Ujymdastyrý saıasatynyń zardaptary

Qazaqstan tarıhynyń eń mańyzdy betteriniń biri – kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli qazaq sharýalaryn kúshtep otyryqshyldandyrý arqyly ujymdastyrý saıasaty. Keńestik bılik 1928 jyly jańa ekonomıkalyq saıasattan bas tartysymen qazan tóńkerisiniń qaǵıdattaryn basshylyqqa ala otyryp, tap kúresi teorııasyn júzege asyrýǵa ashyq kiristi. Bul iske NKVD jumyldyryldy. Qazaqstandy ákim­shil-ámirshil tásilmen bılep-tóstegen sta­lındik-goloshekındik bolshevıktik bas­shylyqtyń resmı saıasaty kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli qazaq aýyldaryn zorlap otyryqshyldandyrýdan aıqyn kórinedi. Qazaqstannyń О́lkelik kompartııasy jáne onyń basshysy F.Goloshekın qysqa merzim ishinde qazaq sharýa qojalyqtaryn jedel, jap­paı josparly otyryqshylyqqa kóshi­rýge tapsyrma berdi.

Elimizdiń ekonomıkalyq, áleýmettik, ulttyq erekshelikterin eskermeı júr­gizilgen zorlap otyryqshyldandyrý qazaq halqyn «aqtaban shubyryndyǵa» salyp, ataqonystaryn tastap kóshýge, sonymen qatar asharshylyqqa uryndyrdy.

Resmı qujattardan anyqtalǵan­daı, qazaqtardy otyryqshyldan­dyrý kóshpeli ómir salty bar mal sharýa­shylyǵynyń ekonomıkalyq tıimdiliginiń mardym­syz­dyǵymen, sondaı-aq kóshpeli tur­ǵyndarǵa saıası baqylaýdy ornatý qajettiligimen baılanysty bolǵan. Bir sózben aıtqanda, partııa men úki­mettiń joǵarǵy eshalonyndaǵylar ujym­dastyrý men kóshpelilik bir-birimen syıyspaıdy dep eseptedi. Taǵy da ke­zek­ti qıratýshy zardaptary bar is-shara­lardy joǵarǵy partııa men úkimet or­gandary bastady. Jańa keńsharlar men ujymsharlardy qurý jolymen kóshpeli aýyldardy otyryqshylyqqa kóshirý qatań jáne adamgershilikke jat ádistermen júrgizildi.

1930 jyly qańtar aıynda QAKSR Halkom keńesi janynan «Otyryq­shy­landyrý jónindegi komıtet» quryldy. Dál osyndaı qurylymdar 1929-1930 jyl­dary okrýgter men aýdandarda paıda boldy. Aqtóbe, Gýrev, Mańǵystaý, Oral jáne basqa okrýgterde qarjy kózi belgilenip, 84 sharýashylyqty otyryqshyldandyrý kóshirý josparlandy. Alaı­da BKP(b) QО́PK qaýlysynda oty­ryq­shylanatyn kóshpeli jáne jarty­laı kóshpeli sharýashylyqtardyń sany 79,8 myń boldy, biraq bul qarama-qaı­shylyqtar kezekti naýqandy «bolshe­vık­tik qarqynmen» júrgizýdegi keleńsiz qubylystardy kórsetedi.

1930 jyldyń sáýir aıynda respýb­lıka­lyq partııa jáne keńes organda­ryna 1500 qazaq otbasynyń Qara­qumǵa kóship ketkendigi jóninde habar kelip tústi. Qyzylqumnan keı­bir aýyldar Qaraqalpaq arqyly Túrik­menstan men Buhara baǵytyna kó­ship ketti. Olar júzdegen kedeı-ortasha sharýa­shy­lyqtaryn qurady. BKP(b) QО́PK qahar­ly eskertýi taǵy da qaıtalandy. Ony 1930 jylǵy 15 maýsymdaǵy bıýrosy sheshiminde: «BKP(b) QО́PK bar­lyq okrýgtik komıtetter men ólkelik uıym­darǵa eskertý jasaıdy, osy jyl­ǵy otyryqshyldandyrý jospary oryn­dalmaǵan jaǵdaıda, muny partııanyń ult saıasatynyń mańyzdy is-sharalaryna ádeıi kedergi jasaý dep qarastyrady», dep atap kórsetti. Budan keıin okrýgtiń óziniń shynaıy múmkindikterin, tur­ǵyn­dardyń múddelerin esepke almaǵan otyryqshylandyrýdyń josparyn «kó­terý» týraly okrýgtik partııa komıtet­teriniń jergilikti jerlerdegi toqtaýsyz áreketteri bastalyp ketti. 1930 jylǵy 15 tamyzdaǵy «Kolhozsentr» derekteri boıynsha otyryqshyldandyrý is-shara­larymen 58507 sharýashylyq qam­tyldy, ol jospar kórsetkishiniń 70 paıyzyn qurady. Bul sharýashylyqtar 743 ujymsharǵa birikti. Kóptegen sharýa­shy­lyq sýsyz, egin egýge jaramsyz aýdan­­darǵa kóshirildi.

Úzdiksiz qýdalaýdyń, qýǵyn-súrgin men ashtyqtyń qysymynan qutylýǵa tyrysqan qazaq aýyldary óz oryndaryn tastap, Qazaqstannan shetkeri jerlerge kóshe bastady. Ujymsharlar­dyń qańyrap qalýy jappaı etek aldy. Eń aldymen, qazaq aýyldary ashtyqtyń saldarynan qyryldy. Ekonomıkalyq jaǵynan álsiz, memlekettiń nazarynan tys qalǵan jáne tirshilik etýdiń negizgi kózinen aıyrylǵan olar tótenshe kelgen qıyndyqqa qarsy tura almady. Aýylda mıllıonnan astam adam ómirden ketse de, F.Goloshekın mal sharýashylyǵy aýdandaryndaǵy qaıǵyly jaǵdaıdy moıyndaı qoımady.

1932 jyly 13 qarashada QAKSR Hal­kom keńesi «Kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli qazaq sharýashylyqtary­na beriletin jeńildikter týraly» qaýly qabyldady, onda qazaq turǵyndaryn jaılaǵan orasan zor apatty aıǵaqtaı­tyn osy qujat tarmaqtarynyń áreketi qoldanylatyn aýdandardyń tizimi berildi. Mal sharýashylyǵy ólsheýsiz shy­­ǵynǵa ushyraǵany anyq edi. 1928-1932 jyldar kezinde iri qara mal basy 6 509 myńnan 965 myńǵa, qoı 18 566 myńnan 1 386 myńǵa, jyl­qy 3 616,1 myńnan 416 myńǵa deıin kemi­di. Respýblıkadaǵy túıe sharýa­shy­lyǵy qu­ryp bitýge aınaldy (93 paıyzǵa kemidi). Jalpy alǵanda, Qazaqstan­nyń mal sha­rýa­shylyǵynyń shyǵyny 1929 jyldan 1933 jyldyń 1 shildesi aralyǵynda 87 paıyzǵa azaıdy.

1934 jyly qańtar aıynda Qazaq­stan partııa uıymynyń VII konferen­­sııa­sy ótti, ol taǵy da «mal sharýashy­lyǵy aýdandaryndaǵy ujymshar qozǵaly­synyń negizgi nysany jerdi birlese óńdeý men shabý (JBО́S) jónindegi seriktestik bolyp tabylady» dep atap kórsetti. Osymen birge 1934 jyly jel­toqsan aıynda BKP(b) QО́PK bıýrosy ujymsharlardy usaqtaý týraly nusqaý berdi. Negizinde, 23 shaqyrym radıýs kóleminde ornalasqan 60-tan aspaıtyn kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli turǵyndary bar mal sharýashylyǵy aýdandaryndaǵy mal seriktestikteri men artelderdiń mólsherin belgileý usynyldy. Respýblıkadaǵy mal basyn qaıta qalpyna keltirý jónindegi eń mańyzdy is-shara mal sharýashylyǵy aýdan­daryndaǵy kolhozshylarǵa óziniń jeke sharýashylyqtarynda 150-ge deıin qoı-eshki, 10-ǵa deıin iri qara, 10 jylqy jáne 5 túıege deıin ustaýǵa ruqsat etilýi edi. Aýdannyń jeke­shelerinde 100 bas qoı men eshki, 5 basqa deıin iri qara, 5 jylqy jáne 3 túıege deıin jeke paıdalanýyna ruqsat etildi. Kolhozshylar men jekeshelerge maldy jeke ıelený mólsherin edáýir keńeıtý, jańa jeńildikterdi belgileý, barlyq sektorda mal sharýashylyǵyn damytýdy yntalandyrý, aýylsharýashylyq tehnıkasymen jabdyqtaý jónindegi is-sharalar, kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli aýdandardaǵy jemshóp bazasyn jasaý jáne nyǵaıtý 1935 jyly-aq mal basynyń ósýine múmkindik tý­ǵyzdy. Kóshpeli jáne jartylaı kósh­peli aýdandardaǵy iri qara mal basy 1932 jyly 291,4 myńnan 1935 jyly 916,1 myń basqa deıin, qoı men eshki 175,8 myńnan 1 057,5 myń basqa deıin ósti. Kórsetilgen kezeńde jalpy res­pýblıka boıynsha iri qara 965,3 myńnan 1 424,5 myńǵa deıin, qoı men eshki 1 386,2 myńnan 2 323 myń­ǵa deıin jetkenin kóremiz. Mal sharýa­shylyǵy aýdandaryndaǵy maly joq sharýa­shylyqtardyń sany 7 paıyzǵa deıin qys­qardy. Bul jańa basshylyqtyń 1933 jáne 1934 jyldar ishinde árbir sha­rýa otbasyn malmen qamtamasyz etý jos­parynyń oryndalmaǵanyn kórsetedi. Kósh­pelilerdi otyryqshylyqqa kóshirý prob­lemalaryn da sheshý mindeti tur­dy. О́lkelik partııa komıtetiniń VI Ple­nýmynda L.Mır­zoıan otyryqshyldandyrý oryndaryn tańdaý, poselkelerdiń túri jónindegi máselelerdegi qatelikter men asyra sil­teý­lerdiń saldarynan josparlanǵan nátıjeniń az bolǵanyn moıyndady. Jalpy, halyq basyna túsken ashtyq pen qýǵyn-súrgin náýbeti Qazaqstannyń zor qasireti retinde tarıhqa endi.

Bizdiń maqsatymyz – osy baǵytta bastalǵan zertteýlerdi áli de bolsa álemdik ǵylym talabyna saı júıeli jalǵastyrý.

Jamıǵa TAŃATAROVA,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor