Qazaq gıtarynyń atasy

Ertedegi dombyralardyń úni dyń-dyń etip áserlirek shyǵatyn kórinedi ǵoı. Sákenniń «dyńyl­dap qalqyp baıaýlaı» deıtini sodan bolsa kerek. Sebebi bes-on qulash ashy ishek shıratylǵanda buraty­lyp-buratylyp qysqarady da, dombyraǵa tańylady. Shertkende arasynda terbelis molyraq júredi de, uzaq dyńyldap turady. Saýsaq bir perneden ekinshige aýysqan­da daýystar tuıyqtalmaı bir-biri­ne ilinip-shalynyp, eki nota bir-birin qaýyp, ún erekshe qaýlap, bas-aıaǵy tutasa barady. Sonda gıtardyń shıyrshyqtalǵan usaq-usaq symdary osy dombyra ishe­giniń kóshirmesi bolýy múmkin. O bas­ta, bala kúninde aýylda dombyrada sheber oınaǵan Qorabaı Esenovtiń ıspannyń temir ishek­ti gıtaryn qazaqy mánerde quı­qyljytqany kezdeısoq emes, osy qu­bylystardan qalyptasqanǵa uqsaıdy. Senseńiz de, senbeseńiz de sol, «qazaq gıtarynyń ata­­sy» Qorekeń sol jeti ishekti aspap­­ty stýdent bolǵanda bir-aq ustap­­ty. Demek qunary ulttyq qaınar­da tur.

HH ǵasyrdyń ortan belinen by­laı otandyq ónerde gıtar qazaq­sha sóılep shyǵa keldi. Qa­zaq dalasyna Qorabaı kóterip kel­gendeı áser qaldyrdy ony. Súı­rep ákelgen joq jáne qazaqy naqyshta kúılep ákeldi. Temir ishektiń ózi qazaqsha tebirenip ketken joq pa? Qorabaıdyń qoly tıgende. Negizi gıtar o basta alty ishekti aspap-ty, keıinde qazaq­tyń jetigenin kórgender jetildirdi me eken, XIX ǵasyrda «altygenge» jetinshi ishekti qosypty ǵoı. Mu­ny aıtyp otyrǵanym, qońyr úndi Qorabaıdyń ustaǵany – gıtardyń jeti ishektisi. Munyń tar­tylýy múlde bólek, alty ishek­tini tartqan sııaqty emes, keı­bir tusynda terip tartýǵa týra ke­ledi. Osy jeti ishekti gıtarmen «Jas qalam», «Jalǵyz aqqý», «Qosh­tasý», «Máńgi shyraq», taǵy basqa ánderiniń aldy-artyn kúl­telegende, orkestr súıemeldep tur­­ǵandaı áser qaldyrady. Ási­rese «Jalǵyz aqqýdy» (Jyl­jı­dy aqqý) salǵanda. Biraq bul joly biz Qorabaı Esenovtiń «Jas qala­myna» toqtalamyz.

«Kezdesseń urlana qaraı­­myn» dep bastalatyn án qazaq da­­la­synda gıtardyń sulý syń­­­ǵy­ryn­syz estilse, qulaqqa qona qoı­maı­tyndaı bolady da tu­ra­dy. Bul da qazaq ónerindegi Qo­ra­baıdyń yqpaly derlik. «Jas kezimizde biz Qazaq radıosynan Qorabaıdy tyńdap óstik, sonymen jatyp, sonymen oıandyq. Sol Qorabaı áli de shyrqap keledi», dedi birde Kópen Ámirbek. Jeti ishek­tiń ıesi sahnaǵa osylaı shaqyryla­tyn jáne alǵashqy oryndaıtyny osy «Jas qalam» bolatyn. Ha­lyq ishine keń taralǵan týyndyny keıinde Seıil Aıaǵan gıtardyń súıemeldeýimen estradaǵa salyp oryndady, «Jigitter» toby taza estradalyq janrda jazyp shyqsa da, Qorekeń qalyptastyrǵan al­ǵashqy nusqadan alysqa uzaı qoı­ǵan joq. Bul jerde toq­tal­ǵy­myz keletini, ánge kóziktiretin ánshaqyrtqynyń myzǵymastyǵy, avtor áý basta týyndynyń basynda oınaıtyn áýen láminiń ózin buljymaıtyn etip quıyp tas­taǵanynyń ózi úlken áńgi­me. Atalǵan ándi bertinde bir­ne­she ánshi qyryq qubyltyp shyr­qa­ǵanymen, estradaǵa jyqqany­men, Qorekeń qaıyra salsa, qaı­ta túlep shyǵa keledi týyndy. Halyq qabyldaı beredi. Daýys shaý tarta bastasa da, júrek sol qalpy, gıtardyń qaǵysy tipti kúrdelenip, shıraı túsken be der­siz. Burynǵy jazylǵan daýys­tardan góri qazir alystan talyp jetetindeı, tipti keıbir jeri jetpeı qalatyndaı úzilip baryp estiledi de, úzdiktirip, dymyńdy qurtyp qoıady. Bul – qazaq kúı shertisinde ǵana kezdesetin sırek qubylys. Taq-tuq etken, kel­tesinen qıyp-qıyp tastaǵan jat­tandy dyńǵyr emes, kádimgi júrektiń qaǵysy. Saýsaq basyna júrek túbinen atqaqtaǵan sazdyń tórkini qaıdan tamyr tartatynyn joǵaryda keltirgenbiz. Qorabaıdy qazaq sondyqtan qajymaı-talmaı tyńdap maǵurlanady. Án de, ún de, qaǵys ta ulttyq bastaýdan tamyr tartyp tur. Eliktep basqaǵa qoıyp ketpegen soń óner ıesi bolyp qalǵanyn úlgi etkimiz keledi. 

Qanshama shákirt erip shyqty sol kezde bul kisiniń sońynan. «Jas qalamda» shyrqalǵandaı, «asaýdaı týlaǵan jas júrekter» janyna jaqyn áýennen saıa tap­qany óz aldyna, sony jalaý etip tóbesine kóterdi. Qazaq topy­raǵyndaǵy tuńǵysh bard Tabyl Dosym men ánshi Seıil Aıaǵandy atap qana júr ekenbiz. Sol kezde Qazaq radıosyn tyńdap ósken Qytaı, Mońǵolııa qazaqtarynyń arasynan da gıtardy qazaqy maqamǵa ıip tartqandar az emes. О́ken Tańsyqhan men Abaı Tur­synbaıdy atasa da jet­kilikti shyǵar. Biz biletin bular­dyń qaı-qaısysynda bolsyn Qorabaıdyń áseri bar. Áredik qol­tańbasy kó­rinip qalady. Al Tabyl Do­sym kezinde Qorekeńdi «qazaq gıta­r­y­nyń atasy» tanyp, arnaıy baryp batasyn alǵany óz aldyna bólek áńgime.