On toǵyz jyldan soń oralǵan doda

Sambodan álem chempıonaty 1973 jyldan beri úzdiksiz uıym­dastyrylyp keledi. Tusaý­keser jarystyń jalaýy Irannyń bas shahary Tehranda jelbirep, oǵan 11 memlekettiń ókilderi qatysty. 10 salmaq dárejesi bo­ıynsha ótken básekeler barysynda KSRO balýandarynyń mysy basym boldy. Olar to­ǵyz altyn alsa, taǵy bir bas júl­deni mońǵolııalyq Shagdaryn Chan­grav oljalady. Keńes odaǵy taraǵanǵa deıin dúnıejúzilik dodany Mońǵolııanyń Ulanbatyr (1974), KSRO-nyń Mınsk (1975), Kıev (1983), Máskeý (1990), Is­panııanyń Las-Palmas (1977), Madrıd (1979, 1980, 1981, 1984), San-Sebastıan (1985), Fran­sııanyń Parıj (1982), Po (1986), Ita­lııanyń Mılan (1987), Kana­danyń Monreal (1988, 1991), AQSh-tyń Vest-Orındj (1989) qa­la­lary qabyldady. Ol kezderi qa­tysýshy elderdiń sany 10-nan ázer asatyn.

Keńes odaǵy tusynda qazaqtyń eki balýanyna álem chempıony ataný baqyty buıyrdy. Olar – Qanat Baısholaqov pen Asqar Shaıhıev. Ekeýi de asa jeńil salmaqta kúresti. Jezqazǵan oblysy Jańaarqa aýdanynda týyp-ósken Qanattyń 1984 jyly Madrıdte mereıi ús­tem boldy. Ispanııanyń bas sha­harynda shymyldyǵy túrilgen jarystyń fınalynda dańqty bapkerler Dıhanbaı Bıtkózov pen Marat Jaqyttyń shákirti áıgili Dımıtar Dımıtrovty utty. Osy oraıda Bolgarııanyń betkeustary álemdik dodada barlyǵy jeti ret júldegerler (6 kúmis+1 qola) sanatyna qosylǵanyn aıta ketýge tıispiz.

1989 jyly Nıý-Djersı shtatyna qarasty Vest-Orındj qala­synda Asqar Shaıhıev qarsylas shaq keltirmedi. Batys Qazaqstan oblysy Syrym aýdanynyń týmasy Amerıkada asqan sheberlik tanytyp, mıllıondaǵan jan­kúıer­diń kózaıymyna aınaldy. Bar­lyq qarsylasyn sypyra utqan Batyr Qýanyshevtyń shákirti de sheshýshi tusta dál sol bolgarııalyq Dı­mıtar Dımıtrovtan basym tústi.

О́kinishke qaraı, qazir bul azamattardyń ekeýi de aramyzda joq. 2000 jyldyń 3 mamyrynda Oralda tún ortasynda Asqar Shaıhıev óz úıiniń irgesine kelip, taksıden tús­keli jatty. Sol mezette betin tumshalap alyp, Makarov tapanshasymen qarýlanǵan jendet oǵan oq jaýdyrdy. Atylǵan oqtyń tórteýi de sańlaqqa dál tıdi. Odan kıller kólikti aınalyp, tapanshany júrgizýshiniń mańdaıyna kezedi. Biraq shúrippeni baspady. Júrgizýshi men onyń serigi aman qaldy. Asqardyń ólimine kináli adam áli kúnge deıin tabylmady. Abzal azamat nebári 37 jasta edi...

2011 jyldyń 5 aqpanynda Qa­nat Baısholaqov qatty boran soǵyp turǵanyna qaramastan, jubaıymen birge Qaraǵandydan Jańaarqaǵa bet aldy. Jol-jónekeı olar mingen kólik qalyń qarǵa kómilip qaldy. Ony óz betimen shyǵara almaıtynyn túsingennen soń, Qa­nat qarsy bette ketip bara jatqan KamAZ-dy toqtatpaq bolady. Alaıda borandy túnde júk kóliginiń júrgizýshisi joldyń jıe­ginde turǵan adamdy baıqamaı, ony qaǵyp ótedi. 49 jastaǵy aqıyq azamat aýrýhanaǵa jetpeı jantásilim etti. Mine, KSRO dáýirinde álem chempıony atan­ǵan qazaqtyń qos qyranynyń ómiri osylaısha kenetten úzildi.

Táýelsizdik alǵannan keıin Qazaqstan myqty sambo derja­va­larynyń birine aınaldy. Álimiz tek osy kúres túrin oı­lap tapqan Reseıge ǵana jet­pedi. Qalǵan myqty memleket­termen terezesi teń óner kórset­tik. Keıingi kezderi dúbirli doda­lardyń jalpykomandalyq ese­binde negizinen úzdik úshtiktiń qatarynan kórinip júrgen jaıy­myz bar. 1993–2023 jyldar aralyǵynda Qazaq elinen álem chempıondary da, sol jarystyń kúmis jáne qola júldegerleri de kóptep shyqty. Solardyń arasynan Ashat Shaharov pen Erbolat Baıbatyrovty erekshe atap ótýge bolady. Ashat 2000–2005 jyldar aralyǵynda álemniń úsh dúrkin chempıony atansa, Erbolat 2008–2011 jyldary qatarynan tórt márte tórtkúl dúnıeniń teńdessizi dep tanyldy. Sondaı-aq bul beles ár jyldary Baýyrjan Sadyhanov (1993), Sáýle Ǵabdýllına (1996), Qonys Jetpisov (2001), Raısa Baılıeva (2007), Dáýren Jaınaqov (2009), Aza­mat Muqanov (2010), Gaýhar Tur­mahanova (2014), Beıim­bet Qan­janov (2015), Eset Qýanov (2017), Nurbol Se­rikov (2018), Rı­nat Jańanıet (2021), Gúldana Álmuhanbetova (2021) jáne Araılym Ábenova (2023) syndy balýandarǵa baǵyndy.

Kúni búginge deıin álem chem­­pıonatynyń jalaýy 49 márte jelbiredi. Sonyń bireýi Qa­zaq­standa ótti. Anyq­tap aıtsaq, 2005 jyldyń 11–15 qarasha aralyǵynda 29 már­te uıymdastyrylǵan baı­raqty básekeni Astana qabyldady. Asa joǵary deńgeıde uıymdas­ty­rylǵan jarysta qazaq samboshylary 1 altyn, 3 kúmis jáne 6 qola medal ıelendi. Barlyǵy – 10 júlde. Elorda tórinde 74 kg salmaq dárejesinde kúsh synasqan Ashat Shaharov Qazaq eliniń án­uranyn shyrqatty. Fınalda ol armenııalyq Ashot Danelıannyń aıaǵyn kókten keltirdi. Sóıtip, qandasymyz úsh dúrkin álem chempıony atandy. Odan bólek, Ashat dúnıejúzilik dodada eki ret qola medal ıelendi. Basqa da kóptegen asa iri halyqaralyq jarysta top jardy. Bir keremeti, A.Shaharov sambomen birge dzıýdony da qatar alyp júrdi. Bul rette de ol nesibesiz emes. Atalǵan balýan dzıýdodan álem chempıonatynyń qola jáne Azııa birinshiliginiń kúmis júldegeri degen ataqqa qol jetkizdi. Bul kúnderi Ashat Shaharov Aqtóbe oblysynyń ákimi qyzmetin abyroıly atqaryp júr.

Atalǵan jarysta Dıdar Mol­­daǵalıev (57 kg), Arsen Ha­tıp (68 kg), Juldyz Aıtma­ǵam­betovanyń da (72 kg) altyn tu­ǵyrǵa kóterilýge múmkindikteri boldy. Alaıda olar aqtyq aıqasta utylyp, kúmis medaldy qanaǵat tutty. Dıdar reseılik Rýslan Kıshmahovqa, Arsen mońǵolııalyq Hashbaataryn Sagaanbaatarǵa, Juldyz ýkraınalyq Marına Prıshepaǵa ese jiberdi. Al Tımýr Ońdaǵanov (62 kg), Dinmuhamed Músirálıev (82 kg), Kelbet Nurǵazına (48 kg), Raısa Baıalıeva (60 kg), Dınara Orazbekova (80 kg) jáne Almagúl Kashına (+80 kg) qola júldeni ıelendi. Jalpy­komandalyq esepte Reseı quramasy (8 altyn+4 kúmis+4 qola) kósh bastady. Ekinshi jáne úshinshi oryndardy Mońǵolııa (4+1+3) men Ýkraına (3+1+4) enshiledi. Elimizdiń samboshylary tórtinshi satyǵa turaqtady. Sondaı-aq bas júldeni oljalaǵandar qatarynda О́zbekstan men Belarýstiń ba­lýan­dary da bar.

Elimizdiń jankúıerleri sol kezde óz órenderimizden bó­lek, shetelden kelgen ataqty spor­tshylardyń ónerin tamashalap, bir jasap qalǵan edi. Astananyń bozkileminde óner kórsetkender qatarynda Moń­ǵolııanyń marqasqasy Hash­baataryn Sagaanbaatar (dzıýdodan Olımpıadanyń qola júl­degeri, álem chempıony, Azııa oıyn­darynyń jeńimpazy, Azııa­nyń 2 dúrkin chempıony), Reseıdiń maqtanyshtary Raıs Rahmatýllın (sambodan álemniń 7 dúrkin chempıony), Rýslan Gasymov (dzıýdodan Eýropa chempıony), Murat Hasanov (sambodan 11 dúrkin álem chempıony), Ýkraınanyń dúl­dúlderi Vıktor Savınov (sambodan álemniń 6 dúrkin chempıony) pen Evgenıı Sotnıkov (dzıýdodan álem men Eýropanyń qola júldegeri), Belarýstiń betkeustary Dmıtrıı Bazylev (sambodan álemniń 6 dúrkin chempıony) jáne taǵy basqa sańlaqtar óreli ónerlerimen dúıim jurtty qýantty.

Astanada sporttyq sambomen qatar jaýyngerlik sambodan da jarys uıymdastyryldy. Toǵyz salmaq dárejesi boıynsha ótken básekede Reseıge teń keler komanda tabylmady. Olardyń segiz sportshysy altyn medaldy moıyndarynda jarqyratty. Solardyń arasynda keıinnen aralas jekpe-jektiń shoq juldyzyna aınalǵan Fedor Emelıanenko da boldy. «Sońǵy ımperator» degen janama esimmen tanylǵan orys faı­teri fınalda chehııalyq Adam Bekıden basym tústi. Taǵy bir bas júldeni tájikstandyq Saıırıdın Ikramov oljalady. Sporttyń bul túrinde Qazaqstanǵa eki qola medal buıyrdy. Onyń ıegerleri – Qutjan Bekálıev (52 kg) pen Amanjol Aǵybaev (62 kg).

Osylaısha, araǵa 19 jyl salyp sambodan álem chempıonaty qazaq jerinde qaıta ótkeli jatyr. Bul jarysta biz 2005 jylǵa qaraǵanda áldeqaıda tabysty óner kórsetetinimizge senimdimiz. О́ıtkeni qazir qandastarymyzdyń qarqyny óte jaqsy. Byltyr Ere­vanda aıaqtalǵan baıraqty bá­sekede el samboshylary 1 altyn, 2 kúmis jáne 4 qola medal ıelenip, jalpy­komandalyq esepte úshinshi orynǵa kóterilýi – jo­ǵaryda aı­tylǵan sózimizdiń aı­qyn dáleli.