Adaı jylqysy halyqtyq seleksııanyń úzdik jetistigi

Zertteýshilerdiń bári derlik Adaı jylqysynyń miniske tózimdiligine tánti bolǵan. A.Vılkıns jáne Iа.Polferov zertteý maqalalarynda «Qazaqtyń eń jaqsy jylqy tuqymy – arǵymaq» dep Adaı jylqysyna arnaıy toqtalǵan («Lýchshıe porody kırgızskoı loshadı – adaı», jýrnal «Konevodstvo», 1899).

Osy maqalada onyń shabysqa shy­dam­dylyǵy qazaqtyń jylqylaryn, kó­bine túrikmen jylqylary – teken men jáýmit tuqymdarymen býdandastyrý arqyly qalyptasqany baıandalady.

Adaı jylqysyn ǵylymı-zertteý jumystary 1933 jyly Qazaqstanda Mal sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty ashylǵan kezden bas­taý alady. Instıtýt qurylymynda je­ke «jylqy sharýashylyǵy» bóli­mi uıym­dastyrylady. Jylqy sharýa­shylyǵy bóliminiń basshylyǵyna ǵylym kandıdaty A.Mısharev taǵaıyndalyp, alǵash­qy jumysyn qazaq jylqylaryn, onyń ishinde Adaı jylqysyn arnaıy zertteý­den bastaıdy.

Qazaq jylqysynyń qadir-qasıe­tin túbegeıli zerttegen jylqy sha­rýa­­­shy­lyǵynyń tanymal ǵalym­da­ry Iý.Bar­mınsev, B.Sadykov, S.Oma­rov, I.Nechaev, A.Roslıakov (Eks­perı­mentaldy bıologııa ıns­tıtýtynyń eks­pedısııalyq tobynyń jetekshisi) A.Iman­galıev, S.Rzabaev, G.Sızonovtar biraýyzdan Adaı tuqymyn ósirýdi, onyń minis qasıetin jaqsartý barysynda asyldandyrý jumystaryn josparly túrde júrgizýdi quptaǵan. Osy oraıda ǵalymdar Adaı jylqysyn ósirý barysynda jergilikti jerge beıimdi ári tózimdi maldardy suryptaý arqyly qoltýma tólderdi jaqsartý ustanymyna basymdyq berdi.

Adaı jylqysyn taný baǵytyndaǵy eń mańyzdy kezeń – 1944-1956 jyl­dar. Osy jyldary «Gýrev memleket­tik asyl tuqymdy jylqy ósirý» (Gosplem­rassadnık) mekemesi qurylady. Osy mekeme ǵylymı negizde Adaı jylqysyn ósirý men baǵym-kútimin retteý arqyly asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtýdi júzege asyrǵan edi. Meke­me tikeleı KSRO Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qaraýyndaǵy S. Býdennyı basshylyq etetin Jylqy jáne jylqy zaýyttary bas basqarmasy quramyna endi jáne tikeleı odaq bıýdjetinen qar­jylandyryldy.

Adaı jylqysy týraly kóp jylǵy zertteý jumystaryn zerdelegen alǵash­qy jazba B.Sadyqovtyń ǵylymı eń­begi («Bıologıcheskıe ı hozıaıstvennye osobennostı adaevskoı loshadı», 1958) bolatyn. Bul kitapta Adaı jyl­qysynyń shyǵý tarıhy, tuqymdy ósi­rý tehnolo­gııasy, jaıylymda baǵý úrdisi baıandalǵan jáne bıologııalyq qasıetteri (ishki jáne syrtqy aǵza erek­sheligi) sıpattalyp, ónimdilik qabileti – súttiligi, ettiligi jáne minis qasıetteri barynsha qamtylǵan.

Osy zertteýlerdi jalǵastyrǵan A.Imanǵalıev («Adaevskaıa loshad», 1962) ǵylymı eńbeginde alǵash ret ­qa­zaq jylqysynyń Adaı tarmaǵynda ­7 ge­­nea­logııalyq qurylym qalyptas­­­­qa­­­nyn dáleldep, ár atalyq aıǵyrdyń ­tu­qym­­dyq erekshelikterin (syrt turpaty, túr-túsi, minis qasıeti) sıpattaǵan. Sol ke­zeńde О́rendik, Eńsegentory, Qıbas­kók, Bekestory, Espolaıtory, Espo­laı­jı­ren, Izturǵan atty jeti ata­lyq aıǵyr úıi­rinde 255 aıǵyr men 653 bıe bolǵany aıtylady.

Joǵaryda keltirilgen ǵylymı izde­nister toptastyrylǵan, basqa da máli­metter júıelengen Sábıt Ábish­ulynyń «Taǵylym» (2009) atty eń­begi – Adaı jylqysyn tanımyn degen adam­darǵa tap­tyrmaıtyn mańyzdy derekkóz.

Adaı jylqysy negizinen Batys Qazaq­­stan aımaǵynda, onyń ishinde Mań­ǵystaý, Atyraý, ishinara Qyzyl­orda óńir­lerinde ósiriledi. Jazy aptap ystyq, qysy qaqaǵan sýyq Mańǵys­taý óńirine tek Adaı jylqysy jersingen. Jyl on eki aı jaıylymnan óz qoregin taba alatyn, jumysta kúı tańdamaıtyn, miniske berik jylqy ekenin dáleldegen tek Adaı tuqymy.

Keıingi jyldary (2020, 2021) syrttan ákelingen maldardyń qýań­shylyq­qa shydaı almaı qyrylyp qalǵany Adaı tuqymynyń qadirin eske saldy. О́tken ǵasyrdyń 30-jyl­dary jáne 1968-1969 jyldary jut kezinde de jergilikti Adaı jylqysynyń aman qalǵany – osy tuqym­nyń qýań­shylyqtyń qatań qysymyna tózim­diligin aıǵaqtaıtyn faktiler.

Osy oraıda ǵylymı turǵydan Adaı jylqysynyń tabıǵattyń qatal klı­­­matyna tózimdiligi, kúı tańdamaı­ty­ny, miniske beriktigi sııaqty tól tań­ba qasıetteri – sol óńirdi mekendegen ba­ıyrǵy babalar­dyń kóregen se­lek­sııalyq jumystary­nyń jarqyn kóri­nisi. Tabıǵattyń tylsym kúshin jete meń­gergen babala­rymyz jaratylys zań­dy­lyǵyn utymdy paıdalanǵanyna osy Adaı jylqysy kýá. Sonymen Adaı jylqysy tabıǵat­tyń tamasha týyndysy ári halyqtyq selek­sııanyń úzdik jetistigi retinde baǵaly.

Qazaqstanda jylqy sharýashyly­ǵyn damytý barysynda syndarly saıasat­tyń bolmaýy jáne úzik-úzik júrgizilgen seleksııalyq jumystar, jalpy jylqy salasynyń órkendeýine qol baılaý bol­ǵany ashy shyndyq. Osy oraıda Adaı jylqysyn jan-jaqty zerttep, onyń jaq­sy qasıetterin jetildirýge baǵyt­tal­ǵan ǵylymı izdenister de dármensiz boldy.

Akademık I.Nechaevtyń basshyly­ǵymen júrgizilgen ǵylymı jumystar barysynda Adaı jylqysyn negizgi, ministi jáne ónimdi tıp dep úsh top­qa toptastyrǵan edi. О́ndi­ristik baǵyttaǵy Adaı jylqysyn damytý boıynsha birshama jumystar atqa­ryldy. О́ıtkeni Adaı jylqysyna qa­tysty mal ósirýdi maqsat tutqan kóp­tegen sharýalar ónimdi baǵyttaǵy jyl­qylardy ósirýge umtyldy. Bul baǵytta Mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń ǵalymdary 2010 jyly Adaı jylqysynyń ónimdi baǵyt­taǵy qalyptasqan genealogııalyq qury­ly­myna súıene otyryp: «Espo­laı­jıren», «Espolaıtory» jáne «Aman­dyqtory» atty úsh zaýyttyq atalyq-izderin aprobasııadan ótkizgen edi.

Osy kezeń Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary jáne ǵylymı izdenisterdiń, ásirese minis baǵytyn­daǵy Adaı jylqysymen júrgiziletin seleksııalyq jumystardyń álsiz kezi edi. Adaı jylqysynyń minis baǵytyndaǵy tıpine 2009 jyldan bastap nazar aýdaryla bastady.

Jylqy sharýashylyǵy bóliminiń basshysy G. Sızonovtyń basshylyǵymen alǵash memlekettik deńgeıde 2011 jyly alys qashyqtyqqa báıge uıymdas­ty­­ry­lyp, Adaı jylqysynyń minis qasıeti álemge dáripteldi. Osy úrdis sabaq­tas­ty­ǵyn taýyp, halyqaralyq jarys­tarǵa ulasty.

Mysaly, 2011, 2012, 2014 jyldary ótken 80, 120 jáne 160 km qashyqtyqqa arnalǵan Mańǵystaý ákiminiń kýbogi; 2011, 2012, 2013, 2014 jyldary ótken 80 jáne 120 km qashyqtyqqa arnalǵan Ortalyq Azııa chempıonaty (Talǵar, Almaty oblysy); 2011, 2012, 2013 jyl­dary 80 jáne 160 km qashyqtyqqa ótken Baltyq elderi men TMD elderiniń «Ynty­maqtastyq kýbogi» festıvali; 2012 jyly Astana qalasynda ótken Pre­zıdent kýbogi.

2013 jyly Ábý-Dabıde ótken halyq­aralyq jarysta Qazaqstan atynan negi­zinen Mańǵystaý óńiriniń atbegileri men shabandozdary qatysty. Jalpy, Adaı jylqysy 2011-2014 jyldary 80, 120 jáne 160 km qashyqtyqqa ar­nal­ǵan 22 halyqaralyq jarysqa qa­tysty. Sonymen qatar Adaı jylqysy 2022 jyly ótken «Uly dala joryǵy» marafonynda jeńimpaz atanyp, 2023 jyly ótken marafonda jaq­sy kór­set­kishter kórsetti. Osy ja­rys­tardyń uıymdastyrylýyna yq­pal etkenderdiń bel ortasynda Qazaq mal sharýashy­ly­ǵy jáne jemshóp óndi­risi ǵyly­mı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalym­dary Dáýren Sydyqov, Jókeń Turmuhametov, Ǵabıden Baqtybaev bas­taǵan top júrdi.

Sonaý 2011 jyldary 80 km qashyq­tyqqa ótken Baltyq elderi men TMD elderiniń «Yntymaqtastyq kýbogi» fes­tıvaliniń jeńimpazy atanǵan Rat­tory-60 aıǵyrynyń urpaqtary ǵalymdardyń nazaryna ilinip, esepke alynyp, bıyl osy toptyń negizinde Rattory-60 zaýyttyq atalyq-izi aprobasııalandy. «Yntymaqtastyq kýbogi» festıvalinde «Rattory» aıǵyrdyń úsh balasy «Oıly», «Qasqataı», «Jez­kıik» 80 km qashyqtyqta aldyna qara salmady. Osylardyń ishinen «Jezkıik» atty aıǵyr sýyrylyp shyǵyp 2011-2014 jyldary qatarynan birneshe alaman báıgeniń júldegeri atandy. Ásirese 2014 jyly Kaen (Fransııa) qala­synda ótken álemdik at oıynda­ry­na qatysý úlken mártebe edi. Rattory­nyń kindiginen taraǵan «Jezkıik» aıǵyry 80 km qashyqtyqty 21,48 km/saǵat jyl­damdyqpen ótken óren júırik. Rat­torydan taraıtyn «Qozykúreń» men «Úshtoǵan» attary da – júldeli oryndy ıem­den­gen júırikter.

Adaı jylqysynyń miniske arnalǵan jeńil túri 2011 jyldan beri bizdiń ınstıtýttyń ǵalymdary tarapynan qol­daý taýyp, jarystarǵa qatysqan ár attyń, ásirese halyqaralyq jarys­tardan júlde alǵan ár janýardyń erek­shelikteri nazarǵa alynyp, jazbasha tańbalanyp otyrdy.

Osy jylqylardyń shejiresi jasalyp, báıge atyna tán erekshelikteri­niń barlyǵy qaǵazǵa túsirildi. Osylaı­sha, Mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary 2022-2023 jyldary báıgege qatysqan barlyq attardyń syrt túr-turpaty (fenotıpi) erekshelikterin júıelegen ǵylymı saraptama daıyndady. Instıtýttyń genetıkalyq saraptama zerthanasynda eń úzdik janýarlardan alynǵan qan synamasynyń negizinde Adaı jylqysynyń genetıkalyq sıpaty da jasaldy.

О́tken jyly Qazaqstanda alǵash ret Adaı jylqysynyń dara nýkleotıdter polımorfızmy (SNP) boıynsha genetıkalyq alýantúrliligi zertteldi. 126 bas jylqydan alynǵan qan synamasy negizinde 81 974 SNP tizbegi zerttelip, Adaı jylqysynyń genotıptik erekshe­ligi anyqtaldy. Sırek allelderdiń kezdesý jıiligi, olardyń baılanys teńgerimi jáne jaqyn týystyǵy (ınbrıdıng) sııaqty genetıkalyq erekshelikter aıqyndaldy. Adaı jylqysynyń basqa tuqymdardan aıyrmashylyǵyn anyqtaý úshin qosymsha klasterlik taldaý jasaldy.

Alaman báıgelerde júldeli bolǵan, túr-turpaty Adaı tuqymyna tán 15 bas jylqydan qan alynyp, tolyq genomdyq saraptama jasaldy. Eger de genotıptik taldaý boıynsha 81 974 SNP tizbegine saraptama júrgizilce, tolyq genomdyq taldaý boıynsha 6,3 mln SNP tizbegine zertteý jasaldy.

Sonymen qatar Eýroazııalyq odaq talaby boıynsha jańadan aprobasııa­lanatyn atalyq izder men tıpterdiń úıir ustaǵan aıǵyrlaryn tuqym qýa­laıtyn aýrýlarǵa tózimdiligi boıynsha genetıkalyq saraptamadan ótkizý jumystary da elimizde alǵash ret júzege asyryldy.

Eń kúrdeli ári qaýyrt jumys byl­tyr Prezıdent tapsyrma­syna oraı Mań­ǵystaý óńiriniń 5 aýda­ny­nyń 30 sharýashylyǵyn qamtyǵan ekspedı­sııa­lyq ǵylymı zertteýler boldy. Eks­pedısııalyq zertteýler ba­ry­syn­da 5 myńnan astam Adaı jylqysy alǵash­qy keshendi baǵalaýdan ótip, onyń myńnan astam basy jańa tuqym retinde tanylatyn Adaı jyl­qy­syna qo­ıylatyn talap údesine saı túr-tur­patyna jáne seleksııalyq qun­dy­lyǵyna qaraı asyl tuqymdy maldar tobyna shoǵyrlandyryldy. Osy tańdaýly maldardan qan alynyp, Adaı jylqysynyń genetıkalyq ereksheligin adaqtaıtyn genomdyq saraptama jasaldy.

Elimizde eń alǵash genotıptik sarap­tama negizinde aprobasııalanǵan bire­geı jańa tuqym – Adaı jylqysy. Gene­tıkalyq zertteýlerdiń astarynda eki úlken maqsat turdy. Birinshi maqsat – jańa tuqymdy aprobasııalaý kezinde olardyń tektilik qasıetin gen­dik deńgeıde rastaý. Sondaı-aq tuqymnyń jaqsy qasıetterin jetildirý barysynda seleksııalyq jumystardy dástúrli fenotıptik ádispen qatar DNK marker ustanymymen júrgizý mańyzdy. Iаǵnı jańa tuqymnyń bolashaǵy zamanaýı ádisteme – genomdyq seleksııa jolymen ulasqany kózdeldi. Ekinshi maqsat  – minis baǵytyndaǵy Adaı jylqysy­nyń genetıkalyq ereksheligin tolyǵy­men qamtı otyryp, onyń erekshe derbes qasıeti uzaq shabysqa shydamdy qabiletiniń genetıkalyq zańdylyǵyn anyqtaý. Mańǵystaý óńirinde ósirilgen 1 300-den astam jylqydan alynǵan qan synamasyn zertteý barysynda Adaı jylqysynyń genetıkalyq qurylymy qazaq jylqysynyń basqa tarmaǵynan, mysaly, Jaby, Muǵal­jar tuqymdarynan erekshe daralanatyny aıqyndaldy. Reseı ǵalymdary­men birlesip júrgizilip jatqan tutas genomdyq zertteýler nátıjesi bola­shaqta Adaı jylqysyn suryptaý barysynda genomdyq seleksııa ádisin tolyǵymen qoldanýǵa jol ashady.

El Prezıdenti 2022 jyly Mań­ǵys­taý óńiri jurtshylyǵymen kezdesýde «Adaı jylqysyn álemge tanyta alsaq, ol taǵy bir tamasha brendimizge aınalady», dep Úkimetke Adaı jylqy­syn asyl tuqymdy mal retinde ǵylymı tur­ǵydan taný jáne ósirý úshin tıisti sharalar qabyldaýyn tapsyrǵan edi. Osy tapsyrma aıasynda aýyl sharýashylyǵy tarapynan Adaı jylqysyn ǵylymı qamtý máselesine pármen berilip, Mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýty ujymyna qordalanǵan máselelerdi jedel sheship, Adaı jylqysyn jańa tuqym retinde aprobasııalaýdy jyldyń aıaǵyna deıin aıaqtaýdy júktegen edi.

Osy senim tolyǵymen aqtaldy. 2010 jyldan bastaý alǵan seleksııalyq ju­mys­tarǵa serpin berilip, maýsym aıy­nyń basynda minis baǵyttaǵy «Rat­tory-60» atalyq-iz qujattary Ádi­let mınıstrligine joldandy. Shilde, tamyz aılarynda minis baǵyttaǵy «Buǵa­baı kıik qońyr – 98» jáne «Ma­nap sur – 93» aıǵyrlarynyń urpaq­tary negizinde eki atalyq-izdi apro­basııalaýǵa qajet qujattar daıyndal­dy. Adaı tuqymynyń minis túrine tán jylqylarynyń erekshelikteri zert­t­elip, ásirese jarys jáne báıge ke­zinde kórsetken kórsetkishteri zer­­de­lenip, osy jylqylarǵa tán belgi­lerdiń birkelkiligi jáne tuqym qýalaý qasıet­teri anyqtalyp, jańadan apro­basııa­dan ótetin minis túriniń tolyq sı­pattamasy jasaldy. Sonymen «Rat­tory-60», «Buǵabaı kıik qońyr-98» jáne «Manap sur-93» atalyq-izderi negi­zinde Adaı jylqysynyń jańa tar­maǵy «Adaı tuqymishilik minis tıpi» jańa seleksııalyq jetistik retinde mem­lekettik tirkeýden ótti.

Osy jumystarmen qatar 2010 jyldary aprobasııadan ótken úsh zaýyt­tyq «Espolaıjıren», «Espolaıto­ry», «Amandyqtory» atalyq-izderiniń urpaq­tary seleksııalyq saraptamadan qaı­ta ótkizilip, Adaı jylqysynyń ónim­di baǵyttaǵy jańa tarmaǵy «Mań­ǵys­taý tuqymishilik tıpi» aprobasııalan­dy. Qoldanystaǵy «Seleksııalyq jetis­tikter» týraly zańnama boıyn­sha jańa tuqym shyǵarý úshin eki tuqym­ishilik tıp bolýy shart edi.

Sonymen qazaq jylqysynyń Adaı tarmaǵynyń ónimdik baǵyttaǵy «Mań­ǵystaý tuqymishilik tıpi» jáne minis baǵytyndaǵy «Adaı tuqymishilik minis tıpi» negizinde qazaq jylqysynyń jańa túri Adaı tuqymy jańa seleksııalyq jetistik retinde tanylyp, memlekettik reestrge tirkeldi.

Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi qoldaýymen Qazaq mal sharýa­shyly­ǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmetker­leri, N.Noǵaev bastaǵan Mańǵystaý oblysynyń basshylyǵy, Mańǵystaý óńirinde Adaı jylqysynyń jyrtysyn jyrtyp júrgen «Asyl tuqymdy Adaı jylqysy» qaýymdastyǵynyń azamattary jumyla júrgizgen jumystyń arqasynda bir jyldyń aıasynda Adaı jylqysyn derbes tuqym retinde taný barysynda alty seleksııalyq jetistikti qatar rásimdeýge qol jetkizildi.

Eń bastysy, Mańǵystaý jurtshyly­ǵynyń kóp jyldan beri úkilegen úmiti – Adaı jylqysyn derbes tuqym retinde taný júzege asty. Iаǵnı Adaı jylqysy jeke tuqym mártebesin ıelenip, qazaq­tyń óńirlik brendi retinde dúnıe jú­zine tanylýyna tolyq múmkindik al­dy. Eń mańyzdysy – Adaı jylqysy ta­bıǵattyń tamasha týyndysy ári ha­lyq seleksııasynyń úzdik jetistigi retin­de halyqaralyq jarystarda jetken je­tis­tikterin jeńimpazdyqpen jal­ǵas­ty­ryp, ulttyń ulylyǵyn tanytatyn qun­­dylyǵyn arttyra berse degen se­nim­di aqtaý. Osy oraıda Adaı jyl­qy­synyń jaqsy qasıetterin ushtaý baǵy­­tynda atqarylatyn ǵylymı jáne uıym­das­tyrý is-sharalary áli de ushan-teńiz.

Ásirese Adaı jylqysynyń alys sha­qyrymǵa shabatyn qarymdy qabi­letin álemge tanytý. Durys uıymdastyryl­ǵan jumys Adaı jyl­qysynyń básin arttyryp, báıge dúbi­rimen álemdi qarata alýyna jol ashary haq. О́tken jylǵy  jaqsy jetis­tikterdiń biri – jylqy­nyń jańa túri Adaı tuqymynyń alaman jarystarda juldyzy jarqyrap, márege jete berýine sát sapar tileıik.

Aıbyn TО́REHAN,

Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor