Tolstoı bolmysy – árdaıym ilgeri jyljyp otyratyn aǵyn sýdaı kúrdeli qubylys. Danyshpan ómiriniń sońyn sýrettegen Romen Rollan: «Soǵys aıaqtaldy. Ol 82 jylǵa sozyldy jáne Tolstoıdyń ómiri onyń urys alańy boldy» dep túıedi.
«Arylý» – jazýshynyń dańqyn aspandatqan irgeli eńbegi. Onda óz-ózimen aınalysýǵa shyndap kirisken adam janynyń baıany kórinedi. Ádebıet zertteýshisi Stepnıak Kravchınskıı 1889 jyly: «Tolstoıdyń esimin qazir aınalshyqtaǵan aıryqsha dańq onyń «Arylýy» men «Meniń senimim nede?» shyǵarmalary jaryq kórgen soń bastaldy», dep jazady. Rasynda, qordaly eńbekte ómirdiń máni, jalǵan senim, ótkennen jırený, Qudaıǵa umtylý syndy shoǵyr-shoǵyr taqyryptar qamtylady. Solaısha ár adamdy óz ishine úńilýge ıtermeleıdi. «Ol jyldardy júregim aýyrmaı, jıirkenbeı, sumdyǵyn sezinbeı esime túsirý qıyn. Men soǵysta adamdardy óltirdim, óltirý úshin dýelge shaqyrdym, mujyqtardyń eńbegin jedim, karta oınadym, ózgelerdi aldadym, adastyrdym. О́tirik, urlyq, aıýandyqtyń barlyq túri, ishý, zorlyq, aıarlyq, men istemegen qylmys joq. Solardyń bári úshin men marapattaldym, qurdastarym meni adamgershiligi bar adam dep eseptedi. Dál osylaı 10 jyl ómir súrdim...». Danyshpannyń aǵynan jarylyp, izgilikke umtylýy oqyrman mahabbatyn oıatyp, qasıetti adamdyq atty shyńǵa baǵyt silteıdi. Shynynda, kúıbeń tirshilik aǵymyna ermeı, materıaldyq baılyqtan rýhanı baılyqty bıik qoıa bilgen jan ǵana mándi ómirge umtylady, ómirden óz ornyn tabady. Rýhanı dúnıesi myǵym adam ólimge de qarsy turyp, ǵumyryn ózgelerdiń ıgiligi úshin arnaıdy. Ǵumyrdaǵy aýysymdardyń eshqaısy sanadaǵy ózgeristermen teńdese almaq emes. Mundaı túıtkildi tujyrymdardy Tolstoı ózinde bolǵan úderister arqyly oqyrmanǵa jetkizedi. «Qudaıdy bilsem bolǵany tirilemin, esimnen shyǵarsam, oǵan senbesem óle bastaımyn. Eger Ony tabam degen kómeski úmit bolmaǵanda, ózimdi áldeqashan óltirer edim ǵoı. Men shyn máninde Ony sezingen, izdegen kezde ǵana aqıqat ómir súrdim. Qudaıdy taný jáne ómir súrý – ekeýi bir nárse. Qudaı degen – ómir. Qudaıdy izdep ómir súr. Sonda Qudaısyz ómir bolmaıdy. Burynǵydan da kúshtirek ishki álemim jáne aınalam nurǵa bólendi ári ol jaryq meni tastap ketken joq».
Tolstoı júreginde bolǵan qubylystar ómiriniń sońynda týǵan shyǵarmalarynan anyq baıqalady. «Adamǵa qansha jer qajet?», «Ivan Ilıchtiń ólimi», «Ázázil», «Sergeı pirádar» syndy kesek dúnıeler jazýshynyń ómirdiń mánin izdeýge shyndap bet burǵanynyń dáleli. Al «Arylý» – sol shyǵarmalardan kele jatqan alqaly oılardyń aıshyqty jıyny, shoqtyǵy bıik shyraǵdany ispettes. Munda danyshpannyń shyndyqqa qumarlyǵy, aqıqatshyldyǵy aınadaı kóringen. Úndi eliniń kósemi Mahatma Gandı «Tolstoı – óz zamanynyń eń shynshyl adamy. Aqıqatty bárinen artyq kórip, ol úshin batyl qadamǵa barǵan jan» deýi tegin emes. О́z zamanynda álemdik mádenıettiń tóreshisi sekildi bolǵan tıtan tulǵa ǵalamnyń ár tusynda bolyp jatqan oqıǵalarǵa qam jeıdi. Tipti «Qajymuratta» ulttyq múddeden góri adamdyq múddeniń qazysy bolyp oı tolǵaıdy. Shyǵarmada: «Qazir Nıkolaı patsha óz ishinen duǵasyn oqyp jatyr. Sol duǵasyn oqı salady da, jalańash áıelderdi kóretin jerge barady» dep orys patshasyn áshkerelese, Qajymurattyń bárin toqtatyp namaz oqyp, ımanǵa kelip, Alladan járdem suraǵanyn izgilik saltanaty etip beıneleıdi. «Qudaı adamdy jaratqan kezde ár adam óz janyn búldirýge de, qutqarýǵa da múmkindik tabatyndaı etken. Adamnyń ómirdegi mindeti – óz janyn qutqarý; al janyn qutqarý úshin Qudaı jolymen ómir súrý kerek, Qudaı jolymen ómir súrý úshin tirliktiń barlyq aldamshy qyzyǵynan bas tartyp, eńbek etýi, moıynsunýy, shydamdy jáne qaıyrymdy bolýy qajet». «Arylýdaǵy» bul jazbalar qoǵamdaǵy qyzý talqylaýdyń oshaǵyna aınaldy. О́zin syn tezine salǵan danyshpan bilimdarlyq ekken ózimshildikten qutylýǵa, sózi men isiniń bir orynnan shyǵýyna mán beredi. Birde «Nemene, Lev Nıkolaevıch, ýaǵyzdaýyn ýaǵyzdaısyz, al qashan oryndaısyz?» dese, endi birde kúńirene til qatady. «Men kinálimin ári sumpaıymyn jáne jekkórýshilikke laıyqpyn... Kómektesińdershi, barshamyzdyń adasqanymyzdy oılasam, júregim qan jylaıdy jáne bar kúshimdi salyp arpalysqanymda ózderińdi de, meni de aıaýdyń ornyna sender «qarańdarshy, bizben birge batpaqqa batyp barady», dep qýana-qýana aıqaılaısyńdar...».
Tolstoı ajal aldyndaǵy aqyrǵy sózinde, ulyna qarap: «Sereja! Men aqıqatty jaqsy kóremin! Aqıqatty óte qatty jaqsy kóremin!» degen eken. Shyndyqpen, aqıqatpen aıshyqtalǵan aqyl alybynyń sáýlesi túspegen jer az. Jannyń arylýy, táýbege kelýi, tazarýy úshin siz de alyp muhıtqa jıirek súńgińiz, qadirli oqyrman.