Bir-eki jyl buryn Mańǵystaý dalasynan qyzyl qasqyr kezikken edi. Bıyl «Qyzylsaı» saıabaǵynyń qyzmetkerleri beınekamerasyna Beıneý aýdanyndaǵy Ústirttiń Batys shyńynyń soltústik shetinde ornalasqan «Manashy» jergilikti mańyzy bar memlekettik keshendi tabıǵı qoryǵy aýmaǵynan aq qasqyr ilikti. Mundaı oqıǵa aımaqta óte sırek kezdesetindikten, jeli arqyly jarııa bolǵan jańalyqqa jurt eleń ete qaldy.
– Azııa barysynyń jáne ózge de jabaıy janýarlardyń fotosýretteri Qazaqstandaǵy jabaıy mysyqtardy zertteý jáne qorǵaý jónindegi uzaqmerzimdi halyqaralyq jobany iske asyrý maqsatynda «Qyzylsaı» saıabaǵy qyzmetkerlerinen alynǵan. Joba 2023 jyldyń mamyr aıynda National Geographic granty men Segré qorynyń qoldaýymen jáne Conservation x Labs qatysýymen bastalǵan. Jobany iske asyrýǵa qazaqstandyq bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵy qatysady, – deıdi Qazaqstandaǵy jabaıy mysyqtardy zertteý jáne qorǵaý jónindegi joba komandasynyń qatysýshysy Mark Pestov.
M.Pestov qasqyrdyń ártúrli tabıǵı aımaqtarda – arktıkalyq týndralardan tropıkalyq ormandar men shóldi aımaqtarda da ómir súretinin atap ótti. Búkil dıapazonda qasqyrdyń kóptegen túri bar. Olar tús erekshelikterimen jáne mólsherimen erekshelenedi.
– Máselen, Eýrazııanyń soltústiginde arktıkalyq nemese týndra qasqyry ómir súredi. Ol, ásirese, úlken kólemimen jáne terisiniń aq túsimen erekshelenedi. Ádette qasqyrdyń júninde sur tús basym bolady. Alaıda atalǵan janýar genetıkalyq ereksheligine saı aqtan qyzǵyltqa, surdan qaraǵa túsi ózgere alady. Mundaı ózgergishtik qasqyrdyń búkil dıapazonynda kezdesedi. Bir tuqymdy qasqyrlar ártúrli túste bolyp týýy múmkin. Iаǵnı kádimgi sur qasqyrlarda keıde aq, qyzyl-sur nemese qara tústi qasqyrlar paıda bolýy múmkin. Biraq bul óte sırek kezdesedi, – deıdi sarapshy.
Mamannyń aıtýynsha, Qazaqstannyń búkil aýmaǵynda, onyń ishinde Mańǵystaý oblysynda qazirgi ýaqytta qasqyrlardyń jalǵyz túri – qarapaıym qasqyr mekendeıdi. Shartty túrde elimizde qasqyrdyń 4 kishi túri, onyń ishinde batys jáne Ortalyq Qazaqstanda dala qasqyry kezdesedi, alaıda Qazaqstanda qasqyrdyń naqty túrishilik júıeliligi jetkilikti zerttelmegen.
– Aq qasqyrdyń Mańǵystaý oblysynyń aýmaǵynda kezdesýi keıbir buqaralyq aqparat quraldarynda aıtylǵandaı, asa qatygezdikpen erekshelenetin qasqyrlardyń qandaı da bir jańa túriniń nemese kishi túrleriniń paıda bolýyn bildirmeıdi. Bul – Qazaqstan úshin qasqyrdyń erekshe túsiniń paıda bolýyna ákelgen genderdiń sırek kezdesetin úılesiminiń kórinisi ǵana. Eki jyl buryn Mańǵystaý oblysynda «qyzyl qasqyrdyń» kezdeskeni jóninde de aıtýǵa bolady. Naǵyz qyzyl qasqyr – ortalyq jáne Ońtústik Azııa taýlarynda turatyn ıt tuqymdasynyń jeke túri. Qazaqstanda HH ǵasyrdyń ortasyna deıin Qyzyl qasqyrdyń kezdesýi tek Tıan-Shan taýlarynda ǵana tirkelgen. Qazirgi ýaqytta qasqyrdyń atalǵan túri Qazaqstan aýmaǵynda joǵalyp ketti dep sanalady. Árıne, Mańǵystaý óńirinde de joq, – deıdi M.Pestov.
Ol fotosýrettegi aq qasqyr albınos emes ekenin basa aıtty. О́ıtkeni onyń murny men kózderi ádettegi túske ıe (albınosta olar qyzǵylt bolady). Júnderi aq tústi, biraq albınosqa jatpaıtyn mundaı dara qasqyrlardy ǵalymdar leısıst dep ataıdy.
Bir qyzyǵy, aq qasqyr túsken kamera tuzaǵyna bir mınýttan soń sur tústi qasqyr ustalǵan.
– Bul janýarlardyń bir uıadan shyqqany anyq. Iаǵnı atalǵan jaǵdaı bir uıadaǵy qasqyrlardyń ártúrli túste kezdesetinin dáleldeıdi. Aıtpaqshy, nazar aýdarsańyz, ekinshi qasqyrdyń artqy jáne oń aıaǵy joq. Bul – ańnyń qaqpanǵa túskeniniń belgisi. Qasqyr ómirin qutqarý úshin tabanyn tistep, qashyp kete alady, – deıdi maman.
Aıaǵy joq janýar jabaıy ańdy qýyp jete almaıdy. Sondyqtan úı janýarlaryna shabýyl jasaýǵa májbúr bolady. Adamdar tuzaq qurý arqyly jyrtqyshty ózderi yzalandyryp alady.
– Buǵan deıin Mańǵystaý oblysynda biz qaraquıryqtar men ýrıaldardyń sýarý shuńqyrlaryna úlken mólsherdegi tuzaqtardy ornatý faktilerimen birneshe ret betpe-bet keldik. Bul, ádette, «qasqyrlarmen kúresý» degen syltaýmen jasalady. «Qasqyrǵa» tuzaq ornatqan kezde basqa da erekshe qorǵalatyn «Qyzyl kitap» janýarlary, mysaly, qaraqal, bal qońyzy jáne búrkit zardap shegýi múmkin. Qazaqstan ańshylary men balyqshylar qoǵamynyń mamandary men músheleriniń qatysýymen, eń bolmaǵanda, jyrtqyshtardyń barys, qar barysy, qaraqal, sabanshy, barqyt mysyq, túrkistan sileýsini, t.b. «Qyzyl kitapqa» engen túrleri mekendeıtin jerlerde úlken mólsherdegi tuzaqtardy paıdalanýǵa tolyq tyıym salý qajet dep sanaımyz, – dedi M.Pestov.
Mańǵystaý oblysy