Júgen ustap qalmasaq jarar edi...

Jaz boıy qýańshylyq bolyp, shóp boı salyp óspeı buǵyp qaldy. Qytymyr qystyń naq ortasynda nóser jańbyr jaýdy. Ánsheıinde jyl on eki boıy óz kúnin ózi kó­redi degen jylqy jaryqtyq qys túskeli tilin tistep tur. Jaz boıy qamap baqqandyqtan qo­ńyr kúzge deıin jiligine maı bitpeı, qysqa júdeý tústi. Dál bıylǵydaı qys qahary, tabıǵat tálkegi tóńireginde eski estelikti tiriltken kónekóz qarııalardyń ózi mundaı jaısyz maýsymnyń sońǵy ret qashan bolǵanyn tap basyp aıta almaıdy.

– Atam da, ákem de jylqy baqqan, – deıdi Úlgili aýylynyń jylqyshysy Amantaı Dúkenov.

– Qutty quryqtaryn maǵan ustatyp ketip edi. Men balamnyń balasyna «kórmegenderiń jylqy bolsyn, jylqynyń janyna jo­lamańdar» dep tapsyryp ke­temin. Otyz úsh jyl jylqy baqqanda bıylǵydaı surapyl jaǵdaıdy kórmeppin. Bes jasymda atqa mindim, jabaǵy úı­retip, túnde jylqy ińirlettim. Ákemniń úzeńgisine jarmasyp, túngi kúzetke shyqtym. Kózimdi ashqannan kórgenim kókalaly kóp jylqy. Jylqymen birge ottap, birge jýsadym. Al bıylǵy qys surapyl. Kóktemge deıin tabany kúrekteı eki aı bar, júgen ustap qalmasaq jarar edi dep ýaıymdap júrmiz.

Shoq juldyzdaı shaǵyn ǵana Úlgili aýylynda eki tabyn, uzyn-yrǵasy myńǵa jýyq jylqy bar. Qys ortasyna deıin mal azyǵy bar aýyl turǵyndary bir­di-ekili júdegen jabaǵylaryn ustap alǵan. Qalǵandary áýeli Allaǵa, sosyn jylqyshyǵa senip, basqa amalymyz bar ma dep qa­rap otyr. Endi qaıtsin, qoraǵa qa­map baǵaıyn dese qol qysqa. Jazdyń kúni mal azyǵyn qamdap-aq alar edi, shabyndyq joq. Egin egetin jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter aýyldyń irgesine deıin jyrtyp tastaǵan.

– Egin ekpesin demeımiz, eksin. Jerdiń ıgiligin kórý kerek qoı, – deıdi el aqsaqaly Abzal Qasymbekov. – Biraq bir tú­siniksizi, tórt túlik malymen kún kórip otyrǵan aýyl tur­ǵyn­da­rynyń jaıyn eshkim oı­lamaı­tyny. Máselen, egis­tik jer bólingende aýyldaǵy mal­dyń sanyna baılanysty ja­ıylymdyq, shabyndyq jer qal­dyrylýy kerek qoı.

Jerdi retsiz bólýdiń bir kó­rinisi Zerendi aýdanyndaǵy Sa­dovyı eldi mekeninde. Aýyl tur­ǵyndarynyń jekemenshik malyn baǵý úshin eldi mekenniń ma­ńynda múlde jaıylym, sha­byn­dyq jer qaldyrylmaǵan. On myń gektar jer aýyldan tó­tesinen túskende elý-alpys sha­qyrym qashyqtyqtaǵy Aqady­r aýylynyń arǵy betinde. Orta jolda oblys ortalyǵynyń saıajaılary, Shaǵalaly ózeni, Kók­shetaý – Atbasar baǵytyndaǵy tasjol, ıin tiresken egistik. Mal baǵady dep qaldyrylǵan jerge qanatty qus bolmasa, tórt aıaqty mal jetýi múmkin emes. Osydan keıin jergilikti jerdegi ákim-qa­ralardyń qandaı qısynǵa súıe­nip jerdi bólgenin túsinip kórińiz.

Biz tildesken Úlgili aýylynda da dál osyndaı kórinis. Aýylda mal barshylyq, joǵaryda myń qaraly jylqy bar ekenin aıt­tyq. Qara mal da eki tabyn. 800 bas shamasynda. Oǵan qoıdy qossańyz, qyrýar malǵa qanshama jer kerek.

– Jazda qýańshylyq bolyp jylqy qoregi betege býlyǵyp shyqpaı qaldy, – deıdi Amantaı Táshenuly. – Tisine iliger eshteńe bolmaǵan soń jylqy turaqtamaı tur. Keı kúnderi alpys-jetpis shaqyrym jerge deıin ketip qa­lady. Taıaýda aqtútek boran bo­lyp, Birjan sal aýdanynyń alty-jeti myńǵa jýyq jylqysy qo­sylyp ketti. Aıyryp kórińiz. Kók muzda minis aty da júre al­maıdy. Jilinshegi qıylyp qalǵan. Jaıaý júrip jeti myń jyl­qyny ajyrata alasyń ba?!

Jylqyshynyń aıtýyna qara­ǵanda, jeltoqsan aıynda jaýǵan jaýynnyń áserinen shamamen bes santımetrge jýyq muz qatypty. Keıin otyz santımetrge jýyq qar túsken. Qańtardaǵy sońǵy jaýynnan jer betin kere qarys muz japqan. Sińirine ilinip ázer turǵan taı-jabaǵy túgili, qur at, besti bıe, atan jilik aıǵyr da tebindeı almaıdy.

– Qanshama jerdi baýyryna basyp otyrǵan egin egetin seriktestikterge eldiń ókpesi qa­ra qazandaı, – deıdi Amantaı Táshenuly. – Olar jurttyń jaıy­n oılap, tym bolmasa sabanyn tas­tap ketse ǵoı. Biz, jyl­qy­shylar bir-birimizben habarlasyp, jaǵ­daıymyzdy bilip oty­ramyz. Irgedegi Soltústik Qa­zaq­stan oblysynyń egistik al­qap­tarynda saban kópeneleri sol qalpy tur. Endigi arada eki oblys bir-birimen kelisip kómek qolyn sozsa. Báribir kóktem shyǵa ol saban eshkimge kerek bol­maı qalady ǵoı. Al qazir tym bolmasa taı-jabaǵy sadaqa dep bıelerimizdi aman alyp qalar edik. Dalaǵa shyqsań, maldyń óleksesinen kóz tunady. Aýzyn úrip, sıraǵyn sypyrǵan malymyzdyń ashtyqtan ishi keýip, teńkıip jatqanyn kór­gende jylaǵyń keledi. Negi­zinde jylqy maly qaıratty ǵoı, aqtyq demi taýsylǵansha jyǵylmaıdy. Jyǵyldy eken, turǵyzý múmkin emes.

Onyń arǵy jaǵynda soıyldaı taǵy bir másele bar. Qyraýly qystyń beti qaıtyp, kógerip kóktem kelgende, daladaǵy ólek­seni kim jınaıdy. It-qustyń jegeninen qalǵany sasyp, borsyp, juqpaly aýrýdyń oshaǵyna aınalmas pa eken. Aýdannyń Úlgili aýylyndaǵy jaǵdaı osy bolǵanda, irgeles qonystanǵan Qudyqaǵash aýylynda da jaǵdaı máz emes. Qyryq-elý tútini bar aýyl­dyń bosaǵasyna 400 bas jylqy bitken. Malsaq qaýym jylqy qolǵa qaraǵan soń qysqa qamdaǵan jem-shóbi taýsylǵan soń saýdagerlerge jaýtańdap otyr. 17-20 kılolyq shóp býmasynyń quny 1 800-2 000 teńge kóleminde eken. Osyndaı baǵamen mal baǵý múmkin be?!

– Shabyndyq jáne jaıy­lymdyq jer sharýa qoja­lyq­tarynda ǵana bar. Egin sharýa­shy­lyǵymen aınalysatyn se­riktestikter tabaldyryqqa deıin taqap jyrtyp tastady. О́zderi mal baqpaǵannan keıin mal azyǵyn daıyndamaıdy. Bizdiń aýyl mal ustaýǵa múl­dem qolaısyz bolyp barady. Ir­gemizdegi «Kókshetaý» mem­le­kettik ulttyq tabıǵı par­kiniń jerine barýǵa bolmaıdy. Endigi bir amal, tozyǵy jetken jaıylymdardy jańartý. Ol úshin osy jerdiń ıgiligin kórip otyrǵan seriktestikterdi áleýmettik ja­ýapkershilikterin adal atqa­rýǵa shaqyryp, ekpe shóp egip berse deısiń, – deıdi Qudyqaǵash aýylynyń jylqyshysy Baltash Ahmetov. – Bálkim, eldiń yrysy ortaımasyn degen oń nıet bolatyn bolsa, jergilikti mańyzdaǵy tótenshe jaǵdaı jarııalaý kerek shyǵar. Daladaǵy jylqynyń aýzyna tıetini kúzde tamyryna deıin qýrap qalǵan óli qaý ǵana. Qazir jylqy bozǵa toqtamaıdy. Taıaýda Jańatalap, Keńashy, Sáýle, Ańǵal batyr, Mádenıet tárizdi ondaǵan aýyldyń on bes myńǵa taıaý jylqysy Teńizdiń túbine deıin yǵyp bardy. Mıdaı aralasyp ketken soń támam jylqyny bólip alý óte qıyn boldy.

Dál osyndaı jaǵdaı Jańa­lyq aýylynda da oryn alǵan. Jekemenshiktiń jyl­qysyn ba­ǵatyn Amangeldi Súleı­menov­tyń aıtýyna qaraǵanda, eki tabyn jylqynyń ishindegi usaǵy tegis qolǵa qaraǵan. Mal ishinde shyǵyn óte kóp. Eki júz kılolyq bir býma shóptiń quny 22 myń teńgege jetken. Byltyrǵymen salystyrǵanda eki ese ósti. Onyń ózinde de taba alsań.

Toqsan tútini bar Keńashy aýy­lynda tórt tabyn jylqy bar. Uzyn-yrǵasy myń jarym­ǵa jýyq, qara mal úsh júzdiń shama­synda. Oǵan qoıdy qo­syńyz. Jylqyshy Abaı Nurmaǵambetovtiń aıtýyna qa­raǵanda, mal baǵýǵa bólingen bes myń gektar shamasynda jer bar. Biraq qyrýar mal qysy-jazy jaıylym aýystyrylmaı baǵylǵandyqtan, tozyǵy jetken. Onyń ústine jaıylymdyq jer bolǵanymen, shabyndyq jer joq. Mal azyǵyn qamdaı almaǵan soń malsaq qaýym jyl saıyn shópti satyp alýǵa májbúr. Aýyldaǵy aǵaıynnyń alǵa basqan qadamyn keri ketirip turǵan másele osy.

– Keıingi jyldary ádilettilik ornyǵady degen úmit te boldy, – deıdi Abaı Nurmaǵambetov.

– Keıde ıgerilmeı jatqan qyrýar jer memleket menshigine qaı­taryldy degen habardy estımiz. Bizdiń oblysta da myńdaǵan gektar jer keri qaıtarylypty. Sol jerler kimge berilip jatyr? Taǵy da myq­tylardyń menshigine aınalyp ketken joq pa?

Biz tildesken aýyl turǵyndary men jylqyshylar jaǵdaıdyń dál osylaı qalyptasýyna ja­ıylymdyq jáne shabyndyq jer­lerdiń el tilegin eskere otyryp ádil bólinbeýinde deıdi. Aýyl tur­­­ǵyndary jer bolsa bizge basqa eshteńeniń qajeti joq, óz kú­nimizdi ózimiz kórer edik dep otyr.

Bıylǵy tyǵyryqtan shyǵý­dyń jalǵyz joly – at tuıaǵy je­tetin kórshi óńirlerden talǵa­jaý eter saban tasý. О́tken egin oraǵy kezinde ylǵaldyń kóp­tiginen astyq sapasyz boldy. Deni unǵa jaramaıdy. Unǵa ja­ramasa da jemge jaraıdy ǵoı. Astyǵyn sata almaı otyr­ǵan sharýashylyqtarmen habar­lasyp, malsaq qaýymǵa jár­dem­desse. Bálkim, qoıan jyly­nyń qıyn­dy­ǵynan sonda az shy­ǵynmen shyǵyp keter me edik.

Aqmola oblysy,

Birjan sal aýdany