, olar qazirgi ýaqytta kelisimderge sáıkes áskerı bólimderge jetkizilip jatyr. Áskerlerdiń jedel is-qımyldary úshin 2025 jyldyń sońyna deıin sý jańa bes áskerı-kólik ushaǵyn satyp alý josparda bar. Olardyń bireýi merziminen buryn ótken jyldyń sońynda jetkizilgenin aıta ketken abzal.
Astana qalasynda ornalasqan 3656 áskerı bóliminiń jańa avıasııalyq bazasynyń obektilerin salý jónindegi ınvestısııalyq joba sátti aıaqtaldy. Bul – bizdiń óńirde júzege asyrylǵan jalǵyz joba. Buǵan 2023 jyly respýblıkalyq bıýdjetten 4 mlrd teńgeden astam qarjy bólindi.
Memleket basshysynyń bastamasymen Ulttyq ulan ushqyshtarynyń joǵary kásibıliginiń arqasynda kúrdeli seısmıkalyq jaǵdaılar kezinde shet memleketterge gýmanıtarlyq kómek jetkizý boıynsha mindetter joǵary deńgeıde oryndaldy. Atap aıtsaq, bizdiń ushý ekıpajdarymyz byltyr Túrkııa Respýblıkasyna, Sırııa Arab Respýblıkasyna jáne Aýǵanstan Islam Ámirligine gýmanıtarlyq júk jetkizý maqsatynda birneshe qatynas jasady.
Sonymen qatar áskerı basqarý organdaryn jetildirý jáne kásibı sheberlikti arttyrý jolynda Ulttyq ulan bólimsheleri basqa kúsh qurylymdarymen birlesken oqý-jattyǵýlarǵa, sondaı-aq UQShU sheńberindegi halyqaralyq oqý-jattyǵýlarǵa turaqty qatysyp keledi. О́tken jyly áskerı basqarý organdary, Ulttyq ulannyń áskerı bólimderi men bólimsheleri ózara is-qımyl jasaıtyn memlekettik organdarmen birge 206 oqý-jattyǵýǵa (semınarǵa) qatysty. Sondaı-aq áskerler «Antıterror» arnaıy jedel jospary boıynsha 56 jedel-taktıkalyq oqý-jattyǵýǵa jáne IIM-niń arnaıy jedel jospary boıynsha ózara is-qımyl jasaıtyn organdarmen 92 taktıkalyq-arnaıy oqý-jattyǵýǵa qatysty.
Ulttyq ulannyń jedel jáne arnaıy motorlandyrylǵan áskerı bólimderi men bólimsheleri Ishki ister organdarymen birlesip, elimizdiń 21 qalasynda qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa qatysady.
2023 jyly patrýldik-bekettik qyzmet atqarý úshin kún saıyn orta eseppen 5500 áskerı qyzmetshi bólindi. Bul rette patrýldik-bekettik qyzmettiń bes myńǵa jýyq mindeti oryndaldy, 20 myńnan astam quqyq buzýshy ustalyp, ishki ister organdaryna jetkizildi. Olardyń myńnan astamy qylmys belgilerimen baılanysty. Memleket esebine jalpy kólemi 59 mln teńgeden astam aıyppul óndirildi. Barlyǵy 135 sýyq jáne atys qarýy alyndy, sondaı-aq esirtki qylmysynyń 122-den astam faktisi anyqtalyp, jalpy salmaǵy 2,5 kg esirtki tárkilendi. Áskerler myńǵa jýyq qoǵamdyq-saıası jáne mádenı-buqaralyq is-sharalardy ótkizýge qatysty. Atap ótýimiz kerek, 2023 jyly jeke quram alǵash ret Qonaev jáne Túrkistan qalalarynda qoǵamdyq tártip pen azamattardyń qaýipsizdigin qorǵaý qyzmetine kiristi.
Qazirgi ýaqytta Ulttyq ulannyń qaraýyldary IIM Qylmystyq-atqarý júıesiniń 40 mekemesin jáne óndiristik obektini kúzetedi, sottalǵandar men kúzetpen ustalatyn adamdardy temir jol boıynyń 11 jáne kólik joldyń 23 baǵyty boıynsha aıdaýyldaýdy qamtamasyz etedi. Byltyr jaýyngerlik qyzmet atqarý barysynda ulandyqtar sottalǵandardyń qashý áreketi boıynsha – 2, olardyń ishki tyıym salynǵan aımaqqa ótýi boıyna – 14, tyıym salynǵan zattardy negizgi qorshaý arqyly ótkizýdiń 158 faktisiniń aldyn aldy. Ulttyq ulan qaraýyldarynyń jeke quramy men baqylaýshylarynyń qyraǵylyǵynyń arqasynda túzeý mekemelerine zańsyz kirgizilmek bolǵan 1 370 uıaly telefon, 629 SIM karta, 120 myń teńge aqsha, 727 sýyq qarý jáne jalpy salmaǵy 2,7 kg esirtki zattary, quramynda spırti bar 92,8 lıtr suıyqtyq, 12 oq-dári, 1 travmatıkalyq qarý men onyń 7 oq-dárisi anyqtalyp tárkilendi.
Asa mańyzdy obektilerdi kúzetetin áskerı bólimder 12 strategııalyq nysandy kúzetý boıynsha – 5830, 3 asa mańyzdy memlekettik nysan men arnaıy júkterdi kúzetý boıynsha 5 jaýyngerlik qyzmettiń mindetterin oryndady. О́tkizý rejimin buzǵan 845 adam ustaldy.
Arnaıy maqsattaǵy áskerı bólimder (bólimsheler) barlyǵy 5016 túrli qyzmettik-jaýyngerlik mindetti oryndady. IIM jáne UQK Ortalyq apparattarymen birlesip, 12 aýqymdy arnaıy operasııa júrgizildi, onyń barysynda 10 turaqty qylmystyq toptyń (qoǵamdastyqtyń) qyzmeti toqtatyldy. Zańsyz aınalymnan 395 atys jáne travmatıkalyq qarý, 233 sýyq qarý, 13 jarylǵysh qurylǵy men olardyń komponentteri, 13 myńnan astam oq-dári, sondaı-aq 9 tonnaǵa jýyq esirtki, onyń ishinde 390 kg geroın jáne psıhotroptyq zattar tárkilendi.
Búginde táýelsizdigimizdiń basynda qurylǵan Ulttyq ulan akademııasynyń túlekteri áskerı bólimder men quramalar qolbasshylyǵynyń negizgi tiregine aınalyp úlgerdi. 2022 jyly Ulttyq ulan áskerı ınstıtýtyna akademııa mártebesiniń berilýi mańyzdy oqıǵalardyń biri boldy. Byltyrdan bastap akademııada magıstratýra baǵdarlamasy boıynsha ofıserler daıarlanyp keledi.
Memleket basshysy III Búkilarmııalyq keńeste aıtqandaı, otandyq áskerı akademııalar men ınstıtýttar halyqaralyq standarttarǵa saı bolýǵa tıis. Osy saladaǵy joǵary oqý oryndarynyń materıaldyq bazasyn nyǵaıtý kerek. Máselen, memlekettiń qamqorlyǵynyń arqasynda Petropavldaǵy oqý ornynyń aýmaǵynda zamanaýı oqý korpýsynyń, jatyn-jaıdyń jáne sport kesheniniń belsendi qurylysy júrip jatyr. Sondaı-aq ǵımarattar men qurylystarǵa kúrdeli jóndeý júrgizilýde. Bul maqsattarǵa 10,8 mlrd teńge bólindi, onyń ishinde 2023 jyly qurylysty jalǵastyrý úshin 4,7 mlrd teńgeden asa qarajat bólingen bolatyn.
Ishki ister mınıstrligi men ásker basshylyǵy áskerı qyzmetshilerdiń ómiri men densaýlyǵyn saqtaý, qajetti turǵyn-jaı boıynsha jaǵdaı jasaý, áskerı ujymdarda jaılylyq pen salamatty moraldyq ahýal qalyptastyrýǵa erekshe nazar aýdarady. Áskerlerdegi tárbıe is-sharalarynyń keshendi júrgizilýiniń arqasynda esepti kezeńde qylmystyq quqyq buzýshylyqtardy 13 paıyzǵa tómendetýge múmkindik berdi.
Astanada ótken III Búkilarmııalyq keńeste Prezıdent: «Áskerı qyzmetshilerimiz «azamat» sózine saı bolýy úshin jastardy patrıotızm, adamgershilik jáne meıirimdilik sezimderimen tárbıeleýimiz kerek», degen edi. Áskerge shaqyrylǵan jáne áskerge deıingi jastar arasynda tárbıe jáne ıdeologııalyq jumysty kúsheıtý maqsatynda áskerı bólimderde «Jas búrkit» áskerı-patrıottyq qozǵalysy jemisti jumys istep keledi. Jaqynda biz bul qozǵalystyń qalyptasýynyń 20 jyldyǵyn atap óttik.
Byltyr qarasha aıynda Ishki ister mınıstri, polısııa general-leıtenanty Erjan Sádenovtiń bastamasymen tálimgerler keńesi qurylyp, quramyna ár jyldary vedomstvonyń basshylyq laýazymdarynda bolǵan Qurmetti qaıratkerler men Ulttyq ulan ardagerleri kirdi. Áskerlerde úlken áskerı-patrıottyq jumysty onyń qurylýynyń basynda turǵan generaldar men ofıserler júrgizedi. Olar jas ofıserlermen óz tájirıbelerimen bólisip, óskeleń urpaqty tárbıeleýge eleýli úles qosyp keledi.
Aǵa urpaqtyń dańqty isterin qazirgi ulandyqtar abyroımen jalǵastyryp keledi. Ulttyq ulannyń áskerı qyzmetshileri kúndelikti qyzmet atqarý kezinde batyldyq, qyraǵylyq tanytyp, túrli jaǵdaıda azamattarǵa qolushyn sozyp, janqııarlyq isterge baryp jatady.
Mysal keltire keteıin. 2023 jyldyń naýryz aıynda Qyzylorda qalasynyń ortalyǵyndaǵy saýda núktelerinde bolǵan órt kezinde Ulttyq ulan jaýyngerleri órt sóndirýshiler kelgenshe jalyn sharpyǵan úı-jaıǵa kirip, azyq-túlik jáne kıim-keshek taýarlaryn shyǵardy. 5547 áskerı bólimi áskerı jasaq basshysy, efreıtor Muhametáli Jaqsybaı, patrýlshi qatardaǵy jaýyngerler Ǵanı Qosylǵan men Daryn Ábsadyqulynyń jedel is-qımylynyń arqasynda iri somaǵa baǵalanatyn saýdagerlerdiń qundy zattary men múlki aman qaldy.
Sol jyldyń 23 maýsymynda elordalyq brıgadanyń áskerı qyzmetshileri Astanadaǵy kanalda sýǵa batyp bara jatqan balany baıqap qalǵan. Áskerı jasaq basshysy Álibek Noǵaev pármen boıynsha bolǵan oqıǵany baıandaı salysymen sýǵa sekirip, jasóspirimdi qutqaryp qalady.
2023 jyldyń 2 qarashasynda Mádenıet mınıstrliginiń Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵynyń tapsyrysy boıynsha arnaıy maqsattaǵy jasaq týraly «Burkit» kórkem fılmi qazaqstandyq prokatqa shyqty. Bul – áskerı qyzmetshiler jasaǵan erlik oqıǵalaryna negizdelgen úshinshi kınokartına. Maqsaty – jastar arasynda ar-namys pen qadir-qasıetti, dostyq pen patrıotızmdi, Otanǵa degen súıispenshilikti jáne antqa adaldyqty nasıhattaý. Jalpy, Ulttyq ulan áskerı qyzmetshileriniń moraldyq-psıhologııalyq jaı-kúıi bizge júktelgen barlyq qyzmettik-jaýyngerlik mindetterdi oryndaýǵa múmkindik beredi.
Ulttyq ulannyń barlyq jeke quramyn, ardagerler men olardyń otbasy múshelerin tól kásibı merekesimen shyn júrekten quttyqtaı otyryp, amandyq pen órkendeý, qaýipsizdik pen turaqtylyq tileımiz.
Erkin BOTAQANOV,
Ishki ister mınıstriniń orynbasary –
Ulttyq ulannyń bas qolbasshysy, general-leıtenant