«Dástúr» fılmi rasymen kórermendi dúr silkindirdi. Bul týyndy tóńireginde túrli pikir aıtylyp jatyr. Maqtaýshylar men dattaýshylardyń qarasy kóp. Kásibı kózqaraspen qaraǵanda fılmge qandaı baǵa berýge bolady? Osy rette kınotanýshy Dana Ámirbekova fılmge qatysty óz pikirin qosty, dep habarlaıdy Egemen.kz.
«Fılmniń atyn «Dástúr» dep qoıý – óte provokasııalyq qadam, ıaǵnı kórermen nazaryn aýdartyp, jarnama jasaýda óte utymdy paıdalanylǵan aıla. Fılmniń maǵynasyna úńilsek, kelesi suraqtar týyndaıdy: zorlanǵan qyzdy turmysqa berý degen qaıdan shyqqan, qashan paıda bolǵan dástúr? Dástúr – ulttyń ejelden qalyptasqan ómir súrý qaǵıdalary men qoǵam zańy bolyp negizdelgen, sana, taǵylym, tárbıe, tirshilik erejesin quraıdy. Al qyzdy zorlyqpen turmysqa berý – myńnan bir kezdesetin qasiretti jaǵdaı. Qoǵam zańdylyqtaryna qaıshy keletin ondaı jaǵdaılardy qalaısha dástúr retinde qarastyrýǵa bolady? Joq nárseni bar dep kórsetý arqyly fılm avtorlarynyń kózdegeni ne?
Otbasylyq zorlyq-zombylyq taqyrybyn jalaýlatqan fılm realıstik áleýmettik drama retinde bastalyp, ekinshi jartysy dinı mıstıkalyq elementteri bar taptaýrynǵa toly horror deńgeıine túsedi. Oqıǵa jelisiniń jyndarmen shaıqasqa túsetin jerinen bastap zorlyq-zombylyq máselesi umytylyp, fılmniń jelisi basqa arnaǵa burylady. «Naǵyz qazaq – qazaq emes, naǵyz qazaq – dombyra» deımiz. Alaıda fılmdegi jan túrshigerlik sahnalar dombyranyń únimen súıemeldenip, qasterli aspabymyzdyń kúmbiri fılmde jaýyzdyq pen qasirettiń sımvolyna aınalǵan. Al Aıatýl-Kúrsi súresi sol jamandyqtan qutqaratyn jalǵyz jol retinde kórsetilse, zulymdyqtyń kúreskeri retinde molda beınesi aldyńǵy planǵa shyǵarylǵan. Mundaı paıym ıslam dininen bilimi taıaz adamdardyń sanasyn astarly aıattar men hadısterdi tikeleı qabyldaıtyn salafızm ıdeologııasyna eliktirip, teris aǵymnyń tozaqtan saqtaıtyn jalǵyz jol ekenine ılandyrady. Osylaısha, sana-sezimi áli qalyptasyp úlgermegen, aq pen qaranyń arajigin ajyrata almaıtyn jas býynnyń, demek fılmniń tikeleı aýdıtorııasynyń mıyn ýlap, ulttyq bolmysymyz ben dúnıetanymymyzdan barynsha alshaqtata túseri sózsiz», deıdi Dana Ámirbekova.
Budan soń kınotanýshy «Bolashaq» aýylyn memleketimizdiń modeli retinde beınelegen avtorlar fılm barysynda obektıvtilikten alystap, tym birjaqty kózqaras usynǵanyn aıtady.
«О́mir tek aq pen qaradan turmaıdy. Adamdar da jaýyz nemese perishtedeı pák bolmaıdy. Sheber dramatýrg keıipker tabıǵatyn ashýda onyń bolmysyna úńilip, ishki áleminiń qatpar-qatpar qaltarysyna súńgıdi. Al bul fılmdegi keıipkerlerdiń bári birbetkeı, oqıǵasy júrekpen emes, eseppen baıandalǵany baıqalady. Fılmdegi baılar beınesi adamı qundylyqtardan ada, rýhanılyqtan alshaq, jábirleýshi qoǵam ókilderi retinde sýrettelse, bılik el múddesin emes, óziniń jeke basynyń jaı-kúıin oılaıtyn paraqor, al polısııa baı-qýattylardyń qolshoqpary retinde kórsetilgen. Bundaı kózqaras qoǵamdy ekige bólip, iritki salary sózsiz.
Fılmniń sońy Bolattyń jyndyhanada otyrǵan sahnasymen aıaqtalady. Sonda aldymen qyzdy zorlap, oǵan májbúrlik jasap úılenip, ólimge ıtermelep, ólikpen tósek qatynasyna túsip, ol az bolǵandaı, anasynyń ólimine sebepker bolyp, ákesin pyshaqtap óltirgen adamǵa laıyqty jazasyn berýdiń ornyna jyndyhanaǵa jatqyzylyp, onyń psıhologııalyq daǵdarysqa ushyraýymen aıaqtalady. Demek kez kelgen qylmysker istegen isin moınymen kóterýdiń ornyna, qarǵysqa ushyraǵanyn aıtyp aqtalýyna bolady degen oı qalyptasady. Mundaı dıskýrs qoǵam úshin asa qaýipti. Esterińizde bolsa, qyzdy zorlap, ony ólimge jetkizgen sátinde oǵan áli jyn kirmegen bolatyn», dedi maman.
Budan soń ol qazaqtyń dástúrli etıkasy fılmde taspalanǵandaı bodandyq pen konformızmge negizdelmegenin sóz etti.
«Bizdiń halyq – erkindikti súıetin, oıyn buqpaı aıtatyn demokratııashyl el. Jetimin jylatpaǵan, jesirin qańǵytpaǵan bizdiń qoǵam ádilet jolynda oıyn qaımyqpaı aıtyp, qorǵansyzdarǵa qolushyn berýge qashanda daıyn. О́kinishtisi, Dıana sııaqty jábir kórgen qyzdar da joq emes. Alaıda ony dástúrge aınalǵan úrdis retinde kórsetip, sońynda ádildikti alǵa tartpaý – avtorlar turǵysynan adam ómirine degen qurmetsizdik. Árbirden soń adam ómirin qunsyzdandyrý, naqtyraq aıtsaq, áıel ómirin aıaqasty etý desek te qalt aıtpaımyz. Áıel demekshi, fılmdegi jaýyzdyqtyń oryn alýyna sebepshiler – áıelder. Biri eshqashan betinen qaqpaı erkeletip, durys tárbıe bermeı ósirgen ulyn túrmeden alyp qalý maqsatynda kúıeýine para bergizse, ekinshisi jurt aldynda uıatqa qalmas úshin 10 myń AQSh dollary kóleminde qalyń suratyp, týǵan qyzyn jábirleýshisine turmysqa shyǵýǵa májbúrleıdi. Esterińizde bolsa, áıeldi shaıtannyń torymen teńeıtin hadıs bar. Soǵan saı avtorlardyń paıymdaýynsha, zulymdyq – áıelden. Eger fılm avtorlary zorlyq-zombylyq máselesin ótimdiligi úshin emes, áıel taǵdyryna degen shynaıy janashyrlyq tanytqandyqtarynan kóterse, ekrannan jynnyń oınaǵyn aldyńǵy planǵa shyǵarmaı, ádildiktiń jeńisin kórseter edi.
«Dástúr» fılmi – mazmuny men aıtar oıy, máni men maǵynasy jaǵynan qoǵamǵa keri áser etetin, dramatýrgııasy qısynsyz, kıno tili turǵysynan stılıstik eklektıkaǵa toly fılm. Bul eshqandaı da qoǵamdy synǵa alatyn nemese oı tastaıtyn fılm emes. Din atyn jamylǵan teris aǵymdy ýaǵyzdaıtyn atalǵan dúnıe – búgingi tańdaǵy ótimdi taqyryptardy jalaýlatqan profanasııa. Kez kelgen týyndy, ásirese kıno – adamnyń sana-sezimine áser etetin alpaýyt kúsh. Sol sebepti de avtorlar kórermenniń nazaryna neni jáne qandaı maqsatta usynyp otyrǵandaryna muqııat qarap, ult aldyndaǵy jaýapkershilikti sezingenderi abzal», dedi ol.
Eske salaıyq, búgin gazetimizde tilshi Nazerke Jumabaıdyń «Dúr silkintken «Dástúr» atty maqalasy jaryq kórdi. Kınotanýshy pikiri sol maqaladan alyndy.