Ár eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalyn eńbek mıgrasııasyna qarap baǵalaýǵa bolady. Bizge eńbek mıgranttary О́zbekstan, Qyrǵyzstan sekildi kórshi, odaqtas memleketterden kelip, qurylys, aýyl sharýashylyǵy, taý-ken ónerkásibi, taǵysyn taǵy birneshe salada eńbek etse, al elimizdiń jastary Ońtústik Koreıaǵa, Eýropaǵa jol tartady.
Eńbek mıgrasııasy qalaı retteledi?
Byltyr tamyzda jarııalanǵan ashyq derekkózge úńilsek, jergilikti atqarýshy organdardyń ruqsatymen elimizde 14 702 shetel azamaty eńbek etipti. Munyń ishinde qurylysta jumys isteýge 5 181 adam (35%) kelgen. Aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵyna – 1 919 adam, taý-ken ónerkásibi jáne karerlerdi qazýǵa – 1 340 adam, óńdeý ónerkásibine – 1 147 adam, kásibı, ǵylymı jáne tehnıkalyq qyzmetke 829 jumysshy tartylǵan. Demek bos jumys oryndary bar. Keıingi jyldary qurylys kompanııalary maýsymdyq jumystarǵa jaqyn eldi mekennen jergilikti turǵyndardy tarta bastady. Bul da – saıası salmaǵy bar bastama. Bizge keletin eńbek mıgranttarynyń kóshin Qytaı, О́zbekstan, Túrkııa, Úndistan sekildi elder bastap tur. Bul tizimge zańsyz jumys istep júrgen mıgranttardyń enbegeni túsinikti. Eńbek kóshi-qonyn Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi qadaǵalap otyrady. Mınıstrlik ishki eńbek naryǵyn qorǵaý maqsatynda jyl saıyn shetel mamandaryn tartýǵa kvota belgileıdi. Mysaly, byltyr 22 260 jumysshyǵa kvota bólingen.
Árbir memleket eńbek kóshi-qonyn rettep, baqylap otyrýǵa múddeli. Soǵan qaramastan elge zańsyz jumys isteýge keletin mıgranttar bar. Olar qandaı da bir keleńsizdikke tap bolsa, eńbek sharty jasalmaǵan soń jumys berýshiden quqyna saı ótemaqyny talap ete almaıdy. О́kinishke qaraı, eńbek naryǵynyń osyndaı kóleńkeli tustaryna shetel asqan qazaq jastary da basynan keshedi. Ulybrıtanııa, Koreıa, Túrkııa, BAÁ, AQSh sııaqty álemniń kóptegen eline baryp, jumys istep júrgen el azamattary barshylyq. Qoldan kelse, jumys kúshi retinde emes, tańdaǵan mamandyǵy boıynsha eńbek etýdi durys kóretinder de bar. Keıingi jyldary Ulybrıtanııa eńbek naryǵyndaǵy túrli ózgeriske baılanysty TMD ımmıgranttaryna bólinetin kvotany kóbeıtken. Táýekelge bel býyp, jarty jylda táýir tabys tabýdy oılaǵandardyń biri muratyna jetse, ekinshi jaqta belgisiz kompanııalarǵa senip, jer sıpap qalǵandar da kezdesedi.
Ulybrıtanııadaǵy baý-baqsha sharýashylyǵyna eńbek etýge barǵan Gaýhar Jolshybekova sheteldik kompanııanyń siltemesine ótinish qaldyryp, kóp kútpeı jumysqa shaqyrylypty. Kóp qujat jıyp áýrelenbegen.
– Qurbymnyń usynysymen Anglııaǵa baratyn boldyq. Eshkimge aqsha bergen joqpyz. Tikeleı jumys berýshimen baılanystyq. Ondaǵy jumystyń jeńil emes ekenin túsinip barǵanbyz. Rasymen de, biz barǵan Kent degen aımaqta jumys ońaı bolmady. Raıhan ósimdigin jınadyq. Shydamaı, úıine qaıtqan qyzdar kóp. Biz de eki oıly bolyp júrdik. Keıin bir aılyq tabysym 1 mln 200 myń teńge shamasynda shyqqan soń, qalamyn dep sheshtim. Áıtpese, ózimizdegi, eldegi alqapta jumys isteseń, kúnine 5 myń teńge alasyń. Al onda kúnine 50-60 myń teńgeniń shamasynda tabys tapsam, saǵatyna 5 myń teńgeden shyǵyp tur. Mamyrda baryp, qazannyń ortasynda qaıttyq. Meniń bilýimshe, Ulybrıtanııaǵa Qazaqstan azamattary tek keıingi jyldary, kvota kóbeıgennen keıin baryp jatqanǵa uqsaıdy. Qysqasy, aı saıyn teńgege shaqqanda mıllıonnan kem almadyq. Sapar barysynda Londonǵa, Shotlandııaǵa jolymyz tústi. Ushaqtary bizdegiden áldeqaıda arzan shyqty. Men de Anglııada qarǵa qýyp, qulpynaı terip júrgenderdi estigenmin. Biz ózimizshe «tuzy jeńilder qarǵa qýyp júrgen shyǵar» dep bir kúlip alǵanymyz bar. Áıtpese, ózim jumysqa barǵanda 90 kılo bolsam, qaıtqanda salmaǵym 65 kelige túsipti, – dep Anglııadaǵy kúnderi týraly áńgimeledi G.Jolshybekova.
Buryn Astana qalasynda páter jaldap júrgen keıipkerimiz alty aılyq jumystan keıin qaladan bir bólmeli jataqhana alypty. Elge kelgen boıda nesıelerin ótep, qalǵan tabysyn páterge jumsaǵan.
Vıza týraly aqjoltaı habar
Jýyrda Ońtústik Koreıada jumys isteýdi kózdegender arnaıy eńbek vızasyn alýy múmkin degen habar tarady. Biraq bul – vıza máselesi sheshildi degen sóz emes. Jaqynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi men Koreıa Respýblıkasy Eńbek jáne jumyspen qamtý mınıstrliginiń ókilderi onlaın-formatta kelissózder júrgizip, Qazaqstandy Ońtústik Koreıanyń «Employment permit System» júıesine (EPS) engizý máselesin talqylaǵan. Bul Qazaqstan azamattaryna Ońtústik Koreıada zańdy túrde jumysqa ornalasýǵa, sondaı-aq teń eńbek jaǵdaılary men quqyǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Elimizde EPS ortalyǵyn ashý múmkindigin talqylaı otyryp, taraptar jemisti jáne syndarly ózara is-qımylǵa, sondaı-aq eńbek kóshi-qony sheńberinde ekijaqty yntymaqtastyqty keńeıtýge daıyn ekenin bildirgen. Demek asyǵýǵa erte, naqty sheshimi shyqpaǵan. Biz Ońtústik Koreıada birneshe jyl jumys istep, oǵan qosa byltyr Anglııaǵa nápaqa tabýǵa barǵan Gúldana Demeýbaevamen pikirlesip, kóptiń kókeıindegi suraqtarǵa jaýap alýǵa tyrystyq.
– Joldasym ekeýmiz 2017 jyly Ońtústik Koreıaǵa jumys isteımiz dep bardyq. Oǵan deıin eldegi ekinshi deńgeıli beldi bankte jumys istegen edim. Jalaqy – az. Onyń ústine nesıe alǵandar bereshegin ýaqtyly ótemese, bizdiń bonýstarymyzdy qysqartyp tastaıdy. Ońtústik Koreıaǵa bararda nesıemizdiń ústine taǵy nesıe qosyp aldyq. Sodan aıymyz ońynan týyp, shekaradan óttik. Koreıada tanystarymyz kútip alyp, kóp uzamaı zaýytqa ornalastyq. Vıza aldyq. Kánigi zaýyttaǵy qara jumysqa kiristik te kettik. Tańǵy segizden keshki segizge deıin tynym tappaımyz. Alǵashynda Koreıaǵa ne úshin keldik dep maza qashqanmen, qolymyzǵa jalaqymyz tıgennen keıin qalamyz dep sheshtik. Kózdi ashyp-jumǵansha 4 jyl óte shyqty. Men elge oraldym, kúıeýim taǵy bir jyl sonda qaldy. Shúkir, tabysty bolyp oraldyq. Záýlim úı saldyq. Joldasymyz ekeýmizdiń jeke-jeke kóligimiz de bar, – deıdi G.Demeýbaeva.
Gúldana Ońtústik Koreıadan kelgende taǵy birneshe jerde jumys istegen. Mamandyǵy boıynsha nesıe beretin mekemede de eńbek etken. Biraq jalaqy – az. Bolmaǵan soń Anglııaǵa shaqyrǵan jumysqa ótinish qaldyryp, kútpegen jerden taǵy shetel asqan. Gúldana Demeýbaeva Koreıa, Anglııadaǵy jumys jeńil bolmaǵanyn aıtady. Eki elde de qara jumysqa syrttan kelgender tartylady eken. О́zderi basshylyqta nemese esep-qısappen aınalysatyn jaǵynda júredi.
Iá, zańnan attamaı, eńbek vızasymen shetelge jumysqa baryp-kelgen áleýmet barshylyq. Degenmen eńbek kúshi retinde shetel asqannyń barlyǵyn jaıly oryn, jeńil jumys kútip turǵan joq. Shetelde jumys isteýdi oılaǵandar aldymen qujattaryn rettep, asyqpaı sheshim qabyldaǵany durys. О́zge elge qonaq bolyp baryp, jaldanyp, zańsyz jumys istegennen osy uıǵarym áldeqaıda tıimdirek ári qaýipsiz. Qosh, shetelge kóbine jastar, ekonomıkalyq belsendi azamattardyń baratynyn eskersek, bul ózgeris eldegi eńbek naryǵyna qalaı áser etedi degen taǵy bir saýal týady. Osy suraqty áleýmettanýshy Baqyt Álmuratovqa qoıyp kórgen edik.
– Eldegi jastardyń, ásirese ekonomıkalyq belsendi azamattardyń shetelge jumys kúshi retinde baratynynan habardarmyz. Munyń barlyǵyn memleket rettep otyrady degen kúnniń ózinde, shetel asqandar shamadan tys kóbeıse, eldegi eńbek naryǵyna áser etedi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ár Joldaýda jastardy jumyspen qamtýǵa kóbirek kóńil bólý kerek ekenin aıtady. Nege? Sebebi halyqtyń úshten biri – jastar. Jastar – kúsh. Ekonomıkalyq belsendi, óndiriste aldyńǵy qatarda júretin de – osy jastar. Nege elde jumys istegisi kelmeıtin jastar kóbeıip barady? Birinshiden, olarda tájirıbe az. Tómen jalaqyǵa eńbek etkisi joq. Bizde Ońtústik Koreıa, AQSh, Eýropa elderinde baryp jumys istep jatqan jastar kóp. Onda joǵary jalaqy usynǵanymen, jumys jeńil emes. Jazǵyrmaımyz, ne de bolsa adal tabys taýyp júr. Árıne, jastar shetelge erikkennen emes, jalaqynyń azdyǵynan áleýmettik jaǵdaıyn tikteı almaǵan soń barady. Joǵyn túgendegisi keledi. Iá, elimizde jastardy qoldaý maqsatynda iske asyp jatqan memlekettik baǵdarlamalar bar. Kásipkerlikti qoldaý saıasaty, qaıtarymsyz nesıe deımiz. Bálkim, osy aýqymdy jumystar óz deńgeıinde oryndalyp jatsa, shetelge baratyn jastar azaıar ma edi? Memlekettiń qarjysy kez kelgen jastyń qolyna tıe bermeıdi. Ekinshi deńgeıli bankterden joǵary paıyzben nesıe alyp is bastaý qıyn, – deıdi B.Álmuratov.
Shetke ketetinderdiń artýy qalypty ma?
Baqyt Álmuratov shetelge jumys isteýge baryp, ol jaqtyń jańa tehnologııasyn, bilimin meńgerip kelgen jastardyń az ekenin aıtady. Iá, jastar sheteldiń ozyq tehnologııalaryn ıgerip jatsa, eldiń ekonomıkalyq-ınnovasııalyq jaǵynan damýyna úles qosatyny – belgili jaıt. Al ekonomıst Saparbaı Jobaevtyń pikiri halyqaralyq sarapshylardyń paıymymen úndes. Ol eńbek kóshi-qonyndaǵy ózgeristerdi qalypty qubylys dep sanaıtynyn aıtty.
– Elimizde jumyssyzdyq máselesi kúrdeli. Kórshi О́zbekstan, Qyrǵyzstanǵa qaraǵanda jaǵdaıymyz táýir. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderdiń ishinde tómen emespiz. Biraq eńbek naryǵynda sheshilmegen máseleler bar. Muny ekige bólip qarastyrýǵa bolady. Birinshi, bizde resmı jumyssyzdyq deńgeıi – 5 paıyz shamasynda. Jumys kúshi 9,5 mln adam desek, sonyń ishinde shamamen 500 myń adam resmı jumyssyzdar sanatynda deýge bolady. Ekinshi, bizde 2,5 mln-ǵa jaqyn adam ózin ózi jumyspen qamtamasyz etken. Olar maýsymdyq jumystarǵa aralasady. Sáıkesinshe, ózin ózi jumyspen qamtıtyndar da jumysy barlardyń tizimine qosylady. Taǵy bir jaıt, aýylda 10-20 qoı, sıyry bar adam eýropalyq kórsetkishter boıynsha jumyssyzdar qatarynda bolmaıdy. Al bizde olar – jumyssyzdar sanatynda. Jastar Ońtústik Koreıa, Ulybrıtanııa, Reseıge maýsymdyq nemese basqa da jalaqysy kóp jumysqa barady. Bul – álemdik úrdis. Budan qorqýdyń qajeti joq. Tek eńbek qaýipsizdigi máselesine kóbirek nazar aýdarǵanymyz durys. Shetelge ketetin jumysshylardyń kóbi joǵary bilikti mamandar bolyp esepteledi. Qaıbir jyldary bilikti ushqyshtardyń shetelge ketken kezderi bolǵan. Sol sekildi dáriger, aqparattyq tehnologııadan habary bar, dızaıner syndy basqa da mamandar shetelge baryp jumys isteýi múmkin. Meniń oıymsha, shetelde eńbek etýdi oılaǵan biliktiligi joǵary, álemdik kompanııalarda jumys istegisi kelgen jastardy qoldaý kerek, – deıdi S.Jobaev.
Ekonomıst shetelge maýsymdyq jumystarǵa baratyn el azamattarynyń qaýipsizdigin, áleýmettik jaǵdaıy men densaýlyǵyn saqtandyratyn kelissózderdiń kóbirek bolǵany durys deıdi. Keshegi Ońtústik Koreıamen júrgizilip jatqan kelissózderde osy másele qaralyp, pysyqtalyp qalar. S.Jobaev maman tapshylyǵy baıqalǵan salalarǵa jastardy beıimdeýge, yntalandyrýǵa kóńil bólý kerek ekenin eske salyp, aýyl jastarynyń jumyssyzdyǵyna oıysqan edi. Jer máselesindegi júıesizdikti rettep, aýyl jastarynyń da egin egip, tabys tabýyna múmkindik qarastyrý kerektigin aıtyp qaldy. Baıqasaq, shetelge jumys kúshi retinde jaldanyp baratyn aǵaıynnyń ahýaly týraly aıtqanda elde sheshimin tappaǵan bir emes, birneshe máseleniń sheti kórinedi eken. Muny ońtaıly sheshýge kelgende aldymen, memlekettiń jumyspen qamtýǵa, kásipkerlikti qoldaýǵa baǵyttalǵan jobalary múltiksiz oryndalsa, nápaqa izdep shetel asqan azamattarymyz azaıar edi.